Саха сириттэн — ССРС чөмпйүөнэ

60-70-с сылларга Саха сирин тарбахха баттанар күүстээх бөҕөһө, дойду киин куораттарыттан буолбакка, тапталлаах Сахатын сиригэр дьарыктанан, Арассыыйа, Сэбиэскэй Сойуус чөмпүйүөнэ, хастыы да төгүллээх призера, Саха АССР түөрт төгүллээх чөмпүйүөнэ, Саха АССР норуоттарын спартакиадатын хапсаҕайга чөмпүйүөнэ, РСФСР, СӨ үтүөлээх тренерэ, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Николай Петрович Неустроев бу күннэргэ лоп курдук үбүлүөйдээх 80 сааһын туолла. 
Уһук хоту сир дьоно-сэргэтэ күүстээхтэрин-сэниэлээхтэрин тустуу көбүөрдэригэр биир бастакынан итэҕэппит Николай Неустроев 1945 с. атырдьах ыйын 14 күнүгэр Абый оройуонун Дружина бөһүөлэгэр төрөөбүтэ. Тренердэрэ Абыйга – Илья Васильевич Павлов, Дьокуускайга – Николай Николаевич Волков. 
Чулуу бөҕөс туһунан араас кэмнэргэ өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар элбэхтик суруйбуттара. Хоту Абыйтан уонна Дьааҥыттан төрүттээх биир дойдулаахтара, суруналыыстар Степан Юмшанов – ыстатыйа, Николай Ребров кинигэ суруйаннар, айымньыларын «Хотугу холорук» аатынан таһаарбыттара.
Аатырбыт бөҕөһү үбүлүөйүнэн эҕэрдэлиибит!

Түһүлгэлэр чаҕылхай түгэннэрэ

Коля Неустроев тустууга дьоҕурдааҕа оскуола саҕаттан биллибитэ. Тохсус кылааска оҕолорго өрөспүүбүлүкэҕэ бастаабыта. Нөҥүө сылыгар улахан дьоҥҥо үһүс миэстэлэммитэ. Арассыыйа «Урожайын» көбүөрүгэр оҕолорго үрүҥ көмүс мэтээлгэ тиксибитэ. СГУ биолого-географическай факультетыгар үөрэнэр сылларыгар үтүөлээх тренер Н.Н. Волковка эрчиллибитэ, өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэриллибитэ. 1964 с. ССРС спордун маастара буолбута. Саха сирин норуоттарын V Спартакиадатыгар хапсаҕайга бастаабыта. Саха сиригэр уонна 1969 с. Сойуус өрөспүүбүлүкэлэрин бөҕөстөрө кыттыылаах Дьокуускай куорат чемпионатыгар бастаталаабыта. 1967 с. Дьокуускайга «Куба – РСФСР – Саха сирэ» матчевай көрсүһүүгэ иккитэ көбүөргэ тахсыбыта уонна утарсааччыларын иккиэннэрин кыайталаабыта. 1968 с. Йошкар-Олаҕа ССРС тыатын сирин чемпионатын кыһыл көмүс мэтээлин иилиммитэ. 1965 с. Уфаҕа Салават Юлаев, 1968 с. В.И. Чапаев, В.И. Гегиев, 1969 с. Александр Иваницкай Бүтүн Сойуустааҕы турнирдарыгар, «Урожай», «Спартак» уопсастыбалар Киин Сэбиэттэрин күрэхтэһиилэригэр бастаталаабыта. 1965-1969 сс. хас да төгүл Сибиир, Уһук Илин көбүөрдэрин кыайталаабыта. 1964-1969 сс. ССРС, РСФСР чемпионаттарыгар, Аан дойду аччыгый чемпионатыгар» Тбилиси турнирыгар «буһууну-хатыыны» ааспыта. 1970 с. Махачкалаҕа ССРС чемпионатыгар үһүс миэстэлэммитэ, Сыктывкарга РСФСР-га чөмпүйүөннээбитэ. Дойдуга аата-суола биллэр-көстөр буолбута.

1970 с. түмүгүнэн Николай Неустроев Саха сирин бастыҥ бөҕөһүнэн ааттаммыта.

1971 с. РСФСР чемпионатын боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Ити сыл Москваҕа Сэбиэскэй Сойуус чемпионатыгар ССРС Спартакиадатын уонна Госкомспорт турнирын чулуулара күөн көрсүбүттэрэ. Онно Олимпиада уонна аан дойду призера грузин Нодар Хохашвилини очконан баһыйбыта, ССРС Спартакиадатын боруонса призера осетин Асхат Гулуевы очконан хоппута, финалга ССРС Спартакиадатын чөмпүйүөнэ, ССРС хас да төгүллээх призера, аан дойду үрүҥ көмүс призера осетин Василий Казаховы атахха тэбэн охторон, олус наадалаах кыайыы баалын суруммута уонна ССРС чөмпүйүөнүн үрдүк аатын ылбыта!

68 киилэҕэ ааны арыйбыта

Николай Неустроев ситиһиитин Монреаллааҕы Олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөнэ, аан дойду үс төгүллээх чөмпүйүөнэ, Европа, ССРС икки төгүллээх чөмпүйүөнэ Павел Пинигин үрдүктүк сыаналыыр: «Николай Петрович биһи биир ыйааһыҥҥа, 68 кг тустубуппут. Мин оскуоланы бүтэрбитим кэннэ 1971 сыллаахха кини Сэбиэскэй Сойуус чемпионатын кыайар. 68 кг ССРС-ка, Европаҕа, аан да дойду үрдүнэн, саамай ыарахан ыйааһынынан билинэллэр. Тоҕо диэтэххэ ити ыйааһын тустууктара эт-сиин өттүнэн олус күүстээхтэр, сымсалар, түргэттэр уонна үрдүк техникалаахтар. Универсальнай ыйааһын. Холобур, ыарахан ыйааһыннарга аҕыйах приему оҥороллор уонна үксүн күүһүнэн мадьыктаһан тустан оҥорор приемнары тутталлар. Онтон кыра ыйааһыҥҥа бэйэлэрин ыйааһыннарын чэпчэкитик көтөҕөр буоланнар, итиннэ элбэх хамсаныылардаах олох атын тустуу барар. Онно улахан физическэй тустуу наадата суох курдук. 68 кг ыйааһыҥҥа Николай Неустроев кыайыыта соһуччута суох этэ диэххэ сөп. Тоҕо диэтэххэ ити ыйааһыҥҥа урут Попов Петр Егорович, ССРС хамаанданан күрэхтэһиитин кыайыылааҕа, Варшавскай дуогабар Сэбилэниилээх Күүстэрин Спартакиадаларын үрүҥ көмүс призера, Арассыыйаҕа, Бүтүн Арассыыйатааҕы турнирдарга бастаталыы сылдьыбыта. Бастакы саҕалааччы, биһиэхэ, саха бөҕөстөрүгэр, 68 кг суолу тэлбит бөҕөс буолар. Оттон киэҥ ааны арыйбыт, биллэн турар, улахан титуллаах Николай Петрович буолар.

Кини мин тустарбар эрэли үөскэппитэ, бу ыйааһыҥҥа сахалар күүскэ тустуохпутун сөп диэни кини саҕалаабыта, оҥорбута. Ити кэнниттэн аны мин тустан киирэн барабын. 1973 сылтан ССРС сборнайыгар киирэбин. Европаҕа, аан дойдуга, Олимпиадаҕа тиийэбин.

Өссө биһиги ыйааһыммытыгар Николай Захаров – Сахаачча тустуохтаах этэ. Кини тустар ыйааһына 62 кг, ол гынан баран кини 68-ка көһүөхтээҕэ. Өскөтүн, бу орто дойдуттан барбатаҕа буоллар, онно үчүгэй результаты көрдөрүөхтээх этэ. Өссө, бэйэм сабаҕалааһыммынан, 1972 с. Мюнхеннээҕи Олимпиадаҕа кини тустуохтаах этэ. Кэлин биһи ыйааһыммытыгар Леонид Спиридонов аан дойду таһымыгар үчүгэйдик тустубута. Студеннарга аан дойду чөмпүйүөнэ, улахан дьоҥҥо боруонса мэтээллэммитэ, Азия чөмпүйүөнэ.  Онтон билигин тахсыылаахтык тустар бөҕөстөрбүтүттэн Виктор Рассадин элбэх международнай турниры кыайда, Азия чемпионатыгар уонна оонньууларыга миэстэлэстэ. Арассыыйа иһинэн Константин Капрынов быйылгы көрдөрүүлэрэ үчүгэй. Ярыгин улахан Гран-при турнирын иккис призера, «Ulfnbaatar Open-2025» 70 кг бастаата, ону таһынан Арассыыйа чемпионатыгар иккис буолла. Ити эмиэ биһиги ыйааһыммытыгар стабильнай результатттарынан буолаллар. Биһиги инникигэ эрэнэр уолбут.

Онон, итинэн туһаайаммын этиэхпин баҕарабын, Николай Неустроев дьоһуннаахтык саҕалаабыт ыйааһыныгар көрдөрүүлэр кэлэ тураллар уонна кэлиэхтэрэ даҕаны диэммин күүскэ эрэнэбин, итэҕэйэбин уонна билэбин. Николай Петрович ситиһиилэрин саха спордугар сүгүрүйээччилэр уонна тустуу эйгэтигэр сылдьар дьон улаханнык сыаналыыбыт!»

Саха сириттэн тустан бастаабыта

Улуу тренер Д.П. Коркин иитиллээччитэ, ССРС спордун маастара, СӨ спорка албан аатын музейын дириэктэрэ Михаил Егорович Друзьянов: «Николай Петрович Неустроев Саха сирин көҥүл тустууга историятыгар биир улахан ситиһиилээх тустуукпут буолар. Кини манна Саха сиригэр дьарыктанан, Саха сирин усулуобуйатыттан аан бастаан улахан аренаҕа тахсан, ССРС чемпионатыгар мин хараҕым ортотугар чөмпүйүөннээн турар. Ити оһуобай чемпионат этэ. Үс саха чөмпүйүөннээбитэ. Москваттан бырааттыы Дмитриевтэр – Роман 48 кг, убайа Гаврил 52 кг уонна Саха сириттэн Николай Неустроев. Биһи сахалар уруй-айхал бөҕө буолбуппут. Тренеригэр Николай Николаевич Волковка «За подготовку чемпиона» диэн мэтээл кэтэппиттэрэ. Сахалартан биир улахан тустуук, омук дьоннорун кытта тустарга кыаҕы биэрбит, дакаастаабыт бөҕөс».

«Соҕуруу сбордар элбэҕи эбэллэр!»

Итинник сыаналыыр Николай Петрович: «Роман Дмитриеви, Наколай Захаров-Сахааччаны кытта соҕуруу күрэхтэһиилэргэ, сбордарга бииргэ сылдьаммыт элбэххэ үөрэммитим, сайдыыны ылбытым. Аатырбыт тустууктары, кавказецтары, грузиннары, дагестанецтары, осетиннары, чеченнэри кытта эрчиллиилэр, тустуулар бөҕөс быһыытынан маастарыстыбаҕын эбэллэр, үрдэтэллэр. Хотторуу хомолтото, кыайыы үөрүүтэ барыта баар буолара. Күрэхтэһиилэр кэннилэриттэн салгыы сыл аҥаардаах сбордарга хаалабыт, дьарыктанабыт. Ситиһиилэрим «сэкириэтэ» итиннэ сытар. Сөбүлээн туттар албаһым «өттүктээһин», үөһэттэн тутуһан (стойкаттан) тустааччыбын. Классическайдыы (французтуу) «через себя» быраҕаҕын, «Поддубнайдааһыны» чочуйабыт. Түргэнник быһаарсаҕын. «Ныроктааһыны», хапсаҕай албастары Петр Алексеев анаан-минээн көрдөрөн, тэбиилэри туттааччыбын. Петр Еремеевич бэйэтэ «тап» гыннаран наһаа бэккэ тэбээччи. Алквиад Иванов эмиэ оһуобай буолара. Ону атахтаан тустар кавказтарым олох сөбүлээбэттэр, «футболист» диэн ааттыыллар. Бырахсарбын сөбүлүүрүм. Тустуук хайаан даҕаны биир-икки ханнык да балаһыанньаҕа туттар албастаах буолуохтаах. Тедиашвили, Андиев, Алиев тустууларын элбэхтик көрбүтүм.

Көбүөргэ үлэ кэнниттэн 32 кг гиирэлэри, 60-80 кг штанганы анньыалааммын, приседаниелааммын күүспүн хачайдыырым, элбэхтик уһун сиргэ балтараалыы чаас сүүрэбин, кросстуубун. Ону тренердэрбит көрөн-истэн салайаллар. Тренердэрбит этиилэрин, сорудахтарын толоро сатыырым. Биирдии-иккилии тарбахтарбынан тардынар этим, муостаттан анньынабын. Турникка эбэһээт хачайданаҕын. Сарсыардаларга эрдэ тураҥҥын көтүппэккэ сэрээккэлиигин. Бэрэбинэни көтөҕүөлүүгүн.  Этиҥ-сииниҥ биллэ күүһүрэриттэн, кытаатарыттан дуоһуйууну ылар буоларбыт. Уонна хоту сир айылҕата, дулҕата эбиллэргэр улахан төһүүнэн буолаллар. Онно көнө сир диэн суох. Оннук кытаанах усулуобуйаҕа, чахчы, спортсмен быһыытынан лаппа үчүгэй буолаҕын. Сойууска, Арассыыйаҕа сүрүн утарсааччыларым Хохашвили, Казахов, Насруллаев буоламмыт куруутун иэхсээччибит. Деги Багаев эмиэ баар буолааччы. Роман Дмитриев «эн кинилэрдээҕэр ордуктук тустаҕын, кыайталыыгын» диэччи. Күрэхтэһии буоллаҕына, «дьарыкка быраҕаттыырыҥ курдук быраҕаттаа, захватка үлэлээ, подсечкалаа, тэбитэлээ, бастыыбыт!» диэччи.

Роман Дмитриеви, Николай Захаров-Сахааччаны, улуу бөҕөс, тренер Иван Ярыгины кытта ыкса, истиҥник доҕордоспуппут умнуллубат үтүө кэмнэрим.

Билигин биһиэхэ үчүгэй тустуук уолаттар, тренердэр бааллар. Соҕуруу уһуннук сборданыы элбэҕи быһаарар. Бөҕөстөрбүт тахсалларыгар, ситиһиилэнэллэригэр эрэнэбин!”.

Тапталлаах Сахатын сирин дьоһуннук ааттаппыт бөҕөс, киһи быһыытынан үөрүнньэҥ, сытыары сымнаҕас, сайаҕас майгыннаах, үбүлүөйдээх 80 сааһын томточчу туолбут Николай Петрович Неустроевка, олоҕун аргыһа Любовь Дмитриевнаҕа, оҕолоругар, сиэннэригэр, уоллара Николай Николаевич тутан бэлэхтээбит мас дыргыл сыттаах сабыс-саҥа дьиэлэригэр чэгиэнник, дьоллоохтук-соргулаахтык олороллоругар баҕа санаа бастыҥын аныыбыт!

Хаартыскалар: Ааптар тиксэриитэ