САХА НОРУОТУН ОТУНАН ЭМТЭНЭР ТӨРҮТ ҮГЭСТЭРЭ

Кини биир киһи кылгас олоҕор барыта 7 кинигэни, 60-тан тахса научнай ыстатыйаны, нууччалыыттан  сахалыы 6 оскуолаҕа үөрэнэр учебниктар тылбаастарын уонна хаһыакка 25 ыстатыйаны суруйан хаалларбыта.

Балартан Афанасий Акимович 1974 с. тахсыбыт «Растительные лечебные средства якутской народной медицины» диэн үлэтэ саха норуотун отунан эмтэнэр төрүт үгэстэрин үөрэтиигэ олус улахан суолталаах. Бу үлэтинэн кини 1975с. «Этнографические аспекты изучения народной медицины» диэн Бүтүн Сойуустааҕы конференцияҕа кыттыбыта.

Бу үлэни Афанасий Акимович саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын дириҥник үөрэппит өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи уонна сэбиэскэй былаас саҥа олохтуммутун кэннэ үлэлээн ааспыт чинчийээччилэр, учуонайдар, быраастар, олор истэригэр М. Овчинников, Н.Е. Олейников, Э.К. Пекарскай, В.Л. Серошевскай, В.Н. Чепалов, Г.И. Попов, Сибиряковскай экспедиция кыттыылааҕа Василий Елисеевич Горинович уонна биир дойдулааҕа, биллиилээх кыраайы үөрэтээччи Андрей Андреевич Саввин үлэлэригэр олоҕуран суруйбута. Бу икки кэнники дьон үлэлэрэ билигин институт архыыбыгар харалла сыталлар. А.А. Саввин үлэтэ ааспыт сыл бүтэһигэр туспа кинигэ буолан таҕыста.

Манна даҕатан эттэххэ, сахалар  эмтээх оту туһаныыларын үөрэппит бу үөһээ ааттаабыт уонна да атын чинчийээччилэр ортолоругар уруккуттан икки көрүү баара.

Бастакыта, сахалар нуучча кэлиэн иннинэ эмтээх оттору туһаныыны үчүгэйдик билбэттэр этэ диэн. Холобур, 1871 с. Гольман диэн ветеринарнай быраас: «Трав, полезных для врачевания людей, равно домашнего скота, инородцы решительно не знают», – диэн суруйар. Онтон Верхоянскай уокурукка үлэлээн ааспыт быраас Г.И. Попов 1915 с. маннык суруйар: «Инородцами сбор трав и обработка растений, тем более разведение культурных, не делается, тем более как народная медицина якутов развита очень слабо и травами они мало пользуются». Онтон Н.Е. Олейников диэн быраас 1917 с.: «Боязнь отравиться травами останавливает жителей Якутской области искать в них источник здоровья, излечения. Это объясняется беспечностью, а в особенности покорностью своей судьбе, которая наблюдается почти повсеместно среди якутов». Оннооҕор олох хойут фармаколог, доцент В.В. Лебедев «Лекарственные растения Якутии, применяемые при желудочно-кишечных заболеваниях» (1969) диэн үлэтигэр сахалар ис-үөс ыарыытыгар баара-суоҕа 4 көрүҥ эрэ эмтээх үүнээйини туһаналлар диэн суруйбуттаах.

Иккис көрүү, сахалар эмтээх оту былыргыттан утумнаахтык туһаналлара диэн. Бүлүүгэ олорон Бүлүү уокуругун олохтоохторун доруобуйаларын үөрэппит быраас Бушков Пантелеймон Митрофанович 1926 с. үлэтигэр саха народнай медицината түҥ былыргыттан силис тардар эбит диэн суруйар. Биһиги былырыын Бушков үлэлэрин түмэммит кинигэ оҥорон таһаарбыппыт. 1915 с. В.Н. Чепалов диэн быраас сахалар маннык ыраах сиргэ олороннор «создали обширную и своеобразную медицину» диэн суруйар. Афанасий Акимович бу иккис көрүүнү тутуһан, бу үлэтигэр маны толору дакаастыыр уонна научнай медицина сайдыытыгар норуот медицина сүҥкэн улахан оруоллааҕын уонна саха отунан эмтэниитин үөрэтии медицинаҕа эрэ буолбакка, саха норуотун историятын, материальнай, духовнай культуратын үөрэтии туһалаах буолуоҕун ыйар. Уопсайынан, Афанасий Акимович учуонай быһыытынан Саха сирин эмтээх отторун үөрэтии историографиятын 1669 сылтан саҕалаан аан бастакынан оҥорбут киһи буолар.

Афанасий Акимович Макаров бу үлэтин суруйарыгар маны таһынан  кини 1962-1970 сс. СГУ биолого-географическай факультетын биологическай отделениетын студеннарын кытта Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Сунтаар, Таатта, Уус Алдан, Уус Майа, Чурапчы улуустарыгар сылдьан, эмтээх отунан дьарыктанар дьонтон хомуйбут матырыйаалларыгар тирэҕирбитэ. Кини оччотооҕу биллиилээх норуот эмчиттэрэ Никон Алексеевич Васильевы – Ньыыкан Кырдьаҕаһы уонна Фома Петрович Чашкины – Куома Чааскыны кытта илэ көрсөн, кэпсэтэн, кинилэр ньымаларын сурукка тиспит үтүөлээх.

Бу үлэҕэ 114 көрүҥ үүнээйи туһунан норуот сибидиэнньэтэ киллэриллибит. Бу олус элбэх диэххэ наада. Балартан 25-һэ мас уонна талах үүнээйилэр, 9 талахтыҥы үүнээйилэр, 75 от үүнээйилэр, 5 көрүҥ тэллэйдэр уонна лабыкталар.

Бу үлэ структуратын көрөр буоллахха, Афанасий Акимович саха норуотун эмтэниигэ туһаныллар эмтээх үүнээйилэрин алфавитнай бэрээдэгинэн хас биирдиилэрин сиһилии суруйар. Бастаан үүнээйилэр нууччалыы ааттарын, скобка иһигэр латыынныы ааттарын, ол кэннэ сахалыы ааттара биллэр буоллаҕына, үүнээйилэр сахалыы ааттарын эмиэ суруйар. Манна даҕатан эттэххэ, Афанасий Акимович эмтээх оттор сахалыы ааттарын үйэтитиигэ, сөргүтүүгэ улахан өҥөлөөх. Холобур, куондайыкы диэн шлемник байкальский сахалыы аатын аан бастаан бу кинигэҕэ суруйар.

Салҕыы кинигэҕэ үүнээйи ханнык көрүҥҥэ киирэрин, хайдах сиргэ үүнэрин суруйар уонна туһаныллыытыгар киирэр. Маныаха аан бастаан сахалар туохха, хайдах туһаналларын суруйар. Бу суруйарыгар кини учуонай быһыытынан информацияны хантан ылбытын чопчу ыйар. Ол кэннэ бу үүнээйи атын омуктар норуодунай медициналарыгар уонна официальнай фитотерапияҕа туһаныллыытын кытта тэҥнээн көрөр. Бу тэҥнээн көрүүгэ кини саха отоһуттааһыныгар эрэ туһаныллар ураты ньымалары тоһоҕолоон бэлиэтиир. Ол курдук, элбэхтэн аҕыйаҕы холобурдуур буоллахха, үрүҥ эрбэһин (валериана лекарственная) эмкэ сүрүннээн силиһэ туһаныллар буоллаҕынасахалар сибэккитин кытта туһаналлар эбит. Бу маннык сибидиэнньэ ханна да суох. Оҕонньор ото, лоһуор (вероника серая или седая) саха отоһуттара саамай сөбүлээн туһанар отторуттан биирдэстэрэ буолар диир. Атын омуктар бу оту туһамматтарын кэриэтэ эбит. Күн бүгүҥҥэ диэри официальнай фармакопея бу оту билиммэт. Кытыаны (можжевельник обыкновенный) былыргы сахалар быар ыарыытыгар, сир симэҕин (незабудка душистая) түбүркүлүөс ыарыытыгар, тимэх оту (пижма обыкновенная) бүөр ыарыытыгар (биһиги тимэх оту быар эрэ отун быһыытынан билэбит), киис отонун (шикша сибирская), угун ньиэрбэ күүрүүтүгэр уонна уоскуйарга туһаналлар эбит. Сахалар хатыҥы киэҥ өрүттээхтик туһаналларын туһунан олус сыаналаах сибидиэнньэлэри суруйар.

Түмүгэр, Афанасий Акимович бу суруйбут үүнээйилэрин, ханнык ыарыыга туһаныллар дьайыыларынан көрөн, 28 көрүҥҥэ арааран классификациялыыр. Холобур, ис-үөс ыарыыларыгар – 33 үүнээйи, тирии ыарыыларыгар – 26, ньиэрбэ ыарыыларыгар – 18, тымныйыыга – 22, сүһүөх ыарыыларыгар 24 үүнээйи туһаныллар эбит. Көрбүппүт курдук, саамай элбэх үүнээйи саха отоһуттааһыныгар ис-үөс ыарыыларыгар уонна тирии бааһын эмтээһиҥҥэ туһаныллар эбит.

Афанасий Акимович Макаров сахалар отунан эмтэнэр үгэстэрин үөрэтэн баран маннык түмүктэри оҥорор:

Сахалар эмтээх отунан дьарыктанар үгэстэрэ атын норуоттар оту билиилэриттэн улахан уратыта суох. Ол эрээри биирдиилээн оттору туһаныыга ханна да суох уратылар бааллар, холобур, хатыҥ сэбирдэҕин, лоһуору, үөрэ отун, таҥара кийиитин уо.д.а. туһаныыга.

Сахалар араас ыарыыга туһанар отторо аныгы научнай медицина билиммит, туһанар отторун кытта бииргэлэһэринэн көрдөххө, былыргы сахалар от эмтиир састаабын үчүгэйдик билэллэрин туоһулуур.

Отунан эмтэниллибэт ыарыы диэн сахаҕа суоҕун тэҥэ этэ. Эмтээх оттор саамай киэҥник ис-үөс, тирии, ньиэрбэ, тымныйыы, быар уонна арамачыыс ыарыыларын эмтээһиҥҥэ туһаныллаллара.

Биир ыарыыны эмтээһиҥҥэ саха араас оту туһанара, саамай киэҥ өрүттээхтик туһаныллар үүнээйилэринэн хатыҥ, сугун абаҕата, уулаах отон, лоһуор, хонуу боруута буолаллара.

Сахалар сүрүннээн туһанар ньымаларынан оргутуу уонна көйөрүү буолара. Настойка оҥорууну кэлин билбиттэрэ.

Эмтээх оту тас өттүгэр туһаныыга сүрүннээн сибиэһэй сэбирдэхтэри уонна сэбирдэҕи илдьиритэн баран хааһы оҥорон баран туһаныы баһылыыра, оту хатаран, бороһуок оҥорон ынах арыытыгар, кыыл-сүөл сыатыгар булкуйан тутталлара. Үөрэ отунан оҥоһуллубут түөн киэҥник туһаныллара, түөннээһини киһи үксэ сатыыра.

Былыргы отоһуттар олус элбэх оту холбоон туһамматтара, сүрүннээн биирдиилээн оттору туһаналлара, наай гыннар икки, үс, биэс оту холбууллара, билиҥҥи аныгы курдук элбэх от састааптаах чэйдэри, сбордары туттубаттара.

Оҕуруот аһынан дьарыктаныы сайдыбытын курдук, саха эмтээх отунан дьарыктаныытыгар нуучча фитотерапиятын дьайыыта саарбаҕа суох диэн этэр.

Түмүккэ, Афанасий Акимович Макаров бу үлэтэ бэйэтин научнай уонна олоххо туһаныллар суолтатын, актуальноһын күн бүгүҥҥэ диэри сүтэрэ илик, онон иккистээн бэчээттээн таһаарыахха диэн этии киллэрэбит уонна, уопсайынан, А.А. Макаров учуонай быһыытынан нэһилиэстибэтин сааһылыырга уонна сөптөөхтүк сыаналыырга анаан, кини үлэлэрин библиографическай ыйынньыгын оҥоруу хайаан да наадалаах.