Саха музейын «эһээтэ» – тигр
Бу тигр туһунан бэрт сиһилии матырыйаалы «Киин куорат» 2021 сыллаахха Илиҥҥи гороскобунан Баабыр сылын көрсө таһаарбыта.
Тигр Кыһыл кинигэҕэ киирбит ордук харыстанар кыылынан биллэр. Аан дойду үрдүнэн билигин 5 тыһыынча кэриҥэ ордон сылдьара, бу сыыппара сыллата аҕыйыы турара биллэр. 1947 сылтан, онтон 1955 сылтан баабыры бултааһын, оҕолорун тутуу кытаанахтык бобуллубут.
Ол курдук, 1905 сыллаахха Уус Майа оройуонугар Тумул диэн сир таһыгар биллибэт адьырҕа сүрдээх элбэх сылгыны тардыбыт, онуоха дьон-сэргэ айманан, бу кыылы бултаһыахха наада диэн туруммуттар. Ол саҕана Саха сирин олохтоохторо маннык тигр диэн кыыл баарын билбэттэрэ, арҕаҕар киирбэккэ сылдьар тыатааҕы дии санаабыттар. Аҕыс киһилээх бөлөх тэриллибит. Ини-бии Петр, Михаил Захаровтар, Сергей Атласов, Николай Захаров, Афанасий уонна Спиридон Конниковтар, Григорий Дьячковскай уонна Петр Семенов ... икки бөлөххө арахсан, үҥүүлээх, сүгэлээх, батыйалаах уонна алта киһи саалаах тиийбиттэр.
Бастакы бөлөх сибиэһэй суолга түбэспит. Ону көрөн да атын кыыл буолуо дии санаабатахтар. Эмискэ сир ньиргийэ түспүт да, ырдьыгыныыр дьулаан саҥа иһиллибит. Арай көрбүттэрэ, уп-улахан, эп-эриэн кыыл кинилэр диэки чаҕылҕанныы түргэнник ыстанан эрэр эбит. Кыл түгэнигэр тугу гыныахтарын билбэт буола уолуйбуттар, ыксаабыттар. Көрүөх бэтэрээ өттүгэр баабыр бастакынан испит Петр Семеновка саба түспүт да, куоска кутуйаҕы бултуурун курдук, баппаҕайынан үөһэ-аллара быраҕаттаабыт. Ол кэмҥэ атын бөлөхтөн Сергей Атласов сүүрэн кэлбит уонна сүгэнэн охсубут, онуоха баабыр кинини илин баппаҕайынан элитэн кэбиспит уонна бааһырдыбыт. Ол кэмҥэ Михаил Захаров баабыры түбэһиэх батыйанан сырбаталаабыт. Баабыр ырдьыгынаабытынан иннин диэки ыстанан эрдэҕинэ, Петр Захаров саанан ыппыт. Биллибэт кыыл тута сиргэ охтон түспүт. Көрөргө дьулаан хартыына эбит. Хаһан да харахтаабатах сүүнэ кыыллара сууллан түһэригэр, бэл, сир хамсыырга дылы гыммыт. «Бултарын» оннук бэйэтинэн дьаһайбакка хаалларбыттар. Бааһырбыт уонна суорума суолламмыт дьоннорун сыарҕаларыгар тиэйэн, дэриэбинэлэригэр илдьибиттэр. Кыылларын иккис эрэ сырыыларыгар аҕалбыттар.
Айылҕаҕа баабыр алта көрүҥэ баар: бенгальскай, амурскай, малайскай, китайскай, индокитайскай уонна суматранскай диэннэр.
Өлбүт баабыр уһуна 2 миэтэрэ, ыйааһына
Бу быһылаан туһунан улуус баһылыгар биллэрбиттэр. Амма Слободатын уряднига быһаарыы сурук суруйбут. Инньэ гынан, биир сүбэнэн Дьокуускай куоракка ыытарга быһаарбыттар. Саха сиригэр буолбут дьикти түбэлтэни дьон-сэргэ билиэхтээх-көрүөхтээх, музейга туруохтаах диэн ырааҕы-киэҥи көрөр толкуйтан. Дьиҥинэн, баай атыыһыттар элбэх харчыга атыылаһа сатаабыттар.
Статистическай кэмитиэт уурааҕынан булчуттарга 100 солкуобай харчы көрүллүбүт, бааһырбыт уонна суорума суолламмыт дьон дьиэ кэргэннэригэр 5-тии солкуобай көмө оҥоһуллубут.
Баабыр чуучалатын бастаан Черскэй экспедициятыгар препараторынан сылдьыспыт Ионн Генрих фон Дуглас диэн киһи оҥорбут. Сөптөөх матырыйаал да аҕыйаҕынан, тириитин сууйбатах, хайдах баарынан оҥорбут, иһигэр мас көөбүлүн куппут. Сэдэх экспонат 1907 сыллаахха кулун тутар ыйга музейга туруоруллубут.
1929 сыллаахха айылҕа салаатын сэбиэдиссэйэ Михаил Иванович Ткаченко баабыр чуучалата буортуран эрэрин өйдөөн көрбүт уонна, сүбэлэһэн баран, саҥаттан оҥорорго быһаарыммыт. Кини тириитин сууйан, куурдан, тимир каркааска туруоран, адьырҕа кыыл кэлин атахтарын накытан, булдугар саба түһээри турарын көрдөрөр курдук оҥорбут. Иһигэр буортуйбат матырыйааллары укпут. Онтон ыла хайдах баарынан билиҥҥэ диэри хараллан турар.
Баабыры биир ытыынан өлөрбүт Петр Захаров 1950-с сылларга музейга анаан-минээн кэлэ сылдьыбыт. Итиэннэ кыччаан хаалбыт диэн астыммакка барбыт. Оччолорго кини 90-чалаах эбит. 1967 сыллаахха Орто дойду олоҕуттан барбыт.
Оттон музей үлэһиттэрэ биир саамай кырдьаҕас экспонаттарын «эһээ» диэн ааттыыллар.
Сиһилии Айыына Ксенофонтова матырыйаалыгар билсиҥ: https://kiinkuorat.ru/articles/diana-osipova-baabyryn-kychchaan-haalbyt-dien-astymmakka-barbyt
Сонуннар
Ордук ааҕаллар
