Саахыматчыттар

Бүгүн ийэ айылҕабыт барахсан, «быйыл кыстыкпын хойутатаары гынным» диэбиттии, куба түүтэ нарын хаарын өрүһүспүт курдук ардыгар сиэдэрэйдик үллэҥнэтэр, ардыгар үҥкүүлэтэн намылытар. Бэл, куораппыт сыа хаар суорҕанын кэтэспит, суохтаабыт курдук сылаастык, олохтоохтук бүрүнэ тардынан иһэр…

Түһэрэ хойуутун, үчүгэйин… айан-сырыы биллэрдик бытаара быһыытыйбыт, ол иһин Дьуур Сэмэнэбис уолунуун Алтанныын саахымат дьарыгын кэнниттэн салгын сии таарыйа дьиэлэригэр сатыы барарга сананнылар.

Дьуур сахаҕа орто уҥуохтаах, ачыкылаах, отуччатын ааспыт холку майгылаах эдэр киһи, дьоҕус тэрилтэ үлэһитэ, икки оҕо аҕата. Бэйэтэ дэриэбинэҕэ улааппыт буолан уолун айылҕаны кытта алтыһарга, сиргэ-уокка сөпкө сылдьарга, харыстыырга кыратыттан үөрэтэ сатыыр. Ол да иһин уолун Алтаны куораттан ыраатар буолла да бэйэтин кытта илдьэ сылдьар үгэстээх. Оҕону кыра эрдэҕиттэн олоххо чугаһатан ииттэххэ эрэ үтүө киһи буолуо диэн Дьуур уолун, «эһэ уонна эбэ оскуолатын» билэригэр, үлэ-хамнас албастарыгар үөрэнэригэр бары күүһүн уурар. Кырдьык даҕаны, сиэн оҕо кырдьаҕаска сыһыана – бу айыылары кытта сибээс, төрдү-ууһу кытта быстыбат ситим буолар ээ. Эбэни, эһэни кытта алтыһан улааппыт оҕолор олох атын майгылаахтар, эйгэлээхтэр. Кыра эрдэхтэриттэн саастаах, улахан дьону, төрүт үгэһи, абыычайы ытыктыыр ыччат буола улааталлар.

Доҕордуураптар сайыннарын үксүн дэриэбинэҕэ атаараллар. Аан маҥнай ходуһаҕа баралларыгар ийэлэрэ Сардаана биэстээх уолун бырдаҕы, итиини тулуйуо суоҕа диэн аһынан окко ыытымаары гыммытыгар Алтан эһэтэ Сэмэн, бэйэтэ туруу үлэһит киһи: «Барыстын, барыстын… кини онно биһиэхэ илии-атах буолуо, күөх окко күөлэһийиэ, отуу чэйин иһэн сырылатыа, таарыйа балыктаһыа, от үлэтин кутун-сүрүн иҥэриниэ, оччоҕо кэлин бэйэтэ ааттаах отчут, дьиҥнээх эр киһи буолуо дии», – диэн баран Алтаҥҥа анаан-минээн оҥорбут кыраабылын туттаран кэбиспитэ. Кырдьык, уолчаан ол сайын эһэтин, аҕатын кытта бииргэ оттоһон, балыктаһан, сир астаһан, астына сөтүөлээн, сайын бүппүтүн билбэккэ да хаалбыта. Күһүн дьиэтигэр салгын харааччы сиэбит оҕото киирэн кэлбитигэр кыра кыыһын эмнэрэ олорор ийэтэ үөрэн саҥа аллайа түспүтэ: «Оо, Алтаммыт, биһиги отчут-масчыт улахан киһибит», – диэн истиҥник-иһирэхтик кууһан, сыллаан ылбыта. Онтон кыһын дэриэбинэттэн дьонноро «сиэммит оттоспутугар» диэн идэһэ этиттэн өлүүлээн үстээх оҕус холун ыыппыттара… Алтан киэн туттубут санаатыгар, кырдьык, кини көмөлөһөн элбэх оту оттоотохторо дии… Онтон ылата хаһан сайын буолан эһэлээҕэр барарын кэтэһэр буолбута. Билигин уолчаан номнуо аҕыстаах, аҕата этэринэн «улахан киһи». Кини бырдахха, кумаарга соччо кыһаллыбат, хайа уонна, эһиил аҕата булка илдьэ сылдьыах буолбутун саныы-саныы, ол түгэни олус кэтэһэр.

Алтан билигин үөрэх дьыла саҕаланан олох солото суох, быыһыгар саахымат куруһуогар нэдиэлэҕэ үстэ дьарыктанар. Маҥнай кини дуобаттыыр да, саахыматтыыр да этэ, онтон бэйэтин баҕатынан саахыматы талбыта. Сүрүн биричиинэтэ диэн, Алтан ону кимиэхэ да эппэт, кини санаатыгар, дуобакка тэҥ да балаһыанньалаах олорон албаска түбэстиҥ да наһаа түргэнник хоттороҕун. Кыһытыан иһин, хас да «киһилэрин» уган биэрсэн, үөрдэн баран, угаайыларыгар киллэрэн оннооҕор элбэҕи охсон ылаллар ээ. Түргэн баҕайытык хотторон хаалаҕын. Дьэ кыһыы диэтэҕиҥ. Оттон саахымакка оннук буолбатах. Киһи ханнык баҕарар ыарахан балаһыанньаттан тахсыан, куотуон, ардыгар хотторо олорон кыайыан да, тэҥнэһиэн да сөп. Биллэн турар, утарылаһааччыҥ алҕаһаатаҕына.

– Хайа, Алтан, ити Димаҕа, кыайаары олорон, хайдах ладьяҕын олордон биэрдиҥ?

– Ээ Дима атынан а4 түһэн баран төттөрү ылан атын сиргэ түстэ, кини куруук быраабыланы кэһэр, этиэм диэтэхпинэ сутуругун көрдөрөр, «хобуоччу» диир. Быраабыланы аттыбытыгар тренер эрэ баар буоллаҕына тутуһар.

– Оо, дьэ оннук олох сатаммат. Дьиҥинэн, туттуҥ да торуоска, хаамтыҥ да хамса буолуохтаах этэ. Эн кини курдук буолбат инигин. Олох хара маҥнайгыттан быраабыланы тутуһан чиэһинэйдик оонньуу үөрэн.

Алтан саахымакка бэйэтин тэҥ саастыылаахтарын кытта эрбии тииһин курдук тэҥҥэ эрийсэр, ардыгар хотторон, хомойон, санаата түстэҕинэ, аҕата «кыайтаран кыһыйдаххына эрэ кыайыыга тиийэҕин» диир. Ол эрээри куруук кыайтарар эмиэ соччото суох буоллаҕа.

Нэдиэлэ бүтүүтэ куруһуок оҕолоругар түргэн оонньууга күрэхтэһии тэрийээччилэр. Дьэ бу түргэн оонньууга Алтан кыайыыттан мэлийэр, үксүн хотторор, ол иһин оччо сөбүлээбэт.

– Чаһылаах оонньотоххуна олус ыксаабат буол. Ыксаатаххына сыыһа түһүөҥ, хайдах да үчүгэй балаһыанньалаах олорон хоттороргор тиийэҕин.

– Көрдөхпүнэ, санаабар, мин былааҕым эрэ олус түргэнник үөһэ тахсар курдук, – Алтан аҕатын диэки аһыннарардыы көрүтэлээтэ. Ону Дьуур Сэмэнэбис көрбөтөҕө буолла.

– Элбэхтик дьарыктаннаххына эрэ чаһылаах оонньуурга үөрэниэҥ. Ити түргэн оонньуу саахыматчыты түргэнник толкуйдуурга, ыксаллаах түгэҥҥэ сөптөөх быһаарыыны ылынарга үөрэтэр… күһэйэр даҕаны уонна оонньооччуттан улахан болҕомтону, оттомноох буолары эрэйэр.

– Оттон толкуйдуурбар бириэмэм тиийбэт дии… былааҕым түстэ да, хоттордоҕум ол.

– Санааҕын түһэримэ, доҕоор, билигин Грузияҕа уонна да атын Арассыыйа үгүс куораттарыгар саахымакка үөрэтэр анал уруоктар бааллар. Эн санааҕар, тоҕо оскуолаларга саахыматы үөрэтэллэрэ буолуой?

Алтан чочумча толкуйдаан баран:

– Оттон үчүгэй саахыматчыттар буоллуннар дииллэрэ буолуо…

– Үчүгэй саахымматчыт буоллаххына, хайа, үөрэххэр эмиэ үчүгэй буолуоҥ дии. Холобур, ити ахсаан уруоктарыгар, – диир аҕата мүчүк гына-гына.

– Ол хайдах?

– Үчүгэй саахыматчыт буолан толкуйдуур дьоҕуруҥ сайыннаҕына, ахсаан садаачаларын тулутуоҥ суоҕа, тыл да уруоктарыгар үчүгэйдик сааһылаан кэпсиэҥ, суруйуоҥ, атын да уруоктарга эмиэ оннук ситиһиилээх буолуоҥ. Аны атын куораттарга күрэхтэһэ айанныаҥ, киһи бөҕөнү билсиэҥ, билииҥ-көрүүҥ кэҥиэ турдаҕа.

Ити курдук кэпсэтэ истэхтэринэ быыстала суох түһэн үллүктүүр үрүҥ хаар быыһыттан уун утары ыаллара Дьөгүөр Дьөгүөрэбис бу тахсан кэллэ.

– Ыалларым Доҕордуураптар, дорооболоруҥ, хайа бу хантан иһэҕит?

– Дорообо… Саахымат кулуубуттан дьарыктанан иһэбит, – улахан дьон үөрэ-көтө илии тутустулар.

– Ээ сөп. Маладьыастар. Хайа, Алтан, Анатолий Карпов, Гарри Каспаров курдук аан дойду чемпиона буолаары бэлэмнэнэҕин дуу?

– Суох… мин Магнус Карлсен курдук буолуом этэ, уон үс эрэ саастааҕар гроссмейстр, сүүрбэ үс саастааҕар саахымакка аан дойду уон алтыс чемпиона буолбута, – Алтан хап-хара харахтарынан чоҕулуччу көрө-көрө хоруйдуур.

– Ол хайа дойду ыччатай?

– Кини Норвегияҕа төрөөбүтэ.

– Бай, хайа, доҕоор, ол ону барытын эн хантан билэҕин?

– Тренербит Ньукулай Уйбаанабыс кэпсээбитэ уонна ютубка көрбүтүм.

– Алтан, оттон ити Магнус Карлсен түргэн оонньууга эмиэ аан дойду икки төгүллээх чемпиона ээ, ону билэр инигин? – аҕата уолуттан тургутардыы ыйытар.

– Билэн, кэпсээбиттэрэ, – Алтан симик баҕайытык эппиэттээт, халты көрөн кэбиһэр...

– Аныгы оҕолор билэллэрэ-көрөллөрө сүрдээх. Сөп даҕаны. Оҕо билиэн-көрүөн баҕарар айылгыта буоллаҕа. Дьэ, доҕоор, Алтанчик, кытаат, дьарыккын быраҕыма, баҕар, кырдьык, аан дойду чемпиона да буолуоҥ турдаҕа. Сахалар дуобакка чемпионнууллар дии, саахымакка да тоҕо буолуохтара суоҕай, – Дьөгүөр Дьөгүөрэбис Алтаны санныгар таптайан баран бакаалаһан баран ааһа көттө. Ити Дьөгүөр Дьөгүөрэбис бэйэтэ спортсмен да буолбатар, кыһыннары-сайыннары туругун тупсаран сүүрэрин үгүстүк көрөөччүлэр. Дьэ дьулуурдаах киһи.

Ити курдук Алтаннаах ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ дьиэлэригэр бэрт түргэнник бу тиийэн кэллилэр, хаардарын тэбэннилэр…

Саала хос түннүгүнэн «Өрөгөй» спорт комплекса бу көстөн турар. Уун утары. Инньэ гынан Алтан кыра эрдэҕиттэн саха норуота киэн туттар олимпиецтара Роман Дмитриев, Павел Пинигин уонна Александр Иванов диэн кимнээхтэрин бэркэ диэн билэр. Пинигини уонна Иванову чугастан хаста да көрбүтэ. Аҕата кинилэри «тыыннаах легендалар хаама сылдьаллар» диэччи.

Төһөлөөх да халыҥ хаар түстүн, дьыл-хонук аастын, бу үс олимпиец аата үйэлэргэ умнуллубат гына аан дойду историятыгар кыһыл көмүс буукубанан сурулуннаҕа, саха норуотун кинилэр аар-саарга ааттаттахтара.

Дьуур Сэмэнэбис уола Алтан эмиэ бу аатырбыт тустууктар курдук удьуору салҕыыр, үлэҕэ-үөрэххэ дьулуурдаах, кытаанах санаалаах буола улаатыан баҕарар…