Сааһыламмыт санаалаах, барылламмыт былааннаах Поповтар

Өбүгэлэрбит барахсаттар саарбаҕа суох санаалаах, тулхадыйыыта суох туруу толкуйдаах буоланнар, айылҕалыын алтыһан, дьыл-кэм хардыытын ааҕан, уорааннаах-уодаһыннаах томороон тымныыны, уот куйааһы, сатыылаабыт сут-кураан дьыллары мүччү түһэллэрэ, эрэнэн-итэҕэйэн кэтэспит кэрэ кэмнэригэр тиийэллэрэ. Ол барыта үтүө үгэстэр, сатабыллар баар буоланнар диэн өйдөбүлү тутуһан, «Тускул» КК «Өбүгэ үгэһэ – үйэлээх тирэхпит» диэн бырайыак үлэтин чэрчитинэн салгыы айанныыбыт.

Ыал дьон хас да көлүөнэ буолан бииргэ тутуһан олох олороллоро өбүгэлэрбитигэр «удьуор төрдө», «удьуор тардыыта» диэн ааттанара. Биһиэхэ, Хатаска, бу ытык өйдөбүлү тутуһан олорор ыаллартан биирдэстэринэн Евдокия Семеновна уонна Николай Семенович Поповтар буолаллар. Ол курдук, тэлгэһэлэрин иһигэр уолларын уонна бэйэлэрин дьиэлэрэ-уоттара кэккэлэһэ тураллар. Инньэ гынан манна көлүөнэ ситимэ, алтыһыыта, ылсыыта-бэрсиитэ, киириитэ-тахсыыта күнүн аайы буолар.

Бырайыакпыт биир сыала – саха киһитэ барахсан оҥоруон, тутуон-хабыан иннинэ эт мэйиитигэр буһаран, өйүгэр-санаатыгар иҥэрэн, иннини-кэннини быһаарынан эрэ баран саҕалыыр, айар-тутар үөрүйэҕин иҥэрии. Билиҥҥи кэмҥэ киһи аймах олоҕун эргиирэ улам тэтимирэн, санаатын дала кэҥээн, быһымах соҕус хамсаныылар, баламат соҕус да майгыланыы баара кистэл буолбатах. Онон дьиҥ сахалыы дьоһун, дьиппиэн буолуу, оргууй-наллаан дьаһаныы хаһан баҕарар наада курдук. Бу чааһыгар Николай Семенович, Евдокия Семеновна даҕаны олох үчүгэйдэр, дьиэ-уот иһигэр-таһыгар бэйэлэрэ тутан-хабан оҥорбуттара-туппуттара хардыы аайы баар.

Болдьоммут кэмҥэ тиийбиппит, Поповтар ох курдук оҥостон олороллор. Онон, билсиһии-көрсүһүү кэнниттэн, тута «финскэй чүмэчини» уматан чэй өрүнүү буолла. Атыннык эттэххэ, тыаҕа сылдьан биир чуурка маһынан ас астааһын ньымата. Чуурканы 4 аҥыы араараҕын, онтон 4 хардаҕас кырыытын чыыппаанныыгын, икки хардаҕас икки ардынан отторго «аан» оҥороҕун уонна төттөрү борубулуоханан кэлгийэҕин. Тас өттүттэн көрдөххө, чуурка сыалай буолар. Ити курдук уматан баран, чуурка ортотугар чаанньык оргута уурулунна.

Иккис түһүмэхпит мас эрбээһинэ буолла. Николай Семенович эрдэ бэлэмнээбит «Дружба» эрбиитин собуоттаан сиэнигэр Максимҥа биэрэн, дьоҕус бэрэбинэни эрбэттэ. Уолаттарбыт харахтара умайда, эр киһилэрин хаана уһугунна. Биир-биир биирдии чуурка эрбэннэ. Манна бэлиэтээн эттэххэ, хаһаайын туттар тэрил куруутун ыраастанан, көрүллэн, арыыланан-самааскаланан, аналлаах сиригэр уурулла сылдьара суолталааҕын бэркэ быһааран кэпсээтэ. Чахчыта да оннук этэ. «Дружба» эрбии бэрт улгумнук собуоттанан бирилии түспүтэ.

Онтон тэлгэһэҕэ киирэммит анаан бу тэрээһиҥҥэ хаалбыт охсуллубатах окко тиийдибит. Бу сырыыга сиэн уол Максим «мотокосаны» бэрт үөрүйэхтик туттан-хаптан эмиэ (!) биир хамсаныынан собуоттаан бирилэттэ. Ол тухары хайаан даҕаны тутуһуллуохтаах быраабыла кэпсэннэ уонна көрдөрүлүннэ, тоҕото быһаарылынна. Улахан уолаттар охсон көрдүлэр.

Салгыы булчут хааны уһугуннарар түһүмэх буолла. Дьэ, мончуук киэнэ арааһа – мас, эрэһиинэ, пластик уо.д.а. кырыы-кырыытынан анньыллан турарыгар тиийдибит. Кус-хаас туһунан сэһэн-сэппэн кутулунна. Атыыра, тыһыта хайдах буолара ырытылынна. Манна сонно тута ыйытыыларга хоруйдааһын буолла. Оҕолор атыыры-тыһыны арааран ыланнар, Николай Семеновиһы үөртүлэр.

Кэлиҥҥи сылларга дэлэйбит тыыннаах, «подсадной» кустары иитэрин кэпсээтэ уонна тэлгэһэ таһынааҕы кыра элгээҥҥэ аһыы-сии сылдьар көҕөннөрү көрдөрдө. Кустарбыт оҕолоро улааппыттар, киһиэхэ үөрэммит буоланнар, оҕолор олох чугастан көрдүлэр. Манна уолаттарбыт арыыйда ирэн-хорон, бэйэлэрэ эмиэ ону-маны ыйыталастылар. Кэпсэтии быыһыгар Николай Семенович уу мунньунар улахан тимир иһити дьэбин сиэн тэстибитин, «роса» бытыылкатын уулларан көрөн турдахтарына килиэйдээн, абырахтаан көрдөрдө.

Тэрээһиммит саҕаламмыт сиригэр төттөрү тиийбиппит, чаанньыкпыт былыр үйэ оргуйбут, чууркабыт аргыый-наллаан умайа турар.

Эрдэттэн бэлэмнэммит күлүк сиргэ олбохторго олорон, быа баайыытын араас ньыматын көрдөрүү, баайтарыы түһүмэҕэр кадетскай кылааска үөрэнэр уолаттар маастара табылынна. Атын уолаттар саҥаны билэннэр астыннылар. Бу баайыылар уйуктара үчүгэйинэн, сөллөн хаалбаттарынан биллэллэрин иһиттилэр уонна, таба тайанан сүөрдэххэ, биир сөкүүндэнэн өһүллэллэрин көрөн сөхтүлэр.

Түмүктүүр түһүмэх – ханнык баҕарар эр киһи, булчут астынар-дуоһуйар, киэн туттар түгэнэ – сааны ыһыы-хомуйуу. Саата ып-ыраас, анал ууруллар, хатанар ыскааптаах. Уолаттар бары тутан-хабан көрдүлэр, ыһарга-хомуйарга холоннулар.

Дьэ ол кэннэ Евдокия Семеновна илиитигэр киирэннэр, сып-сылаас алаадьыны, сип-сибиэһэй хортуоппуйу кытта убаһа эттээх соркуойу, отонтон утаҕы истилэр. Ирэн-хорон, уһуктан, сэргэхсийэн, кэпсээн-ипсээн чуопчаардылар.

Хайа баҕарар кэмҥэ, ханнык баҕарар тутулга, ханнык баҕарар дойдуга оччоттон баччаҕа диэри сэниэ ыаллар диэн бааллар этэ, бааллар, баар да буолуохтара турдаҕа. Сэниэ ыал диэн сыанабыл мээнэҕэ бэриллибэт. Ол кинилэр оту-маһы туллаҥнатар күүстээхтэр-уохтаахтар эбэтэр үллэ турар үптээхтэр диэн буолбатах. Ол ыаллар үтүөкэн үлэһит, сыалы-соругу сатаан туруорунар уонна ол туһугар, сатаммата диэн саллыбакка, сатаабаппын диэн кэннилээбэккэ, мэһэйдээтилэр диэн кэхтибэккэ, куруутун иннин эрэ диэки баралларыттан. Поповтар бу өйдөбүлгэ толору эппиэттииллэр. Николай Семенович «Баҕарах» түөлбэ салайааччыта, Хатас эр дьонун түмсүүтүн тумус туттар киһитэ, Хатас норуодунай тыйаатырын артыыһа; Евдокия Семеновна «Төрүт ас» түмсүү далбара, асчыт бэрдэ, оҕуруот аһын үүннэриигэ, ас-үөл оҥорон таһаарыыга бэрт элбэҕи кэпсиэн-көрдөрүөн сөптөөх хаһаайка, тэлгэһэлэрин сибэккитин арааһа, сааһылаан-наардаан олордуута олох индийскэй киинэ курдук кэрэ. Сибэккилэрин иһитин араас албаһынан бэйэтэ оҥортообута туһугар туспа сатабыл. Поповтар ыччаты олоххо ыҥырар-угуйар өйдөбүллэрэ – бэйэбит холобурбутунан үлэҕэ үөрэтэбит, олоҕу умсулҕаннаахтык олоророрго уһуйабыт уонна дьону кытта иллээх-эйэлээх буоларга сүбэлиибит. Оҕолорун, сиэннэрин олох кыра эрдэхтэриттэн айылҕаны кытта алтыһыыга, айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыаҥҥа, тайҕа кинигэтин умсугутуулаах сэһэн, кэпсээн курдук ааҕыыга үөрэтэллэр. Инньэ гынан ардахтан-хаартан иҥнибэккэ сылдьарга анаммыт бэйэ да оҥоһуу, собуот да оҥоһуута сэп-сэбиргэл, туттар тэрил барыта баар. Ийэлээх аҕа, уоллара, кыыстара, күтүөттэрэ, кийииттэрэ даҕаны туттар, наадалаах тэриллэри араас ньыманы туһанан оҥорууга сыһыамахтар. Николай Семенович куйаар ситимиттэн үөрэнэн, эбии бэйэтэ толкуйдаан оҥорбут сыыс оту кытта охсуһар тэрилин сатаан туһаннахха, бэл диэтэр, хортуоппуй бааһынатыгар кытта биир да сыыс оту үүннэримиэххэ сөп. Саамай сүрүнэ ону барытын ааһан иһэн, тугу эрэ гына сылдьан, аралдьыйа таарыйа тахсан тараан, тарбаан ааһыахха сөп. Уопсайынан, кинилэр ханнык баҕарар үлэни сүбэ-соргу күүһүнэн, көмөтүнэн, түбүгүрүү, туох эрэ ыараханы, кыаллыбаты оҥорор курдук буолбакка, үөрэ-көтө, аргыый-наллаан, кэмигэр, миэстэтигэр оҥорор буоланнар, барыта мунньуллан, хойутаан хаалбат. Онон улуу бэйиэт Бүөтүр Тобуруокап этэн ааспыт «Уонна хаһан…» диэн бэрт судургу тыллара олус да тоҕоостооҕун, наадалааҕын сөҕө-махтайа саныыгын.