«Саҥа дьыл киэһэтэ» ырыа тула

90-с сыллар бүтүүлэригэр Саҥа дьыл үүнэр күннэригэр Оппуонньалаах Мотя дьиэлэригэр хас да эдэр ыал буолан мустар кэмнэрбитин санаан кэллим. Ол онно билигин биһиги кэккэбитигэр суох Олег Андреев гитара туппутунан дьиэ ортотугар биирдэ баар буола түһэрэ. Кини сылын аайы ыллыыр «Саҥа дьыл киэһэтэ» ырыатын биһиги бары кэтэһэрбит уонна ыллатарбыт.

Күндү ааҕааччым, 2002 сылтан 2012 сылга диэри сылын аайы көстөр клиби эбэтэр «Саҥа дьыл киэһэтэ» ырыа матыыбын өйдүү түспүт буолуохтааххын. 
Бу  –  40 сыл анараа өттүгэр суруллубут ырыа. Матыыбын ааптара –  Иннокентий Готовцев, СӨ Култууратын туйгуна, СӨ Баянистарын уонна гармонистарын сойууһун чилиэнэ, Бороҕоннооҕу «Кэнчээри» норуодунай оҕо ансаамбылын уһуйааччыта.

– Иннокентий Июльевич, эйигин муусукаан быһыытынан үгүс ааҕааччыбыт тэлэбиисэргэ «Тыыннаах дорҕоон» биэрии нөҥүө билэр буолуохтаах. Хаһан баҕарар, туохха баҕарар  бастакы хардыы диэн баар. Кэпсэтиибитин муусука эйгэтигэр бастакы хардыылартан саҕалыах.

– Дьиэбит иһигэр аҕам наар баяҥҥа оонньуурун истэ улааттаҕым. Ол эрэн миигин кини үөрэппэтэҕэ. Бу билигин толкуйдаан көрдөхпүнэ, олус сөпкө гыммыт эбит. Үөрэтэ сатаабыта буоллар, сүрэҕэлдьээн, наар куота сылдьыам эбитэ буолуо. Аҕам баяны тыаһатарбыттан кыыһырар этэ. Ол иһин уоран тыаһата сылдьан, биирдэ өйдөөбүтүм, үөрэнэн хаалбыт этим. Дьоммут суохтарына пластинканы эҥин үтүктэрим.

Кулуупка баянныыр дьон быыһыттан ордук аҕам оонньуурун олох кырабыттан өйдөөн истэр буолбутум. Кини хайдах эрэ олох уратытык толорорун бэлиэтии истиэхпиттэн муусукаҕа умсугуйуу саҕаламмыта диирим оруннаах.

1982 сыллаахха Бороҕоҥҥо «Чороон» бөлөх кэлэ сылдьыбытыгар өссө гитара диэн баарын билбитим. Онтон 1984 сыллаахха Сунтаартан  «Ыһыах» ВИА, Юрий Спиридоновтаах кэлэн кэнсиэртээбиттэрэ. Онтон ыла аны гитараҕа үөрэммитим.

– «Баардаах баара батарбат» диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ. Бииргэ төрөөбүттэргэр аҕаҕыт сабыдыала баара дуу? Эбэтэр эн бэйэҥ эрэ оонньоон мөҕүллэриҥ дуу?

– Төрөөбүт дьиэбит иһигэр, чахчы даҕаны, кэрэ эйгэтэ сатыылыыра. Онно улааттахпыт дии. Бииргэ төрөөбүттэрим бары муусукааннар диэхпин сөп.  Оонньуубут даҕаны, ыллыыбыт даҕаны. Улахан убайым клавишнай инструменнарга бэйэтэ истэн үөрэммитэ. Орто убайым саксофоҥҥа эмиэ бэйэтэ атыылаһан оонньуу үөрэммитэ. Балтым ыллыыр эрээри, салгыы ырыанан барбатаҕа. Дьиэ кэргэнинэн вокальнай инструментальнай ансаамбыллаах этибит. 1987 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ ВИА көрүүтүгэр иккис миэстэ буолбуттаахпыт. 

Онон киһиэхэ оҕо саас сабыдыала улахан буолар эбит.

–  Бастакы ырыаҥ матыыбын туһунан.

– Музыкальнай училищеҕа биир миэстэҕэ 16 киһи куонкурустаһар кэмигэр киирбитим. Ол кэмҥэ улаханнык ырыа айбыт киһи эҥин диэн санаа да суоҕа.  Карл Алексеев диэн Ньурбаттан сылдьар киһи «Хатыҥчааным» диэн хоһоонун көрө олордохпуна, ырыа матыыба киирэн кэлбитэ. Ити оптуобуска, 1985 сыллаахха этэ. Бу ырыаҕа бастакы матыыбым буолар.

– «Саҥа дьыл киэһэтэ» ырыабыт, дьэ, хайдах баар буолбутай?

– Борис Бурцев диэн Саха судаарыстыбаннай университетын физкултуурунай салаатыгар үөрэнэр уол: «Биһиэхэ, ЯГУ-га, Саҥа дьыл туһунан ырыата суруй эрэ», – диэн эппитэ. Оттон Карл Алексеев бу маннык хоһоонноохпун диэбитигэр, тылларын көрөн олорон, матыыба киирэн кэлбитэ. Оттон СГУ-ларым ырыаларын кэлэн ылбатахтара. Ол оннук хаалан хаалбыта. Училищебыт иһигэр табаарыспыныын Афанасий Татариновтыын аан бастаан ыллаан иһитиннэрбиппит. Истибит доҕотторбут тута сөбүлээбиттэрэ.

Биһиги эдэр сааспыт доҕоро Олег Андреев эмиэ бу ырыаны кимтэн эрэ истэн, сөбүлээн, 40 сыл устата уостан түспэккэ ылланарыгар кылаатын киллэрдэҕэ.  

–  Онно хас саастаах эбиккиний? Салгыы бу ырыаҥ дьылҕата?

– Мин онно 16-лаах эбиппин. 1985 сыл этэ. Онон бу ырыа быйыл төгүрүк сыла ээ. Лоп курдук 40 сыл анараа өттүгэр айыллыбыт ырыам баччаҕа диэри ыллана сылдьара айааччыга үчүгэйэ биллэр. Бэйэбиттэн көҥүл ыланнар  Эрчим, Алена Яковлева-Дива курдук артыыстар ыллыыр буоланнар, киэҥ эйгэҕэ тарҕана турар. Оттон уонна клибэ 2002 сылтан 2012 сылга диэри тэлэбиисэринэн көстүбүт буолан, дьоҥҥо-сэргэҕэ эмиэ хатанан хаалбыта чуолкай.

Кэнсиэртэргэ да буоллун, араас тэрээһиннэргэ да дьон көрдөһөн ыллатааччы. Оннооҕор биирдэ самаан сайын ортото ыһыах кэмигэр ыллаабыттаахпын. «Сахалар саҥа дьылбыт дьэ саҕаланна, «хаар» диэн тыла суох, онон дабаай» диэбиттэригэр, «Саҥа дьыл киэһэтэ» куйаарга көттөҕө.

«Саҥалыы муусукалаан оҥорбоккун дуо?» диэн ыйытааччылар эмиэ бааллар. Онно мин хоруйум – «Суох». Дьон хаһан баҕарар бастакы айыллыбыты ылынар уонна билинэр. Бу ырыанан үгүс киһи Саҥа дьыл киэһэтин саныырын, олохтон барбыт чугас дьоннорун, доҕотторун кытта ситимнииллэрин, ахталларын эмиэ билэбин.

– Иннокентий Июльевич, күөх экраҥҥа ырыа куттаах дьон олус сөбүлүүр уонна кэтэһэр биэриилэрэ «Тыыннаах дорҕоон» этэ.

Айар үлэ, кэрэ эйгэ эмиэ биир кэрчик кэмин бүгүн таарыйбакка ааспат буоллахпыт дии. Бу туһунан.

– Суруналыыс Иван Тарасовтыын эстрада тыйаатырыгар бииргэ үлэлээн турардаахпыт. Онтон кини Саха тэлэбиидэнньэтигэр эрэдээктэринэн үлэлии  сылдьан: «Саҥа биэрии оҥороору сылдьабын. «Тыыннаах дорҕоон» диэн ааттыырбыт дуу? Доҕуһуолугар кыттыһан, бииргэ ыытыах», – диэбитигэр сөбүлэспитим.

Онон аан бастаан «Тыыннаах дорҕоону» 2013 сыллаахха Иван Тарасовтыын саҕалаабыппыт. Устуудьуйаҕа артыыстары ыҥырар этибит. Бастакы ыалдьыттарбытынан Мирослав Егоров, Анастасия Готовцева, Людмила Спиридонова буолбуттара. Ырыаны, муусуканы сэҥээрээччилэр «Тыыннаах дорҕоон» биэрии нөҥүө сөбүлүүр ырыаларын истэллэрэ, историятын билэллэрэ. Оннук уон сыл иһигэр бэрт элбэх айар эйгэ дьонун күөх экран нөҥүө таһаарбыппыт.

Аҥаардас баян татым эбит диэммит, эбии гитараҕа Михаил Перепертовы, клавишнайга Егор Ефимовы ыҥыраммыт, үс музыкант буолбуппут. Уонна биэриибитин лоп курдук уон сыл буолан баран тохтоппуппут.

2023 сыллаахха «Тыыннаах дорҕоон уон сыл эпииргэ» диэн улахан кэнсиэрпит үрдүк таһымнаахтык ааспыта. «Саха» иһитиннэрэр-көрдөрөр хампаанньа уон сыллаах үлэбитин үрүҥ көмүс значогунан бэлиэтээбитэ.

Билигин урукку биэриилэри хатылааһын буолар. Болҕомтолоох көрөөччүлэр «Саҥа ырыаһыттары билиһиннэриэх этигит. Тоҕо тохтоотугут?» диэн ыйытааччылар. Муусука эйгэтигэр суруллубут история страницатыттан сэгэтэн кэпсээтэхпинэ, итинник.

– Иннокентий Июльевич, сэргэх сэһэҥҥэр махтанабыт. Уостан түспэккэ ылланар ырыалары, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр бырайыактары баҕарабыт. Махтанабыт.

Иннокентий Готовцев «Саҥа дьыл киэһэтэ»

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан