Сүрүн аспыт сыанатыгар хармааммыт эппиэттэһэр дуо?

Уһун кыһыннаах, тымныы дойдуга олорор дьон, туох да диэбит иһин, этэ-үүтэ, балыга, арыыта суох сатаммаппыт. Итини этэн туран, өрөспүүбүлүкэ киин куоратыгар сүрүн аспыт сыаната төһө-хачча буолбутун ундаардаан көрүөҕүҥ.
Куораттар сүрүннээн «Бааһынай ырыынагыттан» уонна «Аччыгый баһаартан» аһаан олорорбут быһыытынан, болҕомтону олорго уурдубут. «Юланы» да өҥөйөн аастыбыт.

Горнай Алтай сүөһүтүн этин киилэтэ миэстэтиттэн көрөн 730, 870, 990 солк. халбаҥныыр. Толунньаҥ (кг) – 300 солк.

Бүрээтийэ этэ күһүн 650 солк. саҕаланар буоллаҕына, билигин, миэстэтиттэн көрөн, 700-850 солк. сытара. Киилэнэн атыыга 800-1000 солк. да көстөр. Ис сыата – 350 солк.

Сибиинньэ этэ – 590-650 солк.

Таба уҥуохтаах этэ – 590-600 солк., көп этэ – 770 солк., ойоҕоһо – 400 солк., «рулька» – 350 солк. Таба этиттэн миин нобуора – 480 солк. Таба быара – 2000 солк., тыла – 4260 солк., толунньаҥа – 140 солк. Санатан эттэххэ, киилэ сыаната суруллар.

Ынах арыыта

Ынах арыытын киилэтэ, ортотунан, 1400 солк. 82,5% итинтэн үрдүк. «Аччыгый баһаар» сыаната «Бааһынай ырыынагыттан» арыый удамыр. Онно «Чурапчы» ТХПК, Уус Алдан «Мүрү-Ас» ТХППК, «Таатта» СПК арыыта – 1300 солк. Амма  82,5% арыыта – 1480 солк., «Туйма» 82.5% 5 кг дьааһыга 7 тыһ. солк этэ. Оттон маҕаһыыннарга киилэтин 1500-1600 солк. көрүөххэ сөп.

«Юлаҕа» «Чурапчы» ТХПК 10 кг дьааһык арыыта 1500 солк. көстөр. Хаҥалас 2-с Дьөппөнүн 82.5% дьааһык арыыта 12 тыһ. солк. атыылыырын сэргии көрдүм. Ону таһынан «ГОСТ-ка эппиэттиир» диэн да бэлиэлээх буоллар, аҕалыы арыы бадахтаах, киилэтэ 1100 солк. диэн биллэрии, 72.5% 950 солк. кытта көстөр. Манна көрдүүр ордук диэн өйдөөтүбүт.

Балык (кг)

Собо – орто кээмэйдээх – 350 солк., бөдөҥ – 450-500 солк.

Чыыр – 600-2000 солк.

Күөл чыыра – 700-1900 солк. (олус улахана суохтар)

Тууччах – 1600-2000 солк.

Уомул – 600 солк.

Күндүөбэй – 500 солк.

Быраҥаатта – 450 солк.

Семга – куҥ этэ (филе) – 2800 солк.

Төбөлөрү сылдьар семга – 1800 солк.

Семга (стейк) – 2400 солк.

Форель (муора киэнэ) –1400-1600 солк.

Кыра форель – 350 солк.

Кета – 600-700 солк.

Кижуч – 800 солк.

Горбуша – 450 солк.

Сельдь – 400 солк.

Муора бородуукталара (кг)

Краб (Камчатка киэнэ, бөдөҥ) – 3500 солк.

Краб «волосатик» 1 устууката (кыра кээмэйдээх) – 2000 солк.

Креветка – 1700 солк.

Креветка, королевскай – 2000 солк.

Гребешок («восточный вкус», «по-шанхайски») – 2000 солк.

Гребешок «Дальневосточный» – 1 бакыата 1500 солк.

Осьминог (бөдөҥ) – 3000 солк.

Сир уонна үүнээйи аһа (кг)

(«Бааһынай ырыынагын» холобуругар)

Быйыл үһүс сылын куорат эргин сугун үүммэтэ. Отону да хомуйбут ахсааннаах. Атын сир аһын бу диэки булар күчүмэҕэй. Онон тыа сириттэн эбэтэр ырыынактан эрэ ылыахха сөп. Сыана киилэтигэр (арааһа, лиитэрэ оннугар суруллубут) ыйыллыбыт:

Сугун, маннааҕы – 1000 солк.

Биэ эмиийэ – 750 солк.

Моонньоҕон – 750 солк.

Уулаах отон – 650 солк. (Лиитирэ – 400 солк., о.э. 10 л биэдэрэ – 4000 солк.)

Вишня – 700 солк.

Черника – 650 солк.

Ежевика – 600 солк.

Клюква (садовай) – 550 солк.

Маннааҕы, ойуур клюквата – 800 солк.

Хаптаҕас – 450 солк.

Облепиха – 400-450 солк.

Клубника – 350 солк.

Калина – 250 солк.

Хара рябина – 400 солк.

Сыана уонна атыылаһар кыах

Сыананы билсэн баран,  орто уонна кыра дохуоттаах нэһилиэнньэ төһө ылынар кыахтааҕын толкуйдаан көрүөҕүҥ. Ол иннинэ бу чахчылары билсиэҕиҥ.

Саха сиригэр 2025  сылга (ускуопкаҕа – кэлэр 2026 с. торумнаммыт кээмэй) тииһинэн олоруу алын кээмэйин орто көрдөрүүтэ 26 777 солк. (28 598 солк.) бигэргэммитэ. Ол иһигэр:

– Үлэлиир нэһилиэнньэҕэ – 29 187 солк. (31 172 солк.)

– Биэнсийэлээххэ – 23 028 солк. (24 594 солк.)

–  Оҕоҕо – 25 974 солк. (27 740 солк.)

* 2021 сылтан тииһинэн олоруу алын кээмэйэ иннинээҕи сыл нэһилиэнньэ биир киһитигэр тиксэр медианнай дохуот 44,2 % тэҥнэһэр гыммыттар. Ити иннинэ, о.э. 2000-2020 сылларга, «потребительскай корзинаттан» эмиэ тутулуктанара. «Корзина» кээмэйэ, өйдөбүлэ билигин туттуллубат, суруллубат да тэҥэ буолла.

*Ол оннугар Сахастакка «дьиэтээҕи хаһаайыстыба биир киһитэ биир ыйга көрсөр потребительскай ороскуотун орто кээмэйэ» диэн дааннай баар. Онно аска-таҥаска, киһи күннээҕи наадатыгар, сынньанарыгар, өҥөнү туһанарыгар көрсөр ночоото киирэр. Ол кээмэй, холобур, 2021 с. – 23810 солк. буоллаҕына, 2024 с. быһа барыллаан суоттааһынынан 33 360 солк. тэҥнэспит. Быйылгы чахчы хойутуу тахсар, онон этэр кыаллыбат.

Инфляция

Росстат чахчытынан, Саха сиригэр  бу дьыл алтынньытыгар, балаҕан ыйыгар тэҥнээтэххэ, сыана 0.51 % үрдээбит. Сыллааҕы инфляция арыый түһэн, 8.15% тэҥнэспит. Ол үрдүнэн дойду орто көрдөрүүтүттэн син биир үрдүк. Арассыыйа инфляцията – 7,71%.

Нуормабыт төһө эбитий?

«Потребительскай корзина» өйдөбүлэ быһаарыллар, туттуллар кэмигэр Саха сирин 2 зонаҕа арааран, тус-туһунан кээмэй олохтоноро. Ону тэҥэ үлэлиир нэһилиэнньэҕэ, биэнсийэлээххэ уонна оҕолорго көрүллэр кээмэй, биллэн турар, эмиэ араастаһара.

Онно сыл устата киһи сүрүн ас көрүҥнэриттэн, муҥутаан кыччаабыта, төһөнү сиэхтээҕэ чопчу ыйыллара. Ол курдук, холобур, бастакы зонаҕа (Дьокуускай онно киирсэр) үлэлиир нэһилиэнньэ сыл устата:

- 157,2 кг бурдук аһы (килиэп, мохоруон, бурдук, куруппа);

- 70,3 кг хортуоппуйу;

- 112,6 кг оҕуруот аһын уонна бахчевойу;

- 60 кг сибиэһэй фруктаны;

- 26,2 кг саахары, ол иһигэр кондитерскай оҥоһукка туттуллар саахары;

- 73,7 кг ЭТ АҺЫ;

- 35,1 кг БАЛЫГЫ;

- 270,2 кг үүтү, үрүҥ аска туттуллубуту ааҕан туран;

- 15,3 кг мас арыытын, маргарины уонна сыаны сиэхтээҕэ.

Туус, чэй, тума «Онтон да атын ас» диэҥҥэ киирэрэ.

• Бу манна бэриллибит муҥутуур кыра кээмэйи билиҥҥи сыананан, бэйэҕит, дьээбэҕэ, суоттаан көрүөххүтүн сөп. Хармааммыт бүгүҥҥү сыанаҕа эппиэттэһэр, оттон олохтоох оҥорон таһаарааччы бу сыананан ночоотун кыайан сабынар дуо?

• Манна даҕатан эттэххэ, 2020 сыллаахха СӨ тииһинэн олоруу алын кээмэйэ 17 567 солк. эбит буоллаҕына, «потребительскай корзина» орто көрдөрүүтэ ити сыл 16 413 солк. эбит.