Римма Корякина-Хотууна: «Айар суолга үктэммиппин дьолбунан ааҕабын»

«Сайа этинэр сахабыт тыла симэлийэн эрэр дуо? дэсиһэр быыһык үйэбитигэр остуоруйаларым сахалыы саймаарыччы саҥанан, саҥалыы тыыннанан оҕо аймахха иһиллэрэ өссө ордук үөрүүлээх», – диир  Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа аатынан Ил Дархан Бириэмийэтин лауреата, СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, СӨ култууратын туйгуна, «Чурапчы» айар-суруйар литературнай түмсүү салайааччыта Римма Корякина-Хотууна.

– Римма Иннокентьевна,  хаһыаппыт телеграм-ханаалын “Оҕолорбут барахсаттарга” рубрикатыгар эн остуоруйаларгын ааҕарбытын истээччилэрбит, чуолаан төрөппүттэр сэҥээрэллэр. Онон бүгүҥҥү кэпсэтиибитин бэйэҥ тускунан билиһиннэрииттэн саҕалыахха.

– Үөһээ Дьааҥы улууһугар өндөйөн көстөр Өндөгөччү, мэҥэ халлааҥҥа харбаспыт Ыыннаах хайаларынан, үрдүк чыпчаалларынан, сүүрүгүрэ устар үрэҕинэн тулааһыннаммыт кэрэ айылҕалаах Боруулаах нэһилиэгэ диэн дойду баар. Ол сүдү  хайалартан тардыыланан, ытык сиртэн силистэнэн, бүөмнээн сытар бүтэй Боруулаахха ийэ тыл илбиһин илгэлээх сүмэтин иҥэринэн улааппытым. Мин 1960 сыллаахха томороон тымныылаах тохсунньу ый чолбонун анныгар түөнэ мэҥэ түөрэҕим түстэнэн, Христина Петровна Слепцова, Иннокентий Ионович Юмшанов дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон күн сирин көрбүтүм, дьикти төлкөлөөх ыйаахпар, орто дойду олбоҕор оройбунан күөх окко түспүтүм.

– Оҕо саас умнуллубат кэмнэринэн тугу ааттыаҥ этэй?

– Хайа баҕарар киһи саамай дьоллоох кэмэ оҕо сааһа буолара чахчы. Мин оҕо сылдьан айылҕаҕа сылдьарбын ордук сөбүлүүрүм, ис-испиттэн онно тардыһарым. Күнү быһа балыктыырым, сир астыырым. Дьиэбиттэн чугас сытар ыраас уулаах үрэххэ сөтүөлээн, күммүн барыырым. Аар айылҕа миэхэ утары уунар күүһүн-күдэҕин эппинэн-хааммынан ылынан улааппытым. Киэһэ аайы дэриэбинэ оҕолоро мустан түптэ тула сырсан, эккирэтиһэн, ыһыылаах-хаһыылаах, арыт мөккүөрдээх оонньуурбут ханна барыаҕай? Ол онтон барыта саҕыллан бардаҕа – умнуллубат оҕо саас дьикти кэрэ кэмэ, төрөөбүт дойдуга таптал, төрөппүккэ махтал.

Үөрэх киэҥ аартыгар батыһыннаран киллэрбит, билиини-көрүүнү биэрбит бастакы учууталым Надежда Константиновна Бурцева нуучча улуу суруйааччыларын остуоруйаларын киһини эрэ умсугутар гына ааҕара. Ол аптаах остуоруйалар хас биирдиибит кутун кууһан ылара. Оннук дьикти дойду ханна эрэ чахчы баара буолуо диэн оҕо дьон итэҕэйэрбит. Кэлин, улахан кылааска үөрэнэр кэммэр анатомия, биология учуутала Мария Алексеевна Кондакова уруогун бүтүүтүгэр хайаан да араас үһүйээннэри, олоххо дьиҥ буолбуту кэпсиир буолбута. Баҕар, ол онтон саҕаламмыта дуу, оҕолор муста түстүбүт да, ордук киэһэтин, кутталлааҕы кэпсэтэр үгэстэммиппит. Мин өйбүттэн була сатыы-сатыы айан кэпсиирбин оҕолор сөбүлүүллэрэ, чуумпуран олорон истэллэрэ. Барбах эрэ кыламныыр уот сырдыгар түҥ былыргы үйэ түҥкэтэх түгэҕэр кистэммит үһүйээннэрин, былыр үйэҕэ “Һай-һат” дэһэн саҥарбатахтара быданнаабыт өтөхтөрүгэр “тиэрдэрим”, эттэрин сааһа аһыллан кэдэҥнэһэн ылалларын көрөрүм. Куттаналларын биллэхпинэ, өссө тэптэн, күүркэтэн иһэрим. Ити курдук, сайыҥҥы кэмҥэ лааҕыр оҕолоругар араас кэпсээннэри, остуоруйалары кэпсиир идэлэммитим. Элбэхтик бибилэтиэкэҕэ сылдьарым. Аахпыт кинигэлэрбиттэн тугу эмэ быһа тардан кэпсиирим. Ордук сөбүлээн Николай Заболоцкай “Мааппатын”, Иван Гоголев “Хара кыталыгын”, Николай Якутскай “Көмүстээх үрүйэтин”, “Төлкөтүн”, Далан “Сааскы дьыбарын” ааҕарым.

– Суруйуу эйгэтигэр хайдах кэлбиккиний?

– Иэйэхситим тыына илбийэн, Айыыһытым сырала тиийэн, уран уйулҕам уһуктан, оскуолаҕа үөрэнэр кэммиттэн хоһоон суруйан, холонон көрбүтүм. Ийэлээх аҕам иккиэн хоһоон суруйар этилэрэ. Ол саҕана кинилэр хоһооннорун ханна да таһаарбакка хаалбыттара. Саха тылыгар Егор Петрович Юмшанов, Елена Петровна Капитонова үөрэппиттэрэ. “Бэлэм буол” оҕо хаһыатыгар бастакы суруйуубун ыыппытым. Бэчээттэммитин көрөн, оо, үөрбүппүн эриэхсит! Онтон ыла кынаттанан, кыралаан хоһоон суруйан барбытым.

Кэлин тылы сатабыллаахтык туттан суруйар ньыма эгэлгэтигэр үөрэммитим. Устар өрүс күрүлгэнин курдук тыллары сомоҕолуу тутан, хотоҕостуу субуйан, айар тыл абылаҥнаах арҕаһыгар, ахсым аргыары кытары аргыстаһан айар суол аартыгар үктэммитим. Суруйар дьоҕурум арыллан, ситэн-хотон истэҕин аайы Айыыһытым иннинэн сирэйдэнэн, үүт тунал аартыгын арыйан, айар эйгэ абылаҥ хонуутугар өссө даҕаны элбэҕи ай-тут диэтэҕэ, имигэс тыл тупсаҕай дэгэтин илдьэ сылдьан, маанылаах тыл оһуордаах мандарын таҥан, ааҕааччы үрдүк дьүүлүгэр киэҥ араҥаҕа таһаарбыт хас да кинигэлээхпин. Иэйэхситтэн бэриллибит илбистээх тыыннаах, айылҕаттан айдарыллыбыт хомоҕой тыллаах удьуорбун батан, айар алыпка ылларан хоһуйбут хоһооннорум, тэттик умсугутуулаах кэпсээннэрим кинигэлэрбэр киирбиттэрэ.

– Бастакы ааҕааччыҥ кимий?

– Барытын сүрэҕин ортотунан аһардан ылынар-ылыммат кытаанах ирдэбиллээх кириитигим, сэҥээрээччим кэргэним Александр Егорович буолар. Кини төһө да суруйбатар, саха тылын билэр, элбэҕи ааҕар киһи. Кини кэнниттэн, биллэн турар, сиэннэрим буолаллар. Кинилэр остуоруйаларбын ааҕан өйдөөтөхтөрүнэ, сөбүлээтэхтэринэ эрэ киэҥ эйгэҕэ тарҕатан, кинигэҕэ киллэрэбин. Сороҕор остуоруйа түмүгүн тупсартаран, уларыттаран биэрэллэр. Оччоҕуна сиэннэрим барахсаттар үөрэ-көтө ааҕаллар, сүрүн дьоруойдары кытта тэҥҥэ долгуйаллар. Оннук эрэ буоллаҕына айымньыбын табыллыбыт диэн сыаналыыбын.

– Айар үлэ абылаҥа диэн баар эбит дуо?

– Суруйар суолга үктэниэхпиттэн ыла айар куттаах дьону кытта элбэхтик алтыстым, билистим. Ситим нөҥүө күннэтэ билсэ-кэпсэтэ олоробун. Айар суолга үктэммиппин дьолбунан ааҕабын, таба тайаммыт табыллыым эбит дии саныыбын.

Сайа этинэр сахабыт тыла симэлийэн эрэр дуо дэсиһэр быыһык үйэбитигэр сахалыы тыыннаах остуоруйаларым, кэпсээннэрим, дүҥүр дорҕоонун кутугар түһэрэн айбыт хомуһуннаах хоһооннорум төрөөбүт таас Дьааҥым кэрэ айылҕатын, ахтар-саныыр дьонум-сэргэм, дьалкылла устар  сүүрүктээх өрүһүм, үрдүк очуос таас хайаларым туһунан суруйууларым  “Кыым”, “Туймаада”, “Киин куорат”, “Саха сирэ”,  “Байанай”, “Күрүлгэн”, “Чолбон”, “Полярная звезда” уонна Дьааҥы, Чурапчы улуустарын “Дьааҥы аартыга”, “Саҥа олох” сахалыы тыллаах хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар тиһигин быспакка бэчээттэнэллэр.

Өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт биэс уонтан тахса хоһоон, кэпсээн күрэхтэригэр ситиһиилээхтик кытынным. Чурапчы улууһун айар дьонун түмэр “Чурапчы” диэн литературнай түмсүүлээхпит. Онно литература эйгэтигэр чиҥник үктэммит, айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктана сылдьар суруналыыс, кэпсээнньит, хоһоонньут дьоннордоохпут.

Бэйэм оҕо айымньытын суруйар буолуохпуттан ыла оҕоҕо аналлаах сэттэ кинигэлэнним. “Айар” национальнай кинигэ кыһатыгар остуоруйалардаах икки кинигэм элбэх ахсаанынан бэчээттэммитэ. Итиэннэ национальнай бибилэтиэкэ нууччалыы, английскайдыы тылынан тылбаастаммыт остуоруйаларбын электроннай варианынан таһаарбыта. Ол кинигэ бу балаҕан ыйыгар Рязань куоракка буолан ааспыт кинигэ быыстапкатын бэстибээлигэр кыайыылаахтар истэригэр киирэн, ситиһии көтөллөммүтэ. Ону таһынан олохпор умнуллубат түгэнинэн буолар быйыл сайын оҕо айымньытын суруйуутугар Н.Е. Мординов-Амма Аччыгыйа аатынан Ил Дархан бириэмийэтин лауреата буолбутум.

Орто дойду оҥоһуулаах олбоҕор түөрэҕэ түстэнэн, оройунан түспүт хайа баҕарар киһи дириҥ силистээх-мутуктаах, удьуор хаанын батар айылгылаах буолар эбит. Мэҥэ халлаан үрдүгэр олохтоох, үүттээх таас үктэллээх, үүс-аас бэйэлээх Үрүҥ Айыы Тойон айан-кэрдэн кэбиспитинэн айар дьоҕур эмиэ утумнанан барар кыахтаах буолар эбит. Ол курдук, улахан кыыһым Сардаана Корякина-САРДААНА суруйар дьоҕура аһыллан, айар аартык суолугар үктэннэ. Хайыы үйэ дьон-сэргэ биһирэбилин ылбыт “Күтүөккэ хомолто” уонна “Кимиэхэ да этимэ!” диэн ааттаах сэһэннэрэ күн сирин көрдүлэр. Бу кинигэлэр “Айар” национальнай кинигэ кыһатыгар элбэх ахсаанынан бэчээттэнэн тахсыбыттара. Сардаана – элбэх ырыа ааптара. Кини айбыт хоһооннорун тылларыгар элбэх ырыа араадьыйа долгунугар тыаһыыр. Улахан ситиһиитинэн буолар “Үрдэл” национальнай музыкальнай бириэмийэ  күрэҕэр Айаал Кириллин-Күндэл толоруутугар “Байанай” ырыата “Бастыҥ ырыа” номинацияҕа тиксибитэ. Ону тэҥэ Сахая толоруутугар “Оҕобор”, Инна Донская толоруутугар “Аҕабар” диэн ырыалар бастыҥнар кэккэлэригэр киирбиттэрэ. Айымньылара хаһыаттарга, сурунаалларга тиһигин быспакка бэчээттэнэ тураллар.  Итинник икки эйгэни сэргэһиннэрэ тутан, Сардаана билигин айар үлэ үөһүгэр сылдьар.

– Айар куттаах киһи, бука, айылҕаҕа сылдьаргын ордорон эрдэҕиҥ.

– Эрдэ эппитим курдук, оҕо эрдэхпиттэн балыктыырбын сөбүлүүбүн. Төрөөбүт Дьааҥым таас хайалара, үрэхтэрэ түүлбэр көстөн, ыҥырар курдуктар. Дьааҥым ыраах буолан чугастыы Өймөкөөҥҥө, онтон да атын улуустарга тиийэн сынньанабын, күүс-сэниэ ылабын, көстүбэт эйгэҕэ, абылаҥҥа ылларабын. Ол курдук киһи барахсан ийэтин үүтүн иҥэриниэҕиттэн Сир Ийэ, Айылҕа сүдү күүһүгэр, итэҕэлигэр сүгүрүйэр уонна ол киччим, бүөм кистэлин, ыраас тапталын, ыра санаатын иэйэн, айар алыпка уйдаран хомоҕой хоһоонугар хоһуйар, ылбаҕай ырыатыгар ыпсарар.

– Оҕолорго да, улахан да дьоҥҥо айар дьоҥҥо баҕа санааҥ.

– Айар тыл хомуһунун иҥэриммит айар куттаах дьоммор айымньылаах үлэни баҕарабын. Айар аартыктара арыллан, сытыы бөрүөлэрэ сыппаабакка суруйа туруохтара диэн бигэтик эрэнэбин. Өссө даҕаны элбэх чаҕылхай айымньылар, кынаттаах хоһооннор айылла туруохтуннар, суруйар бөрүөлэрэ өссө сытыырхайан, уйгулаах олоҕу туойдуннар!