Режиссер Валентин Макаров: «Баҕар, бу киинэ кэнниттэн күүлэй улахан таһымҥа тахсыаҕа...»

«Кэрэл. Көстүбэт кэрэ», «Дьулуур: мас рестлинг», «Мин аатым Таптал» киинэлэринэн көрөөччү киэҥ биһирэбилин ылбыт Валентин Макаров артыыс, ырыаһыт, ырыа айааччы быһыытынан биллэр. Кини 2022 сылтан «Сахафильм» хампаанньаҕа режиссерунан үлэлии сылдьар. Бэҕэһээ «Маяк» бибилэтиэкэҕэ ааҕааччылары, кинигэ тыйаатырыгар дьарыктанар оҕолору кытта көрүстэ. «Киин куорат» кэрэспэдьиэнэ кэпсэтии түһүлгэтигэр ыалдьыттаата.

Үс бастакы киинэ айыллыбыт устуоруйалара

Кини урут-уруккуттан муусукаалынай киинэни устар баҕа санаалааҕа. Дьиҥэр, бастакы киинэтэ Айыы Уолун туһунан буолуохтааҕа. Ол эрээри бу  идиэйэ атын киһиэхэ эмиэ кэлбит этэ.

– Олус үчүгэйдик устубуттара, наһаа сөбүлээбитим. Онтон киһи киһини хараҕынан таптыыр диэн баар, оттон сүрэҕинэн хайдах таптыа этэй диэн толкуйтан 2015 сыллаахха «Кэрэл. Көстүбэт кэрэ» киинэ тахсыбыта. Бэйэтин кэмигэр көрөөччү биһирэбилин ылбыта. Сценарийын Мария Находкина суруйбута.

Оччолорго Кэрэл диэн ааттаах соҕотох Алаастар кыра кыыстара эрэ баара. «Хотугу сулус» күрэххэ кытта сылдьан билсибитим уонна ити ааты сөбүлүү истибитим. Билигин уһуйаан аайы түөрт-биэс Кэрэл уонна Кэрэли баар быһыылаах, – диэн кэпсээнин саҕалаата.

Валентин иккис киинэтэ – «Дьулуур: мас рестлинг». Бэйэтэ «Модуҥҥа» сылдьан, элбэх спортсмены кытта билсэн-көрсөн, туох кыһалҕалаахтарын үөрэтэн, хомуур уобараһы айан таһаарбыта.

– Дьон саҥаны көрүөн баҕарар. Уруккуну хатылаатаххына, арыый тоҥуй соҕустук ылынар. Ол иһин саҥаттан саҥаны таһаарар баҕа баһыйар, – диэн санаалаах кини.

«Мин аатым Таптал» киинэ туох санааттан айыллыбытай? Хас да сыл бииргэ үлэлээбит дьүөгэтэ Татьяна Легантьева талаанын таһаарар, кыаҕын көрөөччүгэ арыйар баҕаттан.

– Таня наһаа талааннаах. Арай көрдөхпүнэ, кинини ким да устубат. Испэр «Таняны устубут киһи баар ини!» диирим уонна бу киинэбин толкуйдаабытым, – диэн билиннэ режиссер.

Хотуур тыаһын, от сытын олус сөбүлүүбүн

«Күүлэй! От кэмэ!» – Валентин Макаров төрдүс киинэтэ.

Аныгы үйэҕэ үгүстэр тиэхиньикэнэн оттуур буоллулар. Урут, Валентин этэринэн, аймахтар мустаннар, күүстээх үлэҕэ күргүөмүнэн түһүнэллэрэ. Ыраах сытар ходуһаларыгар элбэх буолан, үлэни үмүрүтэн кэлэллэрин ахтан-санаан ааста. Билигин даҕаны оттоһор эрээри, урукку курдук субуотунньуктар буолбаттарын эттэ.

– Күүлэй диэн күрэх баарын кыра эрдэхпиттэн билэбин. Убайдарым сайын аайы кытталлара, наар кыайан-хотон, үөрэн-көтөн аҕай кэлэллэрэ. Биирдэ шуруповерт тутуурдаах, биирдэ көрбүтүм – тэлэбиисэрдээх. Улаатан баран биир күүлэйгэ сылдьыспытым, наһаа астынан кэлбитим. Хотуур тыаһын, от сытын олус сөбүлүүбүн, ону экраҥҥа киллэриэхпин, көрөөччүлэри оҕо саастарыгар төнүннэриэхпин баҕарбытым.

Билигин бары сайыннары үлэлиибит дии. Оҕолорбутун кыбартыыраҕа симэ сытабыт. Аҕалар уолаттарын окко илдьэ тахсаллара буоллар диэн баҕа санаалаахпын. Баҕар, бу киинэ кэнниттэн күүлэй улахан таһымҥа тахсыаҕа. Киинэ дьайыыта улахан буоллаҕа...

Артыыстара – бары табаарыстара, күн аайы кэриэтэ көрсөр доҕотторо. Холобур, Степан Порядинныын бииргэ үөрэммит, Дмитрий Баишев – биир дойдулааҕа, Иннокентий Луковцевтыын Саха тыйаатырыгар бииргэ үлэлээбит, Анатолий Кириллин – «Сахафильмҥа» кэллиэгэтэ. Киинэҕэ устарыгар, этэргэ дылы, чэйдии олорон ыҥырар эбит.

Бүгүҥҥүттэн «Күүлэй. От кэмэ» Москва, Санкт-Петербург, Новосибирскай, Краснодар, Сочи, Калининград, Тюмень курдук Арассыыйа бөдөҥ куораттарыгар көстүөҕэ.

Маҥнай «ириэрэр»

Оҕолор киинэҕэ уһуллар баҕалара улахана үөрдэр. Биллэрии ыыттыҥ да, начаас «көтүтэн» кэлэллэр үһү. Онуоха сүрүн ирдэбил – сахалыы саҥарар сатабыл. Режиссер этэринэн, улахан артыыстары кытта үлэлиир чэпчэки. Оттон оҕолору уонна идэтийбэтэх дьону кытта балай эмэ бодьуустаһар:

– Оҕону оонньотуохпут иннинэ «ириэрэбит». Хара маҥнайгыттан итинник оонньооботтор ээ. Бастаан тиэкистэрин нойосуус үөрэтэллэр. Ону эрэ саныы сылдьар буоланнар, эмоцияларын сатаан таһаарбаттар. Дьэ, ону биһиги «имитэбит». «Эмиэ робот курдук саҥаран барда», – диэн кыратык мөҕөҕүн. Таптаҕына, «Маладьыас» диэн хайгыыгын. Ол аайы оҕо «уһуктан», «ирэн» иһэр. Онтон ордук табыллыбыттарын талан ылан, таҥан таһаарабыт.  

Дьон сэҥээриэ дуо?

Валентин оҕо сылдьан Далан «Тулаайах оҕо» арамаанын сөбүлээн аахпыт. Тыйаатырга үлэлиир кэмнэригэр кинигэни кытта ыкса доҕордоспут. Бэйэтэ этэринэн, оруолун арыйаары, бастакы суруйуутун ааҕарын ордорор.

Эдэр режиссер Алампа биир эмэ пьесатын киинэ гынан таһаарар бүччүм санаалаах эбит. Арай «Дьон сэҥээриэ дуо?» диэнтэн туттуна сылдьар. Былыргы кэми устар үгүс үбү-харчыны эрэйэр. Аны туран, өссө биир түгэн тохтотор:

– Саха сиригэр баар балаҕаны барытын устан кэбистилэр. Холобур, «Тиэтэйбит», «Кэрэни көрбүт» балаҕаннарын көрөөччү билэр, ону билигин кыайан устубаппын. Арай хайдах эрэ уларытан, атын сиртэн устуохха сөбө дуу... Билбэтим ээ...  

Кириитикэ туһунан:

– Билигин улаатан кыһаллыбаппын, урут өһүргэниэхпин сөп этэ. Эмиэ да сөпкө этэллэр, ону ылынаҕын. Сыыһа эттилэр диэтэхпинэ, аһарынабын, мөккүһэ сатаабаппын.  

«Эн оонньуур буоллаххына биирдэ...»

Киинэ устарга ордук туох ыараханый? Хоруйа – сценарийы суруйуу. Валентин этэринэн, үчүгэй сценарий баар буоллаҕына, төһө баҕарар устуохха сөп. Былаана элбэх. Бэл, ханнык бырайыактан саҕалыырын билбэт. Тоҕо диэ?

– Мин наар артыыстан тутулуктанабын. Киһи киинэҕэ барыан иннинэ син биир «Ким оонньообутуй?» диэн ыйытар, ол кэннэ режиссерун, онтон сценариһын көрөр. Ол иһин сүрүн болҕомтобун артыыстарбар уурабын. Холобур, «Кэрэлгэ» тута кэргэннии Лаверновтары көрбүтүм. Айталина – оруолун хараҕынан тиэрдэр, оннук ураннык оонньуур үрдүк таһымнаах артыыс. Вячеславы оруобуна Марианна Скрыбыкина «Сайсары күөлгэ түбэлтэ» киинэтигэр ыҥырбыт этэ, ол иһин кыһалҕаттан бэйэм оонньообутум.

Дьулуур оруолугар Гаврил Менкяровы ыҥырбытым. Кини ханнык баҕарар оруолу кыайар артыыс, аны оҕо эрдэҕиттэн олоҥхолуур, пародист да быһыытынан тахсар кыахтаах. Кэнники кэмҥэ былдьаһыкка сылдьар, саамай элбэх оруоллаах артыыспыт буолла быһыылаах. Оттон убайбын Иннокентий Луковцевы наар илдьэ сылдьабын. Дмитрий Баишевы «Эн оонньуур буоллаххына биирдэ устабын» диэн өссө дьээбэлэммитим, инньэ гынан сөбүлэҥин ылбытым.

Оҕо сылдьан Аркадий Новиков «Туман буолбут таптал» киинэтин сөбүлээн көрбүтүм. Онно Гаврил Спиридонов олус итэҕэтиилээхтик оонньообутун өйдөөн хаалбытым. Биирдэ саныы биэрэн Майаҕа эрийэн ыйыталаспытым, Хаатылымаҕа олорор диэбиттэрэ. Онтон төлөпүөннээбиппэр ханна устарбын чуолкайдаспыта, таһар буоллаххына уһуллуом диэн сөбүлэспитэ. Инньэ гынан Гаврил Спиридоновы үөрүүнү кытта ыҥырбытым, – диэн кэпсээтэ.  

***

«Күүлэй. От кэмэ» киинэ кэнниттэн көрөөччүлэр аны муҥха туһунан устуҥ диэн баҕа санааларын эппиттэр. Валентин этэринэн, онто да суох «Күүлэйи» уста сылдьан иккис киинэбит «Куйуур» диэн буолуоҕа диэн күлсүбүттэр.

– Баҕар, артыыстар сөбүлэстэхтэринэ, көрүөхпүт. Аны куйуур саас уһуллуон наада, онон ноолоох,  – диэтэ.

Ким билиэ баарай, аны сотору кэминэн киинэ тыйаатырыгар «куйуурга» мустуохпут...