Саҥа салайааччы туох былааннардааҕын, үөрэх эйгэтигэр туох сонуну киллэрэргэ суоттанарын, тус көрүүтүн, тус бэйэтин, ханна үлэлээбитин, дьиэ кэргэнин да сэҥээрэргит эрэбил. Итини этэн туран, кэпсэтииттэн быһа тардыыны эһиги болҕомтоҕутугар таһаарабыт.

Тэттик ыспыраапка:

Андрей Новоприезжай Дьокуускай куоракка 1989 с. төрөөбүт, улааппыт киһи. Бастаан утаа Дьокуускайдааҕы 1-кы нүөмэрдээх педагогическай колледжка үөрэнэн, начальнай үөрэхтээһиҥҥэ коррекциялыыр педагог уонна логопед учуутал идэтин баһылаабыт. Ол кэнниттэн 2013 уонна 2019 сс. ХИФУ-га «Олигофренопедагогика» уонна «Профессиональнай үөрэхтээһин менеджменэ» идэлэргэ үөрэммит. Кини үөрэх эйгэтигэр уонна социальнай эйгэҕэ 20-чэ сыл үлэлээбит уопуттаах. Үлэтин коррекционнай оскуола-интэринээттэн саҕалаабыт, ол кэнниттэн Опека уорганнарыгар, 27-с нүөмэрдээх орто оскуолаҕа дириэктэри салайар-хаһаайыстыбаннай  үлэҕэ солбуйааччынан үлэлээбит. 2023-2026 сылларга куорат 20-с оскуолатыгар дириэктэрдээбитэ. 2026 сыл олунньутуттан Дьокуускай дьаһалтатын үөрэххэ управлениетын салайааччы солбуйааччытынан ананан кэлбитэ.

Андрей Новоприезжай үс оҕолоох ыал аҕата. Улаханнара устудьуон уоллара 5-к кылааска үөрэнэр, кыралара алта ыйдаах кырачаан. Куорат“Аҕаларын сүбэтин” көхтөөх чилиэнэ.

Ураты болҕомто туохха ууруллуой?

Саҥа дуоһунаһыгар кини саҥа оскуолалары туттарыыга уонна оҕолор үөрэнэр усулуобуйаларын тупсарыыга төһүү болҕомтону ууруоҕун этэр.

Быйылгы үөрэх дьылыгар киин куоракка 57 тыһ. үөрэнээччи билии сомсуоҕа. Быйыл бастакы кылааска киирбит оҕо 400-нэн аҕыйаатар да, улуустан, атын куораттартан көһөн кэлии син биир баар буолара чуолкай. Онон оскуола тутуута инники күөҥҥэ салгыы турар.

Ону тэҥэ кини оскуолалар, уһуйааннар төрөппүт кэмитиэттэрин кытта ыкса тиһиктээх үлэ барыахтааҕын бэлиэтиир. Ол иһигэр төрөппүттэри ВКС эрэсииминэн үөрэтии, араас лиэксийэлэри, бэсиэдэлэри, мунньахтары тэрийэн  ыытыы былааннанарын, маннык дьаһаныыны төрөппүт сообществота биһириирин этэр. Ону тэҥэ уокуруктары, уопсастыбаннаһы кытта оҕону иитии боппуруоһугар, төрөппүттэри өйөөһүҥҥэ үлэни күүһүрдэр наадатын үллэстэр.

Биллэн турар, үөрэҕирии хаачыстыбатын үрдэтэр сорук күүскэ турар.

Итинтэн сиэттэрэн, педагогтар үлэлииллэригэр, таһымнарын уонна кэмпитиэнсийэлэрин тупсаралларыгар табыгастаах усулуобуйаны тэрийиигэ үлэлэһиэхтэрэ. Андрей Новоприезжай хас биирдии салайааччы тустаах үлэтигэр айымньылаахтык сыһыаннаһарын, туруоруммут сыалларын ситиһэригэр саҥалыы сыһыаны, толкуйу киллэрэрин уонна ону олоххо киллэрэригэр олохтоох бэйэни салайыныы өттүттэн өйөбүл уонна көмө баарын билэр гына, суоттаан-торумнаан үлэлииргэ суоттанар. Бары күүһү түмэн үлэлээтэххэ, педкэллэктииптэргэ үрдүк көрдөрүүлэри ситиспит дойду атын оскуолаларын уопутун туһанар кыах баар буолуоҕун эрэнэр.

Аныгы көлүөнэ оҕо толкуйа чыҥха уратылааҕын, олус түргэнник толкуйдуурун учуоттаан, уруок былаанын оҥорууга уратыны, сонуну киллэрэр наадатын ыйар. "Онуоха аҥаардас үөрэтэр, билиини биэрэр сыалы тутуспакка, иитэр-үөрэтэр өттүн эмиэ учуоттуохха наада. Оҕо билиигэ интэриэһин көбүтэр, оскуолаҕа үөрүүнэн барарын ситиһэр гына, мотивация баар буолуохтаах", -- диир..

 

Каадыры саҥардыы, үөрэх тиһигэр уларыйыы буолуо дуу?

Маннык ыйытыыга кини көлүөнэлэр ситимниһиилэрэ үчүгэйдик, эдэр уонна саастаах салайааччылар састааптара тэҥ гына таҥыллыбытын этэн туран, баар каадыры уларытар санаата суоҕун этэр. Оттон үөрэх тиһигэ, кэм ирдэбилигэр олоҕуран уларыйыа. Үөрэҕи ситиспэт үөрэнээччи суох буоларыгар болҕойуохтара. Ити чуолаан үөрэтии алын түһүмэҕэр сыһыаннаах буолуоҕа. Үөрэх тэрилтэлэрин үлэтэ-хамнаһа болҕомто киинигэр тутуллуо.

— Уларытыы, саҥардыы хайысхатын дойду үөрэҕин министиэристибэтэ киллэрэр. Онуоха бастакы уочарат оҕо доруобуйатын харыстыыр технологиялары киллэрии соруга турар. Ол эбэтэр итиннэ битэмиининэн хааччыйыы, доруобай, туһалаах аһынан хааччыйыы, үөрэнэргэ табыгастаах усулуобуйаны тэрийии киирэр. Эрдэ оскуолаҕа туттулла сылдьыбыт үөрэнээччи бэрээдэгэр сыана туруоруу тиһигэ төннөр. Биһиги ити боппуруоска үөрэх кыһаларын, уһуйааннарын салайааччылара уонна педагогтара үчүгэйдик толкуйдаан, сымнаһыардык, оҕоҕо охсуута суох гына, сыыйа киллэрэргэ дьулуһуохпут.  Бастаан утаа саҕалыырга холонон көрүү быһыытынан, икки оскуола – куораттаҕы лиссиэй уонна 19-с оскуола үлэлээн саҕалыахтара. Онтон салгыы эрэкэмэндээссийэлэри уонна этиилэри киллэрэргэ оҕолортон, төрөппүттэртэн, педагогтартан турар эспиэрдэр түмсүүлэрэ тэриллиэ.

Билигин бары оскуолаларга Мөккүөрү сүрүннүүр хамыыһыйалар үлэлииллэр, аһылла илик сирдэргэ тэрийиэхтэрэ. Итинник хамыыһыйалар эрэкэмэндээссилэммит техгологияларга олоҕуран үлэлииллэр, хамыыһыйа чиэлиэннэрэ анал үөрэтиини ааһаллар. Оҕоҕо турбут сыананы кытта төрөппүт сөпсөспөт түгэригэр оскуолаларын итинник хамыыһыйатыгар тахсар кыахтаахтар.  Оҕотугар  эппиэтинэһи төрөппүт сүгэрин быһыытынан, ити тиэмэҕэ төрөппүт оҕотун кытта кэпсэтэригэр сүбэлиэм этэ. Оҕону кытта күн хайдах ааспытын, холобур,  туох өйдөнөн хаалбытын, уруокка төһө бэрээдэктээхтик олорбутун күннэтэ умнубакка ыйыталаһар ордук. 

Бастакы кылааска киирбит  оҕо 10 бырыһыана доруобуйатын туругунан ураты болҕомтону эрэйэр

Доруобуйаларын туругунан хааччахтаах оҕолору кытта үлэ, кини санаатыгар, хайдах быһыылаахтык таҥыллыбытын сэҥээриигэ кини:

–Доруобуйатынан хааччахтаах оҕо элбии турар. Быйылгы чахчынан, бастакы кылааска киирбит оҕолор 10 кэриҥэ бырыһыаннара, о.э. 400-тэн тахса оҕо, доруобуйаларын туругунан ураты сыһыаны, болҕомтону эрэйэллэр.  Коррекциялыыр оскуолаҕа миэстэ тиийбэт буолан, уопсай үөрэхтээһин оскуолаларыгар эмиэ коррекциялыыр кылаастар аһыллаллар. Маннык балаһыанньа улаатар чинчилээх, оскуола 70-ча бырыһыана итинник кылаастардаах буолуоҕа. Кинилэри кытта инклюзивнай үөрэхтээһини ааспыт уонна коррекциялыыр педагогика кууруһун ааспыт педагогтар үлэлиэхтэрэ.

Профориентация чааһыгар

– Дьокуускайга «Водоканал» курдук бөдөҥ тэрилтэлэр сакаастарынан, холобур, педагогическай, мэдицинскэй диэн  «фирменнэй» кылаастар сыллата аһыллар буоллулар. Маннык быраактыка салгыы тэнийиэҕэ. Күн бүгүн аграрнай хайысхаҕа үлэлэһиэн баҕарар куорат оскуолалар бааллар. Итиннэ үлэлэһиэхпит. Онон оҕо кэнэҕэһин баһылыахтаар идэтигэр сыһыаннаах үлэ, ону тэҥэ бэлиэр оскуолаттан идэ ылан тахсалларын хааччыйар үлэ салгыы ыытыллыа.

Оҕо сайыҥҥы лааҕырдара

– Лааҕырга оҕо олорор, сылдьар уонна аһыыр усулуобуйаларын уонна  медицина өҥөтүнэн хааччылыыларын тупсарарга улахан үлэ барда. Лааҕыр салалталара оҕо сынньалаҥар, доруобуйата турсарыгар үгүс сыраларын уураллар.  Бу үлэ салҕаныа. Ону таһынан доруобуйаны чэбдигирдэр 21 күннээх лааҕырдары таһынан үөрэтэр уонна профориентация бырагыраамалаах лааҕырдары арыйыахпыт.

Куорат эбии үөрэхтээһиҥҥэ тэрилтэлэрэ  туһалаах уопуттаахтар, ону тарҕатыахпыт. Оскуола иннинээҕи саастаах оҕолор тэрилтэлэрэ үлэлэлэр сайыҕҕы лааҕырдарын өйүүр хайысха салгыы үлэлиэ.

Төрөппүттэн харчы хомуйууну утарар

Дьэ, оттон оскуола төрөппүттэн харчы хомуйара сөп дуу, сыыһа дуу диэн ыйытыыга маннык эппит:

–Мин эмиэ оскуолаҕа, уһуйааҥҥа да харчыны хомуйууну утарабын.  Үөрэххэ сыһыаннаах уонна тирэх усулуобуйаларга ирдэнэр туох барыта – өрөмүөн ороскуота, миэбэлинэн, булгуччулаах бырагыраама учуобунньуктарынан хааччыйыы – тэрилтэ бэйэтин быһаччы эбээһинэһэ, төрөппүт киэнэ буолбатах. Ол гынан баран төрөппүт кэмитиэтэ ардыгар бырагырааманы таһынан оҕону экскурсияҕа сырытыннарарга, тиийиммэт-түгэммэт олохтоох ыал оҕотугар көмөлөһөрнө анаан, харчыны хомуйууну көҕүлүөн сөп. Ити да түгэҥҥэ хас биирдии төрөппүт харчы биэрэрин-биэрбэтин бэйэтэ быһаарыахтаах, барыларын оннугар быһаарар табыллыбат.

Үөрэх управлениетын салайааччыта социальнай ситимнэри туһанарын, киирэн ааҕарын, киирбит отзывтары, этиилэри болҕомто таһыгар хаалларбатын, боппуруоһу кэмигэр быһаарарга дьулуһалларын этэр. Түгэни туһанан, ааҕааччыларга Үөрэх управлениетын МАХ ханаалыгар суруйтарарга сүбэлиир.