Петр Перевалов: «Спортсмен киһи син биир патриот буолар»

Петр Николаевичка төлөпүөннүүбүн уонна этэбин: «Дорообо. Миэхэ эйигин «сакаастаабыттара». Туруупкаҕа туох да иһиллибэт, соһуйда, дьиибэргээтэ. Онтон: «Ол аата хайдах?» Онуоха этэбин: «Эйигин хайаан да суруйуохтаахпын, дьоҥҥо-сэргэҕэ билиһиннэриэхтээхпин, биир дойдулаахтарбыт кэтэһэллэр, суруйуоххун наада диэн үлэһэллэр», – диибин. 
Онон бүгүҥҥү ыалдьытым – Петр Николаевич Перевалов, Лөгөй нэһилиэгин олохтооҕо, спорт инструктора, Кэптэни  тарбахха баттанар, киэн туттар киһитэ.

1-кы түһүмэх. Тренердиир үлэ

– Петр Николаевич, оҕо сылдьан ким буолуоххун баҕарар этигиний?

– Кырабыттан физкултуура учуутала буолуохпун баҕарарым. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан спорка чугас этим, боксанан дьарыктаммытым. Константин Семенович Бурцев диэн тренергэ эрчиллибитим. Син ситиһиилэр бааллара, улууспар бастыы сылдьыбытым, өрөспүүбүлүкэҕэ үһүс буолан турабын. Физкултуураҕа Дмитрий Алексеевич Никифоров үөрэппитэ, кини спорка сыһыарбыта, уһуйбута, уонна кылааспыт салайааччыта Василий Васильевич Максимов олох спорт фаната этэ, кылаас чааһыгар, похуодтуу да сылдьан буоллун, ким ханна миэстэлэспитин, күрэхтэспитин кэпсии сылдьара. Онон бу үс ааттаабыт дьонум мин спорду таптыырбар, олохпор спорду талбыппар оруоллара сүҥкэн.

Оскуола кэнниттэн уол оҕо буолан, ытык иэспин төлөөн аармыйаҕа икки сыл сулууспалаан кэлбитим. Ол кэннэ физкультурнайга туттарсан көрбүтүм да, сатаан киирбэтэҕим. Онон дойдубар кэлэн үлэлээбитим, кулуупка муусука холбооччунан, диджей диэн ааттанар этэ, хотоҥҥо да үлэлии сылдьыбытым. Онтон Суоттутааҕы СПТУ-га үөрэммитим. Ол кэнниттэн күн бүгүҥҥэ диэри Кэптэнибэр олоробун, үлэлиибин.

– Дойдугар тренердиигин, спортивнай саалаҕыт да суох, киһи санаата түһэр усулуобуйата курдук дии.

– Хайыахпытый, сылдьабыт, үлэлиибит, дьарыктанабыт. Оҕолор кэлэллэр, элбэхтэр. Нэһилиэкпэр спортинструктор диэн эбээһинэстээхпин. Санаабытын олох түһэрбэппит, оннук гыннахпытына бүтэр буоллахпыт дии.

Эрчиллэр сирбит почта самалык сыһыарыыта, урут ыччат култуурунай киинэ диэн этэ, ол 90-с сыллар кэннилэриттэн, онтон бибилэтиэкэ буолбута, билигин оскуола оҕолоро, ыччат дьарыктанар, эрчиллэр сирэ буолан турар. Бу иннинэ администрация да дьиэтигэр, оскуола саалатыгар да үлэлии сатаабыппыт. Оскуолаҕа, биллэн турар, мэһэйдиибит буоллаҕа, кинилэр араас тэрээһиннэрэ, куруһуоктара элбэҕэ, онон билигин син туһунан дьиэлээх курдукпут, кими да мэһэйдээбэппит да, мэһэйдэппэппит да.

– Ааспыт үйэтээҕи саалаҕа, өрөмүөнэ суох, сыбаҕа түһэн эрэр сиргэ оҕолору эрчийэ сылдьаргын санаатахпына, бирээмэ улуу Коркин оҕолору дьарыктыы сылдьара харахпар көстөр, саатар саҥа тренажердар бааллар дуу?

– Биир дойдулаахпыт Антон Петухов списаниеҕа тахсыбыттары спонсордаан биэрбитэ, хаһы даҕаны, “блок тяга” диэн арыый саҥатык баар, ону Федерация кубогар бастаабыппытыгар үс хас улуустан биирин биһиэхэ анаабыттара. Иван Степанович Готовцевтан штанга уурар сир баар, 1985 сыллаахха кэлбит былыргы штангалаахпыт, онон эрчиллэбит.

Үөрэнэн хааллыбыт, биллэн турар, киэҥ эбитэ буоллар, сириэхпит суоҕа этэ.

– Чахчы энтузиаст, идэҕэр бэриниилээх буолаҥҥын оҕолору дьарыктыыгын, ону таһынан араас күрэхтэһиилэргэ кыттаҕыт. Ситиһиилэргит туһунан кэпсээ эрэ.

– Мин оҕолору «маска» эрчийэбин, туох баар көрүҥнэртэн мас тардыһыытын күрэхтэригэр кыттабыт.

Ситиһиилэрбит туһунан киэн тутта кэпсээтэххэ, өрөспүүбүлүкэ бастакы чөмпүйүөнэ 2006 сыллаахха Уус Алдантан Николай Стрекаловскай буолбута. Бу өрөспүүбүлүкэ чемпионатыгар этэ.  Онтон «Азия оҕолоро» күрэхтэһиигэ Сахаян Гоголев мас тардыһыытыгар Уус Алдантан бастакы чөмпүйүөн буолар. Жанетта Попова эмиэ биһиги кыыспыт, мас тардыһыытыгар оҕолорго Арассыыйа чөмпүйүөнэ. Бу барыта мин дьарыктаабыт оҕолорум, онон бастакы суолу аһааччыларга кэптэнилэр элбэхтэр.

– Оҕолору кытта хайдах үлэлиигин, тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Оҕолор санааларын табыахха наада, оҕону кытта тэҥҥэ оҕо курдук сылдьаҕын, арыый кытаанах буолуохха наада эбитэ дуу, мин наһаа сымнаҕаспын. Ол да буоллар оҕолор истэллэр, убаастыыллар. Ирдэбиллээхпин. Мээнэ мөҕүтэлиир сыыһа дии саныыбын. Быһаччы эттэххэ, хас биирдиилэрин ис санааларын билэр, таайар психолог буолуоххун наада.

Төрөппүттэр өйүүллэр бөҕөтө, үчүгэйдик алтыспаппын да диэххэ сөп, күрэхтэһиилэргэ илдьэ барабын, аҕалабын, эрэнэллэр, онон биэрэн ыыталлар. Туох баар дьарык барыта босхо ыытыллар.

2004 сылтан 21 сыл үлэлээн, оҕолору дьарыктаан кэллим. Быйыл Чурапчытааҕы физкултуура институтугар кэтэхтэн үөрэххэ киирдим, переподготовка диэн ааттанар, оччоҕо допуск, корочка ылабын.

– Дьарыктыыр оҕоҥ төһө элбэҕий, лицейгэ үөрэнэ кэлбит оҕолор сылдьаллара буолуо.

– Элбэхтэр, 50 оҕо баар. Ааспыт нэдиэлэҕэ Бороҕоҥҥо мас тардыһыытыгар улуустааҕы күрэх буолбута, онно уонча оҕом миэстэлэстэ,  икки уол бастаата.

Лөгөй лицейигэр саҥа үөрэнэ кэлбит оҕолор «маска» дьарыктаныахпыт этэ диэн үөрэ-көтө кэлэллэр, ким да саалаҕыт суох, кыараҕас эбит дии санаабаттар, быйыл ордук элбэх оҕо кэллэ.

2-с түһүмэх. Нэһилиэк олоҕо

– Лөгөй нэһилиэгэр биир саамай тэрийээччи, дьону мунньар киһи буоларгын бэлиэтии көрөбүн. Эр дьон түмсүүтүн хамсатаҕын, нэһилиэк дьонун көҕүлээн барыга-бары кытыннараҕын – субуотунньук буоллун, көмө буоллун, күрэхтэһии буоллун. Ити барыта уопсастыбаннай үлэ буоллаҕа.

– Хайа баҕарар нэһилиэккэ тэрийэр, дьону көҕүлүүр дьонноох буолаллар. Оннук гымматахпына, туормастаан баран олорор буоллахпыт дии. Итиччэ улахан бөһүөлэккэ хамсаныахпытын наада. Билигин олохпут да ыараата. Аны дьону хамсатар манан аҕай буолбатах. Дэриэбинэҕэ олорор уопсайынан ыарахан. Сотору кэминэн мээнэ ыҥырдах аайы дьон мустан, тахсан испэтэ буолуо диэн санаалар киирэллэр. Оччоҕо дьэ хайдах буолабыт. Син биир тэрээһиннэр, күрэхтэһиилэр, субуотунньуктар ыытыллыахтарын наада. Онно олохтоохтор сөбүлэһэн кытталларыттан барыта наһаа тутулуктаах. Итини тыаҕа, дэриэбинэҕэ олорор дьон билэн эрдэхтэрэ.

– Бу күһүн муус ылыытын күрэҕин тэрийэн кырдьаҕастарга түҥэппиккит, ханнык да күрэхтэһии, тэрээһин эйигинэ суох ааспат. Итиннэ барытыгар кынат, көмө дьоннооххун дуо? Кимнээҕи ааттаталыаҥ этэй?

– Улуус сүбэтин дьокутаата, фермер, улахан кэтэх хаһаайыстыбаны тутан олорор Анатолий Семенович Бурнашеву ааттыахпын баҕарабын. Кини билигин нэһилиэк эр дьонун түмсүүтүн салайар. Субуотунньуктар буоллун, араас тэрээһин буоллун маннык гыныахха, оннук оҥоруохха диэн сүбэлэһэн үлэлиибит. Эмискэ түмсэ түһэн мунньахтыыбыт. Ону таһынан нэһилиэк дьокутааттарын бэрэссэдээтэлэ Дмитрий Шарков, тэрилтэ салайааччылара, уолаттар, эр дьон туора турбаттар. Онон биир санаалаах дьон баарыттан үөрэбит эрэ буоллаҕа. Субуотунньукка  көхтөөхтөр, көмөттөн эҥин туора турбаттар.

– Нэһилиэк саамай туруорсар, тыын боппуруоһа, эн санааҕар, тугуй?

–  Саамай тыын боппуруоспут – суол. Хомустаах – Кэптэни икки ардынааҕы айан суола. Былырыын манна улахан субуотунньук ыыппыппыт. Дэриэбинэ дьоно турардыын, турбаттыын, оскуола оҕолоро кытта, атын сиргэ да олорор биир дойдулаахтарбыт күүс-көмө буолбуттара. Ол да буоллар бу суолбут син биир алдьанар, айаны моһуоктуур.

Биир кыһалҕа – эдэр ыччаты тардыы, үлэ миэстэтин таһаарыы. Кэлбэттэрэ бэрт, хата быйыл икки медик уонна муусука үлэһитэ кэлбитэ. Ыччат баран иһэр. Тыа сиригэр барыларыгар да итинник буолла ини. Түмсүүлээх буолуохха наада, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэн,  оччоҕо оттон-мастан тардыһан олоруо этибит.

Спортивнай саалабыт суох, тутулларын олус кэтэһэбит.

Көрдөһөр-ааттаһар наһаа ыарахан, урут үөрэ-көтө ааттаһар этим, билигин кыбыстар курдукпун, бириис булуута, спонсор булуута. Тэрийээччигэ киһи төттөрү да эргийиэн сөп, ким эрэ сөбүлээбэккэ саҥардаҕына чугастык ылынан сапсыйан да кэбиһиэххэ сөп курдук, киһини барытын санаатын таппаккын. Күрэхтэһиини тэрилтэлэринэн тэрийдэххэ, син сэргэхсийэллэр. Ханна эрэ мустуохха наада, чааһынан эрэ үлэлээмиэххэ, олорумуохха, көхтөөх,  көрдөөх буолуохха. Билигин уопсай интэриэс туһугар ким да кыһаммат буолла.

Сүөһүнү ииттэрэргэ ыччаты тардыахха наада дииллэр. Мин холобур оҕолорбун сүөһү көрдөрө аҕалбаппын, сүөһү көрөн байыахтара дии санаабаппын.

Чэ, ити курдук, дэриэбинэҕэ араас кыһалҕалар, тыын боппуруостар аҕыйаҕа суохтар.

– Киһи патриот, дойдутугар бэриниилээх буолан төрүүр дуу, эбэтэр онно оҕону кыратыттан үөрэтиэххэ наада дуу?

– Мин санаабар, кыратыттан үөрэтиэххэ наада. Кыра эрдэхпинэ ийэм хаһыытаан-ыһыытаан хоккей көрөр этэ, мин арааһа уончалаах оҕо буолуом оччолорго. Ол бэйэбит дьоммутугар, Сэбиэскэй Сойуус хамаандатыгар «ыалдьан» хаһыытыыр. Мин онно тэҥҥэ көрсөн, бэйэбит дьоммут диэки буолан патриоттуу санаам бэйэбин кытта тэҥҥэ улааттаҕа. Онон патриот буолуу кыра эрдэххиттэн иҥэр.

Урут дьарыктыыр оҕолорбор үөрэххитигэр кыһаныҥ, дойдугутун көмүскүөхтээххит диэн иннибэр олордон кэпсиир, такайар этим. Билигин ол наһаа наада эбит. Урут уолаттарым тугунан тыыналларын, бэрээдэги кэһэллэрин, табахтаабыттарын, тус олохторун кытта барытын билэр этим. Билигин кэлэн эрчийэбин уонна бүттэ. Сыыһа хамсаныы, бэрээдэги кэһии суоҕун тэҥэ, оҕолорбор эрэнэбин.

Спортсмен буоллахтарына патриотическай духтаах буолаллар дии саныыбын. Кэлэктииптэн, оскуолатыттан саҕалаан дойдутун чиэһин көмүскүүр киһи буоллаҕа дии.

3-с түһүмэх. Оҕо саас, дьиэ кэргэн

– Бэйэҥ туһунан ааҕааччыларга билиһиннэр эрэ. Бастаан эһэҕиттэн уонна эбэҕиттэн саҕалыахха, кинилэр өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр дьон буоллахтара.

– Эбэм Анна Петровна Заболоцкая иккис Байаҕантайтан, Тиит Арыыттан төрүттээх. Мин эбээ оҕото этим. Кини миигин элбэххэ үөрэппитэ, наар былыргы күүстээхтэр тустарынан, араас үһүйээннэри кэпсиирэ. Эбэм тыйаатырга үлэлээбит этэ. Кини олус күүстээх сопрано куоластааҕа, Кэптэни кулуубугар элбэхтэ ыллаабыт сцена бэтэрээнэ, биир да кэнсиэр кинитэ суох буолбат этэ.

Эбэбиниин оскуола муннугар олорбуппут, бииргэ төрөөбүт бырааттаахпын. Оҕолор муһуннахтарына эбэбит абааһылааҕы,  остуоруйаны кэпсиир аҕай этэ.

Аны туран миигин эрчийэрэ. Онон-манан быраҕаттыыр, ол аата аһарарга үөрэтэр. Далан айымньытыгар Даҕанчаны эһэтэ маннык эрчийэр үһү диирэ. Мас Мэхээлэ, Күүстээх Уйбаан тустарынан кэпсиирэ. Сир астыы барар этибит, айылҕаны таптыырга үөрэппитэ, батыһа сылдьан сири-дойдуну да биллэҕим дии. Иистэнэ олорон куруук ыллыыр этэ, чаҥкынас куоластааҕын өйдүүбүн. 2003 сылга, 27 сааспар өлбүтэ. Онон эбээ тапталын билбит дьоллоох оҕо, сиэн буолабын. 

Эһэм Мэҥэ Хаҥалас II Тыыллыматыттан номох буолбут ырыаһыт Илья Петрович Перевалов, норуот артыыһа, бас  куолас Иван Прокопьевич Степанов биир дойдулааҕа. Эһэбин бухатыыр куоластааҕа дииллэрэ.

1946 сыллаахха композитор Марк Жирков эһэм ыллыырын истэн баран Музыкальнай тыйаатыр-устуудьуйа хоругар солиһынан ылбыт. М.П. Мусоргскай аатынан Свердловскайдааҕы судаарыстыбаннай консерваторияны бүтэрбит. 1957 с. Москваҕа саха литературатын уонна искусствотын I Декадатыгар кыттан, «Ньургун Боотур» опера-олоҥхоҕо Ньургун Боотур партиятын толорбут киһи буолар.

– Таайгын, СӨ норуодунай артыыһа Владимир Заболоцкайы билбэт киһи суох буолуохтаах. Кинини кытта көрүстэххитинэ бука кэпсээҥҥит бүппэтэ буолуо.

– Дьэ, аан дойдуну барытын кэпсэтэбит. Үһүс кылааска үөрэнэ сырыттахпына таайым куоракка музыкальнай оскуолаҕа илдьэ киирэ сылдьыбыта, ити 1985 сыллаахха. Онно биир сыл интэринээккэ олорон үөрэммитим, баяҥҥа дьарыктаммытым. Онтон, арааһа, артыыс буолбат дьылҕам таайдаҕа буолуо, бокуонньук таайым Кимчик «бу уолу боксер оҥоробун» диэн Кэптэнигэ төттөрү илдьэ тахсыбыта.

Таайым Болуодьа биһиэхэ көмөлөспүтэ, сүбэлиирэ-амалыыра элбэх. Куруук дэриэбинэ сонунун, олоҕун ыйыталаһар, өбүгэлэрбитин, Кэптэни уруккутун, былыргытын кэпсиир. Өйө-санаата билиҥҥи олохпутугар барсар, эдэр киһи курдук толкуйдаах, маннык гыннахха дэриэбинэ сайдыан сөп диэн дойдутугар сүрэҕинэн-быарынан ыалдьар, кыһаллар.

– Эйигин ыллыыр, куоластаах дии саныыбын, ол эрэн кулуупка тахсан ыллыыргын истибэтэҕим.

– Суох буоллаҕа, оҕо сылдьан биирдэ эмит ыллааччыбын. Сыаҥкаҕа оонньуурум уонна кэргэммин кытары үҥкүүлүүр этим. Куолаһым улахан буолан оҕолору эрчийэ сылдьабын быһыылаах. Быыкаа куоластаах киһини ким истиэҕэй.

Сороҕор, биир эмит сөбүлүүр ырыабын, Ноев ырыаларыттан эҥин,  үөрэтэн баран ыллаабыт киһи дуу диэн санаалар киирэн кэлээччилэр да, ылсыбаппын дии.

– Дьиэ кэргэниҥ, чугас дьонуҥ туһунан кэпсиэҥ дуо. Кэргэниҥ хантан хааннаах кыыһый, туох дьарыктааҕый?

– Кэргэним биир дойдулааҕым, Суотту аттыгар Хоноҕор диэн дэриэбинэ баар, онтон төрүттээх. Ольга Николаевна диэн, интэринээккэ иитээччинэн үлэлиир, ону тэҥэ кулуупка үҥкүүнү үөрэтэр.

Кэптэнигэ билсибиппит, эдьиийигэр күүлэйдии кэлбит этэ, сыл аҥаара билсэн баран, холбоспуппут. Үс оҕолоохпут, сиэннээхпит.

– Сир астыыгын, бултуугун. Иллэҥ буоллуҥ да алааска, тыаҕа сынньанан кэлэр буоллаҕыҥ.

– Эбэһээт. Сиргэ,  айылҕаҕа сылдьыбатахпына тыыным-быарым хаайтарар, иллэҥ буоллум да сир да астыыбын, балыктыыбын, кустуубун, айылҕаҕа сылдьабын, онто суох сатаммаппын, хайаан да барыахпын наада буолар.

Тиэхиньикэҕэ дьэ олох сыһыаным суох,  матасыыкыллаахпын эрэ, онно олордубут да кэргэмминиин сири-дойдуну кэрийэ барабыт.  Үксүн соҕотоҕун сылдьабын, олус эрдэһиппин, онон ойон турдум да тыабар, алааспар барабын.

– Аны асчыккын сөҕө көрөбүн. Ордук Орто Азия бүлүүдэлэрин табыллан астыыгын быһыылаах. Оҕуруоккун да бэйэҥ көрөрүҥ буолуо.

– Аһы сөбүлээн астыыбын. Кэргэним хаһан эрэ: «Саамай баҕа санаам диэн, бэлэм аска кэлии», – диэн эппитэ төбөбөр хатанан хаалбыт, онон, кэргэммин үөрдээри, астыы сатыыбын. Интэриниэттэн эҥин көрөбүн, билигин талбыт ханна баҕарар булан көрүөххэ, үөрэниэххэ сөп. Хайҕанабын. Саамай сөбүлээн астыыр бүлүүдэм лагман уонна плов.

Оҕуруоппутун кэргэним көрөр. Бэйэм наһаа оҕомсохпун, онон оҕолору көрүүгэ, иитиигэ аҕа оруолун толоробун.

– Сылбыт түмүктэнэрэ чугаһаата. Ааһан эрэр сылбыт туох умнуллубат түгэннэри хаалларда, кэлэр сылтан тугу күүтэҕин?

– Быйыл «Манчаары оонньууларыгар» икки эрчийбит уонна бэйэм уолум миэстэлэстилэр. Ону таһынан биир саамай умнуллубат, өйбөр-сүрэхпэр хаалбыт түгэнинэн мас тардыһыытын, аан дойду чемпионатын тас дойдуга, Монголияҕа баран бастакыбын көрбүтүм буолар. Дьэ, онон бу икки түгэн ааһан эрэ сылым умнуллубат бэлэхтэрэ буолан хааллылар.

Сылын аайы, аан дойду үрдүнэн да диэххэ сөп, оҕолорго саамай улахан турнир биһиэхэ, Кэптэнигэ, буолар. Бу Саха сиригэр, мас тардыһыытыгар, биир саамай ааттаах-суоллаах, нууччалыы эттэххэ, «престижнай» турнир. Манна миэхэ иитиллэн тахсыбыт оҕолорум бириис туруоран, харчы кыттыһан, күүстээх спонсор буолаллар, билигин онно сүүрэ сылдьабын. Бу турнирга өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан спорстменнар кэлэллэр, быйыл 300-чэкэ оҕону күүтэбит. Киэн туттарбыт диэн сылы көтүппэккэ хаһыс да сылын ыытылла турар. Манна, биллэн турар, олохтоох оскуолабыт улаханнык өйүүр. Биһиэхэ баһаалыста кэлиҥ, эрчиллиҥ дииллэр. Бэйэлэрэ да элбэх үлэлээх, тэрээһиннээх буоллаллар, туораппаттар. Биир өттүнэн оҕолору эрчийэн, спорка сыһыарар буоллаҕым, иккис өттүнэн эниэргийэлэрин спорка уурбатахтарына атын өттүнэн баран хаалыахтарын сөп.

Дэриэбинэбэр волейбол күрэхтэһиитин оҥоруохпун баҕарабын. Урукку Бартыһаан Заболоцкай аатынан сопхуос бэтэрээннэрин бирииһигэр диэн, бу маассабай спорт буоллаҕа, кэлин волейболга үчүгэй буолан эрэллэр.

Кэлэр сылга саамай улахан баҕа санаам – анал байыаннай дьайыы түмүктэнэрэ буоллар, уолаттарбыт, байыастарбыт бары дойдуларыгар этэҥҥэ эргиллэн кэллиннэр диэн.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ