Петр Чупров: «Олоххо табыллыым — сөптөөх иитии түмүгэ»

Бүгүҥҥү хаһыаппыт ыалдьыта – Петр Чупров. Петр Романович Таатта улууһун Дьүлэй нэһилиэгин олохтооҕо, олохтоох бэйэни салайыныы уонна улуус мунньаҕын дьокутаата, нэһилиэк эр дьонун түмсүүтүн салайааччыта.

– Сайыҥҥы үтүө күнүнэн, Петр Романович! Эйигинэн сирэйдэтэн тыа сирин бүгүҥҥү олоҕун, дьиэ кэргэҥҥэ аҕа оруолун кэпсэтиэхпит. Ол иннинэ ааҕааччыларга бэйэҕин сырдат эрэ.

– Кииним түспүт сиринэн Таатта улууһун Дьүлэй нэһилиэгэ буолар.  Олоҥхоһуттар, сээркээн сэһэнньиттэр уутуйан үөскээбит кырдьаҕас нэһилиэктэрэ. Дьүлэйдэр улууска олоҥхо түөлбэтинэн биллэбит. Ол салгына олохсуйан, улуу дьоммут сыдьааннара тэнийэн, нэһилиэкпит сүрдээх талааннаах дьонноох, айар-тутар ыччаттаах. Айылҕата да дьикти-кэрэ, Кэрэхтээх диэн эмтээх күөллээхпит, собобут да саамай минньигэһинэн аатырар. Бу үтүө дойдуга туруу үлэһит Зинаида Дмитриевна, Роман Романович Чупровтар дьиэ кэргэҥҥэ үһүс оҕонон төрөөбүтүм. Бииргэ төрөөбүт алтыабыт. Элбэх оҕолоох ыалга төрөөн, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһүү, эдьиий-балыс, убай-быраат диэн ыҥырсан, оҕо саас кэрэ кэмин билэ улааппыппыт. Онно эбии тыа сиригэр төрөөбүт буолан, бары үлэҕэ такыйыллан тахсыбыппыт. Аны ийэлээх аҕабытын батан, ис-испититтэн уопсастыбанньык эбиппит. Ийэбит Зинаида Дмитриевна кэрэ куоластаах ырыаһыт, эдэригэр имигэс үҥкүүһүт, аҕабыт Роман Романович гармошкаҕа оонньуура. Онон, бэйэбитин өйдүөхпүтүттэн кинилэрэ суох кэнсиэр барбат этэ. Урукку, тыа хаһаайыстыбатын өрө тутан олорор кэмҥэ, үлэ дьоно кулууптан арахсыбат буолаллара. Төһө да икки хараҥаны ыпсаран үлэлээтэллэр, бары кэнсиэргэ, тэрээһиҥҥэ зонанан, билиҥҥинэн түөлбэнэн, кыттар буолаллара. Оччолорго кыра да буолларгын, сороҕор тэҥинэн сылдьыһан, сороҕор кыттыһан да ыларбыт. Оттон уонна ким ырыаһыт, ким үҥкүүһүт буоллахпыт. Эмиэ төрөппүттэрбитин батан. Онон дьиэтээҕи иитии, төрөппүттэриҥ дьоҕурдара  улахан сабыдыаллаах.

Сэбиэскэй кэм иитиитин «көмүс иитии» диэххэ сөп. Оччотооҕу оҕолор,  олус истиҥник санаһа көрүллүбүт буолан, билигин да бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһө, өйөнсө олоробут. Кинилэр сөптөөх иитиилэринэн бииргэ төрөөбүттэр олохпут салаллар.

– Үлэттэн толлубат буола улаатарга  сайыҥҥы үлэ лааҕырдара балачча оруолу ылбыттара. Ханнык лааҕырга сылдьыбыккыный?

– Сайынын төрдүс кылаастан саҕалаан окко үлэлээбитим, лааҕырбыт «Манай» ЛТО диэн ааттанара. Бу лааҕырбыт үлэтэ өрөспүүбүлүкэҕэ биллэрэ, бастакы миэстэттэн түспэтэхпит. Тыраахтыр, массыына пуондатын ылан турабыт. Учууталларбыт Егор Иванович Сыромятников, Прокопий Дмитриевич Ефимов, Александр Петрович Луковцев, Иван Николаевич Гуляев буоланнар, нэһилиэк көлүөнэ ыччатын от үлэтигэр сыһыарбыт, өбүгэ төрүт үгэһигэр үөрэппит үтүөлээхтэр. Билигин санаатахха, сайын сылааһын, ардаҕын, тыалын кытта алтыһан, кыһыны туоруур айылҕа ньэгирин иҥэринэр эбиппит. Билиҥҥи оҕоттон биир уратыбыт итиннэ сытар. Айылҕа барахсан оҕо сайдарыгар, майгытыгар кытта дьайар ээ. Өҥүрүк куйааһы, тыалы, ардахха ньылбы инчэйиини тулуйуохха наада. Лааҕыр аны бэйэҥ саастыылаахтаргын кытта алтыһыыга үөрэтэр улахан үөрүйэҕи иҥэрэр. Биир тылынан эттэххэ, үлэ – оҕо чөл туруктаах буоларыгар, эбиитин тутта-хапта сылдьарыгар, толкуйдуурга кытта сабыдыаллыыр күүс. 

– Уол оҕо улаатыытыгар төрөппүт иитиитэ уонна үлэҕэ иитэр лааҕыр сабыдыалын туһунан кэпсэттибит. Аны булт туох  оруоллааҕый уонна булка ким сыһыарбытын кэпсэтиэх.

– Саха – булчут омук. Өбүгэлэрбит барахсаттар хара тыаны манаан, кини бэрсибит булдунан аһаан-таҥнан, олоҕу олорон кэллэхтэрэ. Булка аҕа үөрэтиэхтээх. Бастакы хардыыны кини оҥотторор. Бастакы булт үөрүүтэ, бултуур ньымаларга үөрэнии уол оҕоҕо олох умнуллубат өйдөбүл. Аны бэйэм ыал аҕата буолан, өбүгэм көлүөнэттэн илдьэ кэлбит үөрэҕин оҕолорбор иҥэрэр уочаратым. Маннык үйэттэн үйэҕэ салҕанан иһэр, ол иһин омук быһыытынан баарбыт. Учууталым Иван Егорович Сыромятников оскуолаҕа үөрэнэрбэр муҥхаҕа илдьэ сылдьар буолара. Балыксыт буолуубар кини оруоллаах. Учуутал үөрэнээччигэ үөрэтэрин таһынан, элбэҕи биэрэр, бүтүн нэһилиэккэ сабыдыаллыыр. Биһиги бары ытыктыыр, таптыыр учууталбытынан Эрнст Александрович Алексеев буолара. Кини өй-санаа өттүнэн элбэҕи оҥорон барбыта. Норуот маастарын быһыытынан үөрэнээччилэрин уһаныы эйгэтигэр сыһыарбыта. Куруһуок тэрийэн барыбытын үөрэппитэ. Бэйэтэ Таатта талаҕыттан уус үтүөтэ буолбутум диир буолара. Тутуу биригээдэтин тэрийэн, улахан тутууларга сылдьыбыппыт. Ол курдук Тыгын башнятын, Чысхаан дьиэтин, бэрэсидьиэн В.А. Штыров балаҕанын, ураһаны, «Куруһааланы» уо.д.а. туппуппут. Кыра тутуулары ааҕан сиппэккин. Оннук улахан сабыдыалы оҥорбута. Буолан ааспыт XXII «Манчаары оонньууларыгар» Таатта кыраныыссатыгар киирэр аарканы Туора Күөл маастардара саҥардан туттубут. Бу аарка Эрнст Александрович бырайыагынан тутуллубута. Ол иһин кини аатын ааттаан үөрэнээччилэрэ түөрт күнүнэн тутан бүтэрбиппит. Нэһилиэкпитигэр киһи чулуута, учууталбыт Эрнст Александрович аатынан искибиэр оҥоһулунна. Күндү учууталым мемориальнай дуоскатын арааматын бэйэм толкуйдаатым. Иккис дойду оҥостубут таптыыр, сүгүрүйэр Тааттатын талаҕыттан олоппос, ынах, хотой кыылын оҥорон, арааматыгар сыста оҥоһуллубут лабааҕа оҥордум. Ис-испиттэн табылынна диэн үөрэбин. Бу курдук күөх Ньурбаттан төрүттээх Арассыыйа таһымнаах архитектор, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын академиятын академига, норуот маастара, улахан буукубаттан суруллар учуутал Эрнст Александрович Алексеев бүттүүммүтүгэр киһи, дьиэ кэргэн аҕа баһылыга, эһэ, доҕор быһыытынан үтүө эрэ өйдөбүлү хаалларан барда. Оттон эт-хаан өттүнэн сайдыыбар физкултуура учуутала, кэнники оскуола дириэктэринэн үлэлээбит Иван Николаевич Гуляев сабыдыаллаабыта, аҕам Роман Романович хайыһардьыт ааттааҕа этэ. Билигин Туора Күөл оскуолата Иван Николаевич аатын сүгэр. Олох сокуонунан, учууталларым суохтар. Ол эрээри үөрэппит оҕолоро, биһиги, үтүө дьоммут ааттарын ааттаан, үйэтитэн, тэрээһиннэри ыытабыт, ахтабыт-саныыбыт.

– Билигин бэйэҥ уолаттаргын үлэҕэ сыһыаран улаатыннардыҥ...

– Эр киһи буола улаатарга аҕа улахан оруоллаах. Аҕа оруолун үрдэтиигэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович Николаев улахан кылааттаах дии саныыбын. Кини 1999 с. олунньу 15 күнүгэр Аҕа күнүн олохтуурга Уураах таһааран турар. Бу сылтан муус устар бастакы өрөбүлүгэр Аҕа күнэ бэлиэтэнэр, 2001 с. өрөспүүбүлүкэҕэ Ытык аҕа бэлиэ  олохтонор. Бу сылтан саҕалаан үлэнэн киэргэммит олохтоох, үтүө дьону иитэн таһаарбыт аҕалар бу бэлиэнэн бэлиэтэнэр буолбуттара. Биһиги аҕабыт Роман Романович оҕолорун, чуолаан уолаттарын, хайдах иитэн, үлэҕэ сыһыаран улаатыннарбытын курдук, уолаттарбын оннук улаатыннардым. Омугу эр киһи тутар. Эр киһи күүстээх санаатынан олох эргийэр. Манна өбүгэ үгэһэ норуот быһыытынан олохпутун оҥорор, сирдиир, сайыннарар. Хос эһэм олорбут олоҕо эһэбинэн, эһэм олоҕо аҕабынан, аҕам олоҕо миигинэн, мин олоҕум уолбунан, уолум олоҕо сиэмминэн удьуорданан салҕанан бара турар. Өбүгэм идэтэ, олорбут олоҕо үйэлэри уҥуордаан, күн бүгүн олоҕу олорорбутугар сирдьит буолар. Ол курдук уһанар уһаныым, эт-хаан өттүнэн кыаҕым түгэх өбүгэбиттэн кэлэр. Уолаттарбын сыбааркалыырга кытта үөрэппитим. Кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ эриллэн улааттылар. От буоллун, булт буоллун – бииргэ сылдьабыт. Оччоҕо биирдэ аҕа буолан, оҕолорбун үлэ үөрүйэхтэригэр үөрэттим, уолаттарбын тиэхиньикэҕэ сыһыардым. Уол оҕо дэгиттэр буолуохтаах. Сир аһыгар дьиэ кэргэнинэн тахсабыт. Сылгы иитиитинэн дьарыктанабын, нэһилиэктэн тэйиччи баазалаахпын. Сайынын онно үүтээммитигэр олорон, тутуспутунан оттуубут. Этэргэ дылы, эһээхэй эрдэхтэриттэн илдьэ сылдьабыт. Аймахтар буолан анаан Аммаҕа сөтүөлүүбүт. Быйыл төрөппүттэрим үйэ аҥаара бииргэ олорбуттарын бэлиэтиэхпит. Кэккэ былааннаахпын. Чугас дьоммор соһуччу үөрүүнү оҥорорбун сөбүлүүбүн, кинилэргэ махтанар ытык иэстээхпин.

– Петр Романович, эн, нэһилиэк бастыҥ уопсастыбанньыга буолаҕын.  Бииргэ төрөөбүттэр төрөппүттэрбит курдук уопсастыбаннай үлэҕэ көхтөөхпүт диэн этэн тураҕын.

– Дьэ оннук буолан, нэһилиэкпит, улууспут ыытар үлэтигэр иннинэн буолан кыттар дьоммут. Култуурунай тэрээһиҥҥэ эрэ буолбакка, спорка эмиэ кыттабыт. Онтон биһиги тугу да сүтэрбэппит, төттөрүтүн, олохпутун байытан, киэргэтэн биэрэбит, дьону-сэргэни кытта бииргэ буолабыт. Эдьиийим Варвара, убайым Альберт нэһилиэк тутаах ыаллара, балтым Ульяна улуус киинигэр олорор, урбаанньыт, төрүт ох саанан ытыынан дьарыктанар. Быйыл олунньу ыйга Орел куоракка ыытыллыбыт Арассыыйа Кубогар кыттан, Арассыыйа чөмпүйүөнэ буолан турар, онтон «Манчаары оонньууларыгар» атынан көтүтэн иһэн ытыыга бастаабыта. Бу саҥа сүүрээн бастакынан Таатта сиригэр ыытылынна. Инникитин, баҕар, Оонньууларга да киириэн сөп. Ийэтин курдук кэрэ куоластаах ырыаһыт, тамада быһыытынан эмиэ биллэр. Онтон кэлэр балтым Наталья болгуону анньыынан дьарыктанар, бааһынай хаһаайыстыбалаахтар, нэһилиэк дьокутаата, саамай кырабыт Татьяна Намҥа олорор. Бэйэм нэһилиэгим икки ыҥырыытын дьокутаатынан талыллан үлэлээбитим, билигин улуус мунньаҕын дьокутаатабын. Ыытыллар үлэҕэ көхтөөхтүк кыттабын, элбэх тэрээһин көҕүлээччитэ буолабын. Төрөөбүт нэһилиэкпит, улууспут сайдыыта хас биирдии олохтоохтон тутулуктаах. Бу үрдүк таһымҥа ааспыт XXII «Манчаары оонньуулара» олохтоохтор улахан көмөлөрүнэн, кинилэр күүстэринэн ыытылынна диэтэхпинэ сыыспаппын. Биир санаанан салайтардахха, олохпут сайдыыта тупсар, инники сайдыыны түстүүр.

Нэһилиэк бас-көс киһитинэн баһылыкпыт Олег Дмитриевич Осипов буолар. Кини сатабыллаах салайыытынан сайдыы суолунан инники хардыылыыр. Олег Дмитриевич баһылыктаабыта ыраатта, төрөөбүт нэһилиэгэр үлэ, тутуу бөҕөтүн ыытар. Айылҕаттан сатабыллаах, хаһаайыстыбанньык салайаачы. Хас биирдии олохтооҕун кыһалҕатын, үөрүүтүн тэҥҥэ үллэстэр үтүө киһи. Нэһилиэкпэр 2015 сылтан Аҕа түмсүүтүн салайабын, улууспуттан Саха сирин Аҕаларын сийиэһигэр талыллан сылдьан турабын. Туора күөллэр аҕалара сүрдээх көхтөөх, үлэһит үтүөтэ дьон. Субуотунньук бөҕө ыытабыт, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһүү диэн өйдөбүл билигин да тыыннаах. Пилорамабар элбэх оҕолоох, соҕотох ийэ оҕолорун көмөлөһүннэрэн, үлэҕэ үөрэтэбин да, хамнастыыбын да. Оскуола оҕолорун муҥхаҕа илдьэ сылдьабын, доҕотторбун Дмитрий Николаевич, Иван Иванович Гуляевтардыын нэһилиэк эрэ иһинэн буолбакка, атын да нэһилиэктэр оскуолаларын кытта сиэптэһэн, оҕолору Аммаҕа тиийэ балыктатабыт. Биһиги туора алаас сиргэ олоробут, Амма балачча ыраах. Булка-алка үөрэтэбит. Аҕалар «Дохсун» ырыа ансаамбылларын чилиэнэбин. Куоракка быйыл ыллаан турабыт. Ити хаартыскаҕа кыра уолум баар. «Самый звонкий голос» диэн анал ааты ылан кэлбитэ. Инникитин да кыттыа, ыллыа диэн эрэллээхпин.

– Дьиэ кэргэҥҥин сырдат  эрэ.

– Дьиэ кэргэн уопсастыбаны, судаарыстыбаны, омугу тутан олордоҕо. Олохпут дьиэ кэргэн үтүө сабыдыалынан ааһар эбээт. Онон, туруктаах дьиэ кэргэн эн олоҕуҥ табыллыыта буолар. Биһиги олоҕум аҥаарыныын Сардана Васильевналыын ыал буолбуппут эһиил үйэ чиэппэрэ буолар. Биэс оҕолоохпут. Улахан уол Айлан ыраах айан суоппарынан үлэлиир, улахан кыыс Арина Мэҥэ Хаҥалас кийиитэ, билигин куоракка олороллор, иккис уол Арсен, кыра кыыс Амира, онтон мурун бүөтэ Айхал кэлэр. Кыра оҕолор оскуола дьоно, ырыа-үҥкүү, спорт дьарыктаахтар. Арсеммыт кийиит кыыһы аҕалан, үөрүүбүт үрдэ суох. Кыргыттарбытын, уолаттарбытын үлэҕэ үөрэтэн улаатыннардыбыт, кийиит, күтүөт буолан сирдэрбэккэ, төрөппүттэрин алгыстарынан этэҥҥэ олороллоругар баҕарабыт.

– Өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллыбыт «Аҕа күрэҕэр» түөрт төгүл кыайыылаах буолан тураҕыт...

– Бу ситиһиибит өбүгэттэн саҕыллан кэлбит, үгэскэ олоҕуран аҕа көрүүтүнэн уол оҕону иитии түмүгэ буолар. Дьиэ кэргэҥҥэ аҕа оруолун үрдүктүк тутуу, уол оҕону дьиҥ сахалыы иитии кыайыыларга сирдээтэ. Манна быһаччы эһэ-эбэ көмөлөөхтөр, үһүс көлүөнэ дьонун, сиэннэрин өбүгэ ньыматынан иитии үөрүйэхтэригэр сыһыарыы сабыдыаллыыр. Эбэ-эһэ таптала диэн эмиэ туспа күндү таптал буолар. Кэргэним Сардана Васильевна дьонугар махталлаахпын, бэйэлэрин уолларын курдук ылыммыттара. Эбэбит Галина Тимофеевна Саввина саха тылын уонна литературатын учуутала этэ. Төрүт култуураны эмиэ үөрэппитэ. Учууталлар династияларын салҕаан ийэбит учууталынан үлэлиир. Эһэбит Василий Николаевич оҕолорум кыра эрдэҕиттэн тиэхиньикэҕэ сыһыарбыта. Билигин биһиги кэккэбитигэр суох. Ол эрээри куруук эһэбитин ахтабыт, саныыбыт. Бу үтүө санаалаах дьоммут олоххо үөрэтиитэ биһигини туруктаах ыал оҥорбута. Кинилэр, нэһилиэкпит дьонун-сэргэтин көмөтүнэн 2014 с. Горнайга ыытыллыбыт XV Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Аҕа күрэҕэр», онтон 2015 с. Уус Алдаҥҥа ыытыллыбыт XVI күрэххэ Айланныын бастаан турабыт. Онтон 2021 с. Мэҥэ Хаҥаласка XXI күрэххэ Арсенныын – иккис, 2022 с. Чурапчыга ыытыллыбыт XXII күрэххэ эмиэ Арсенныын бастаабыппыт. Онон аҕаҕа анаммыт күрэххэ ааппытын ааттатан турабыт.

– Тыа сирэ хайдах сайдыан сөбүй диэн саха киһитин барытын долгутар ыйытыгы ыйытыым.

– Тыа сирэ сайдар кыахтаах. Ол бэйэбититтэн тутулуктаах. Былыр былыргыттан өбүгэлэрбит сылгы-сүөһү ииттэн, бултаан-алтаан киһи хара буолбуттара. Бу үгэһи илдьэ сырыттахпытына, тыыннаах хаалабыт. Оҕолорбутун сылгыга-сүөһүгэ сыһыардахпытына – ол барыта табыллар. Дьиэ кэргэҥҥэ оҕолору сахалыы эйгэлээн, саҥардан ииттэхпитинэ, омук быһыытынан, норуот быһыытынан өлбөппүт-сүппэппит. Маныаха оттотон-мастатан, бултатан улаатыннарарбыт ирдэнэр. Бу барыта сахалыы эйгэни тэрийии буолар. Оччотугар төрөөбүт төрүт сирбит эстибэт дьылҕаланар, сайдыы суолунан салаллар. Билигин нэһилиэктэрин туһугар үлэлэһэр, доруобай аһы-үөлү сүөһү ииттэн хааччынар ыччаттар баалларыттан киһи санаата көнньүөрэр, астынар эрэ.

Бүгүн «Киин куорат» хаһыат ааҕааччыларыгар уол оҕо буолан төрөөн, төрөппүттэрим сахалыы иитиилэринэн улаатан, кинилэр холобурдарынан оҕолорбун иитиим, чугас доҕотторум, күндү учууталларым сабыдыалларынан эр киһи буолан уһаарыллан тахсыым туһунан сырдаттым. Хас биирдии саха киһитэ өбүгэттэн кэлэр күүһү иҥэринэ, сиэри-туому тутуһан олордоҕуна, оҕо төрөтөн удьуорун салҕааччылардаах, орто дойду олоҕун бэлэхтээбит төрөппүттэрин, аҕам саастаахтары тумус тутуннаҕына, орто дойдуга уол буолан кэлбит аналын толорор.

– Петр Романович, саҥа көлүөнэ ыччатын иитии туһунан уонна уопсастыбаннай үлэ актыбыыһа буоларгын сэһэргээбиккэр махтанабын. Эйигин холобурдаан тыа сирин ыччата олоҕун уларыта тутуон уонна төрөөбүт дойдутун сайдыытыгар кыттыһыан сөп эбит диэн кэпсэтиибин түмүктүүбүн. Саха буолан сандаар, киһи буолан килбэй!

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ