Пансионакка барыам этэ

Киһи барыта ыксыыр, сүүрэр-көтөр, түүннэри-күннэри үлэ, оҕолоргор, кинилэргэ эрэ буолуо дуо, ийэҕэ, аҕаҕа болҕомто татымсыйда. Килиэппит, таҥаспыт туһугар сүүрүүнэн киэптэтэн, дьоммутун умнар аакка бардыбыт. Оттон кырдьан, бохоорон хааллаххына, оҕоҥ эйигин көрөр, ыарыылыыр, бүөбэйдиир диэн эрэнэҕин дуо? Үгүс киһи пансионакка, кырдьаҕастар дьиэлэригэр сыппыт ордук диирин истэбит, онтон соһуйбат буоллубут.

Егор:

– Ийэм инбэлиит, инсуллуу сылдьыбыта. Ол да буоллар актыыбынай олоҕунан олорбута, дэриэбинэ тэрээһиннэригэр кыттара, кэнсиэр кинитэ суох барбат этэ, иистэнэрэ даҕаны, анал байыаннай дьайыы саҕаламмытыгар да көмөттөн туора турбатаҕа.

Онтон былырыыҥҥыттан хайдах эрэ умнуган эҥин буолан хаалбыта. Дэлби бэтэкэйдэнэриттэн, мух-мах буолан ыларыттан кыыһырар, мөҕүттэр этим. Бэйэм кэргэним суох, ийэбэр соҕотох уолбун. Аҕабыт өлбүтэ быданнаата, онон иккиэн олорбуппут. Аны кыһын эҥин киэһэтин тахсан баран сүтэн хаалар, биирдэ саас, хата, сылааска, сүппүтүн көрдөөн, киэһэ хараҥарыыта тыаттан булан ылбыппыт. Онно элбэх киһи көрдөспүтэ. Ол быыһыгар, киһи сымыйалаабытын курдук, уруккутунан буолан хаалара.

Мин чааһынай дьон пиэрмэтигэр сүөһү көрөөччүнэн үлэлиибин, онон олох эрдэ тахсан барабын. Онуоха диэри оһохпун оттон, сабан тахсарым. Ийэм сороҕор оһохпун арыйан кэбиһэн баран отто сатыы сылдьар буолааччы. Оччоҕо дьэ мин хаһыытыы түһэбин, мөҕөбүн-этэбин, нэһиилэ туттунабын. Дьиэбит тымныйан хаалбыт эҥин буолар.

Ол курдук син олорбуппут. Аны туран бу саас халтарыйан охтон тааһын уҥуоҕун үлтү түһэн кэбиспитэ. Дьэ, «хааһыбыт эбии хойдубута». Үлэбиттэн тохтуурум сатаммат, кини быыкаа биэнсийэтигэр сатаан олорбоппут, аны көрөр киһи наада буолла.

Дьэ, онно кэмсиммитим, кэргэним, оҕом суоҕуттан. Бэйэм түөрт уон сааспын ааспытым быданнаата. Кырата син икки-үс оҕолоох, ийэм сиэннэрдээх буолуо эбит. Аны халыҥ аймах буолбатахпыт, бары туһунан кыһалҕалаах дьон буоллахтара, ким кэлэн ийэбин көрөн олоруой. Бастаан балыыһаҕа киллэрбиттэрэ, эпэрээссийэни тулуйбат диэн буолбута, аҕыйах хоннороот таһаарбыттара, онон хамсаабакка наар сытыахтаах үһү. Сайын аны пиэрмэлэр сайылыкка тахсабыт, мин олох үлэлиэхпин наада диибин. Онтон биирдэ  ийэм барахсан миигин ыҥыран ылан: «Тоойуом, олох адаҕа буолан хааллым дии, үтүө кэмнэрбэр эйигиттэн кистээн харчы мунньар этим, онон миигин кырдьаҕастар дьиэлэригэр эбэтэр чааһынай пансионакка кэпсэтэн киллэр. Быстах буоллаҕа дии, күһүн хаамар буолан тахсыам», – диэн олох толору өйүнэн эппитэ. Ууруу харчытын көрдөтөн ылларбыта, ийэкээним оҕото 125 тыһыынчаны муспут эбит. Итинтэн сороҕун күнүм хараардаҕына туттаар диэбитэ, тугу эрэ билбит курдук.

Мин толкуйдуу түһэн баран аймахтарбар эппитим, хайдах буолабын, ийэм итинник диэтэ диэн. Онуоха бары сөбүлэһэн баран, өссө харчынан көмөлөһүөх буолан куоракка биир пансионат булан киллэрбиппит. Онтубут да ботуччу этэ, ыйга 60-ча тыһыынча солкуобай.

Ыйтан ордук кэм ааспытын кэннэ ийэбин, дэлби ыалдьыбытыгар, балыыһаҕа ыыппыттар этэ. Мин олох көрсө барар кыаҕым суоҕа, төлөпүөнүнэн эрэ ыйыталаһарым. Икки өттүнэн сэбиргэхтэппит, көрөр киһи наада диэбиттэригэр кими да булбатахпыт. Этэ дэлби бааһырбыт, «пролежень» буолбут. Онтон бу күһүн, балаҕан ыйыгар, ийэм барахсан орто дойдуттан уу-чуумпутук, собус-соҕототун сытан бараахтаабыта. Оо, онно аймаммытым, кэмсиммитим, ийэм итиччэ харчы муспутун билэн баран дьиэбэр олорон көрбөккөбүн, син ама буоллаҕына төттөрү үлэлиэм этэ буоллаҕа диэн.

Билигин чороҥ соҕотох хааллым, бачча сааспар диэри ийэ тапталын, кыһамньытын билэн кэлбит дьоллоох киһи эбиппин, уонна ийэбэр хардам итинник буолбутуттан кэмсинэбин эрэ. Ийэҕит баарын тухары харыстааҥ, аттыгытыгар илдьэ сылдьыҥ, түннүктэргит куруук уоттаах буоллуннар, оһоххут буруолаатын диэн баҕарыам этэ.

Лия Саввична:

– Билигин барыта тиэтэйии-саарайыы, харчы эккирэтиһиитэ, дьиэ-уот тэринии, ипотека хабалатыгар киирии. Үгүс киһини үүйэ-хаайа тутар ыгым кэмнэр. Дьон ити быыһык кэмҥэ бэйэлэрин оҕолоругар да ситэ бириэмэлэрэ тиийбэт үлүгэрэ буолар. Онтон ордон кырдьаҕас төрөппүттэригэр болҕомто ууруулара биллэрдик тутахсыйда.

Мин сүрүн үлэм таһынан, өрөбүллэрбэр, уоппуска кэмигэр, саастаах дьоҥҥо, орон-тэллэх буолан сытар инбэлииттэргэ, кыра да оҕолорго сиделка-көрөөччү быһыытынан үлэлээбитим быданнаата. Уопутурдум, үгүһү биллим-көрдүм диэххэ сөп.

Саастаах дьону кытары үлэ­лиирбэр биири кэтээн көрөбүн. Барахсаттарга оҕолорун сылаас сыһыаннара, болҕомтолоро олох тиийбэт. Барар сирдэрэ баҕана үүтэ буолан түөрт муннугу манаан тахсаллар. Аны үксүлэрэ бэйэлэрин дьиэлэригэр соҕотохтуу олороллор, суукканан сиделкалар кэлэн дьуһуурустуба бэрээдэгинэн көрөн-истэн бараллар. Үгүс оҕо көннөрү ас аҕалан хаалларан, үрдүнэн-аннынан тугуй-хайдаҕый диэн токоолоспута буолан баран бэйэлэрин дьыалаларынан сүүрэн хаалаллар. Ыксыыр аатыран. Түптээн олорон ирэ-хоро төрөппүттэрин кытта кэпсэтэр, санаа атастаһар, үөрүүлэрин үллэстэр, кууһан-сыллаан уоскутар, болҕомто уурар оҕо ахсааннаах. Аны туран, балай да элбэх киһиэхэ үлэлээбитим тухары, сиэттэр кэлэн көстөн, көрсөн ааһалларын олох көрбөтүм ээ. Бу дьон тулаайах курдуктар. Ама да киһи кырдьыбытын иһин, оҕолоругар, сиэттэригэр көмөлөһөр кыаҕа суох буолла да, итинник умнууга, кытылга хаалар дьылҕата буоллаҕа дуу... Оҕо сүрэҕэ тааска диэн итини этэн эрдэхтэрэ дуу...

Инньэ гынан, соҕотохсуйууну, муунтуйууну эт хааннарынан билбит арыый да бэтэрээнэн туруктаах саастаах дьон сорохторо кырдьаҕастар дьиэлэригэр киириэхтэрин баҕараллар эбит этэ. Саатар онно эт саастыылаахтарбытын кытары эн-мин дэһэн, кэпсэтэн, аралдьыйан олохпутун моҥуо этибит дэһээхтииллэрэ. Тустаах киһиэхэ ыарахана биллэр суол.

Сорохтор оҕолоругар мэһэй буолумаары пансионат туһунан толкуйдууллар эбит.

Кырыйдахпытына, бокоордохпутуна хайдах-туох буоларбыт биллибэт. Сорох ардыгар инники олоххун санаан сүрэҕиҥ ытырыктатан ылар. Аныгы оҕо иитиитэ, олоҕу көрүүтэ, толкуйа быдан атын. Сааһырбыт, түөһэйбит, орон-тэллэх буолан сытар кырдьаҕас дьоннорун көрүөхтэрэ эрэ, саарбахтыыбын.

Кытаатан, төһө күүскүт-уоххут тиийэринэн төрөппүттэргитигэр бириэмэҕитин, болҕомтоҕутун уура сатааҥ. Эһиги кыра эрдэххитинэ кинилэр көрөн-истэн кэллэхтэрэ. Биһиги бэйэбит төрөппүттэрбитигэр хайдах ытыктабыллаахтык сыһыаннаһабыт да, бэйэбит оҕолорбут онтон холобур ылыахтара.

Инники олохпутун тымтыктанан көрбүт суох. Санаа күүһүнэн үчүгэйгэ, үтүөҕэ эрэниэҕи эрэ баҕарыллар.

Матрена:

– Мин, дьиҥэр, билигин эдэрдэргэ киирэбин буоллаҕа. 60 сааспын аастым. Ол эрээри тоҕо эрэ кырдьар,  бокоорор сааспын саныырым элбээн эрэр. Түөрт уоллаахпын, таҥара кыыһы биэрбэтэҕэ. Оччолорго биһиги дэриэбинэбитигэр үстүү-түөртүү уоллаах ыаллар кыргыттары ииттэ ылбыттара. Аата дьиибэтин, атын оҕону иитэ ылар диэн сүөргүлээн турардаахпын. Билигин кинилэргэ ымсыырабын. Кыргыттара хайыы-үйэ улаатан, оскуоланы бүтэртээн, ийэлэригэр чугастара сүр. Ити аата 2000 сыллар саҕаланыыларыгар эбит. Түөрт ыал чуолкай ылбыта. Күннэрэ-ыйдара ол кыргыттарыттан тахсар этэ.

Уолаттарым улаатан ыал, үлэһит буолбуттара ыраатта. Аҕабыт суох буолбута, билигин сулумах, хаһан да ыал буолбатах эдьиийбин кытта иккиэйэҕин олоробут. Уолаттарым сорохторо сылга биирдэ кэлэн бараллар. Кийииттэр тоҥуйдар, арай биир сөбүлүүр кийиитим наһаа ыраах олорор, тус хоту. Уолум ол дойдуну сөбүлээн, бултан-алтан ордубат, сиэннэрбин да көрбөппүн. Ол кийиитим хотугулуу элэккэй майгылаах, «маама да маама» диэн төлөпүөннүүр,  куруук сураһар. Уолбун дойдугар чугаһаа диибин да, ончу буолуммат.

Эдьиийбиниин дьиэҕэ олоробут, биирдэ эмит кулуупка кэнсиэргэ эҥин барабыт. Сааһыран истэхпитинэ хайабыт кими көрөрө буолла, мин арыый эдэр буолан эдьиийбин бүөбэйдиирим буолуо, кини миигиттэн аҕыс сыл аҕа. Сүһүөхтэрэ эҥин ыалдьаллар, сороҕор хаампат да буолан хаалар. Дьэ ону массаастаан, маастаан туруорабын. Бэйэтэ пансионакка, кырдьаҕастар дьиэлэригэр барабын диэн эппитэ ыраатта. Докумуонун хомуйсары ыйыталаһар этэ. Оттон мин ханна барабын? Ити ыйытыылар куруук толкуйдатар, өйбүн-санаабын кэрбиир буоллулар. Аны судаарыстыбаннай интэринээккэ барарга оҕоҥ барыта аккаас суруйуохтаах дииллэр, оттон чааһынай пансионакка сыаната ыарахана бэрт. Кырдьык, оҕо сүрэҕэ – тааска, итини бэйэбинэн биллим, эдэрбэр ийэбин, аҕабын харайбатаҕым, барахсаттар өр сытан барбыттара. Балтым көрөөхтөөбүтэ, билигин хайалара да суох. Кэмсиннэрбин да хайыахпыный, олоххо барыта эргийэн кэлэрин оччолорго хантан өйдүөмүй?