Отунан эмтэнии сэрэхтээх!

Быйыл бэһис төгүлүн ыытыллыбыт «Зимний сад» билии бэстибээлигэр «Киин куорат» кэрэспэдьиэнэ туһалаах лиэксийэлэри иһиттэ.

Биология билимин хандьыдаата, Арассыыйа наукаларын академиятын Сибиирдээҕи салаатын Саха сирин ирбэт тоҥ буордаах зонатын биологическай кыһалҕаларын чинчийэр институт билимҥэ аҕа үлэһитэ Елена Ивановна Троева отунан эмтэнии сүрүн бириинсиптэрин кэпсээбитин сэргээтибит.

Биһиги дойдубутугар 21000-тан тахса тымырдаах үүнээйи (от, мас, ыарҕа, сэппэрээк) баар, онтон 3000 кэриҥэ норуот уонна билим медицинатыгар туттуллар.

Онтон 190 көрүҥ клиническэй бэрэбиэркэни ааһан, билим медицинатыгар туттуллара көҥүллэнэр.

Бүтэһик хат көрүүнэн, Саха сирин флоратыгар үрдүк тымырдаах үүнээйи 2000 кэриҥэ көрүҥэ баара биллэр, онтон 600-тэн тахса көрүҥэ – эмтээх. Онтон 92 көрүҥ аптекаҕа атыыланар уонна 100-һэ онно чугас.

Саха сирин эмтээх үүнээйилэрин анаан-минээн чинчийбит киһинэн Афанасий Акимович Макаров буолар.

Эмтээх оттору сүрүннээн икки көрүҥҥэ араараллар:

1. “Официнальные”, о.э. туһалаахтара бигэргэммит. Клиническэй бэрэбиэркэни ааспыттар уонна олортон эмп оҥоһуллар. Итилэр фармакопейнай уонна нефармакопейнай диэннэргэ арахсаллар.

2. Неофицинальные. Клиническэй бэрэбиэркэни ааспыттар, ол эрээри эмп оҥорорго туттуллубаттар. Ону таһынан туһалаахтара дакаастаммыт, ол эрээри клиническэй бэрэбиэркэни ааһа иликтэр; норуот үйэлэр тухары туттан кэлбит, ол эрээри улаханнык үөрэтиллибэтэх көрүҥнэр бааллар.  

Саха сиригэр сытыган эрбэһин (полынь) хас да көрүҥэ үүнэр. Елена Ивановна бу үүнээйи үс көрүҥүн холобурдаата:

- полынь обыкновенная  Здренко микстуратыгар туттуллар;

- полынь якутская биохимия өттүнэн үчүгэйдик үөрэтиллибит, көрдөрүүтэ үчүгэй, ол эрээри клиническэй бэрэбиэркэни ааспатах;

- полынь Гмелина биохимия өттүнэн үчүгэйдик үөрэтиллибэтэх, ол эрээри норуот медицинатыгар киэҥник туттуллар. Урут араҥ ыарыһахтары кистээн эмтии сатаабыттар үһү.

Манна биир судургу холобур: үгүстэр бөрө отун бөрө сиир отун кытта бутуйаллар.

Аны туран, биир үүнээйи БАВ-а (биологически активное вещество) элбэх буолар, ол эбэтэр поливалентнай – хас да свойстволаах. Холобур, биир от сүрэх-тымыр ыарыытыгар, бааһы оһордорго тэҥинэн туттуллуон сөп. Маннык түгэҥҥэ тугу эмтиирбитин, төһөнү иһиэхтээхпитин чопчу билиэх тустаахпыт.

Хонууга үүнэр кииһилэни (щавель пирамидальный) ылан көрүөххэ. Кыра дозанан истэххэ, сыптарыйары тохтотор, оттон олус үлүһүйдэххэ, төттөрүтүн, “курдары” ыытар. Ол эбэтэр абыраныахпыт этэ диэн, “алдьаныахпытын” да сөп.

Отунан эмтэниэхпит иннинэ чопчу ханнык от буоларын, туохха туһалыырын, төһөнү иһэрбитин билиэхтээхпит.

Дөлүһүөнү ылан көрүөххэ. Састаабыгар аскорбиновай кислоталаах, флавоноидтаах, каротиноидтаах, органическай кислоталардаах. Айылҕа биэрэр антиоксидана, иммуномодулятора,  синньигэс тымыры бөҕөргөтөр, ииктэтэр, үөһү таһаарар, бааһы оһордор, о.д.а. Дөлүһүөнтэн, холобур, битэмииннээх хомуур (сбор), көөнньөһүк (настой), сироп, үөһү таһаарар Холосас, Холос, Холемакс уонна Каротолин диэн эмтэри оҥорон таһаараллар.

Бэлэмнээһин

Елена Троева эмтээх үүнээйилэри хомуйуу сүрүн бириинсиптэрин кылгастык билиһиннэрдэ.

Үүнээйи сир үрдүнээҕи чааһын кураанах, сиигэ суох кэмҥэ хомуллар. Күн үгэннээн күүскэ көрөр кэмигэр үлэни тохтотор ордук.

Үүнээйи сир аннынааҕы чааһын – силиһин ардахтаах да күҥҥэ хомуйуохха сөп.

Кирдээх, быыллаах, сытыйбыт, ыалдьыбыт үүнээйини ылыллыбат. Суолтан тэйиччи баран хомуйуҥ.

Куурдуу, хатарыы эмиэ туспа кистэлэҥнэрдээх.

***

Отунан оҥоһуллубут эмп араастаах. Сорохтор ону үчүгэйдик араарбаттар, булкуйаллар. Холобур, настой (көөнньөһүк) уонна настойка састааптара отой атын. Судургутук быһаардахха, көөнньөһүк уунан оҥоһуллар, оттон настойка испиирдээх.

Көөнньөһүгү (настой) үксүн үүнээйи сир үрдүнээҕи чаастарыттан оҥороллор. Уу кутан баран, 15 мүн. “водяная баня” ньыматынан оргуталлар, онтон сойбутун кэннэ сиидэлээн баран сөптөөх кээмэйигэр диэри оргуйбут ууну куталлар, ол кэннэ иһэллэр. Эбэтэр үрдүгэр оргуйбут итии ууну кутан баран термоска 4-6 чаас туруораллар.

Отвары үксүн үүнээйи сир аннынааҕы чааһыттан – силиһиттэн  оҥороллор. Уу кутан баран 30 мүн. “водяная баня” ньыматынан оргуталлар, салгыы эмиэ көөнньөһүк курдук бэлэмнииллэр.

Көөнньөһүгү уонна отвары иһиэх эрэ иннинэ оҥорор ордук, холодильникка икки сууккаттан уһуна суох туруоруллар.

Настойка дьиэ усулуобуйатыгар 40, 70 эбэтэр 90 %-наах испииртэн оҥоһуллар. 7 суукка хос температуратыгар туруоруллар. Настойка сөрүүн уонна хараҥа сиргэ 7 сылга диэри уһуннук хараллыан сөп.

Дьыл хайдаҕыттан элбэх тутулуктаах. Холобур, мэлдьи биир сыһыыттан хомуйар эбиккин. Ол эрээри былырыын кураан этэ, быйыл – ардахтаах. Бэссэстибэлэрин концентрацията биир тэҥ буолбат.  

Түмүк оннугар

Сорохтор истиһэ-истиһэ бэйэлэрэ билэллэринэн эмтэнэллэрэ олоххо баар. “Киниэхэ туһалаабыт үһү”, “кини ол отунан эмтэммит үһү” диэн буолар. Ити букатын сыыһа. Отунан эмтэниигэ өйдөөхтүк-төйдөөхтүк сыһыаннаһар ордук.