От ыйа, тохтуу түһээр....

Ол туһунан СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, Н.Е.Мординов-Амма Аччыгыйа аатынан СӨ Ил Дарханын бириэмийэтин лауреата, СӨ култууратын туйгуна, "Чурапчы" айар-суруйар литэрэтиирэ түмсүүтүн салайааччыта Римма Корякина-Хотууна кэпсээтэ:
– Чурапчы улууһун бастакы литературнай куруһуоктара сэрии сылларын инниттэн үлэлээбиттэрэ. Бүгүн биһиги биир дойдулаахтарбытынан, саха норуотугар күндү кылаат буолар бөдөҥ айымньыларын бэлэх гынан хаалларбыт, саха литературатын сүдү айымньыларынан байыппыт-тайыппыт айылҕаттан айдарыылаах суруйааччыларбытынан киэн туттабыт. Дьуон Дьаҥылы суруйбутунуу, "Ойуун, артыыс, суруйааччы ууһаабыт сирэ Чурапчы" диэн эппитинии, Чурапчы улууһуттан силис тардан, сириэдийэн тахсыбыттара түөрт норуодунай суруйааччы: Василий Сергеевич Соловьев-Болот Боотур, Василий Семенович Яковлев-Далан, Семен Андреевич Попов-Сэмэн Тумат, Василий Назарович Егоров-Тумарча.

Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларын кэмигэр олохтоох суруйааччы Михаил Доҕордуурап "Кыһыл сулус" диэн ааттаах илиинэн суруллар сурунаалы үлэлэппитэ. Ону утумнаан Алексей  Бродников уонна Степан Софронов алта уонус сыллартан оройуоҥҥа айар дьону түмэн​ литературнай куруһуогу салайан үлэлэппиттэрэ уонна ону таһынан "Сардаҥа" диэн сурунаалы​ Алексей Бродников бэйэтэ илиитинэн суруйан таһаарара.

Гавриил Макаров-Дьуон Дьаҥылы лингвист С.А.Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэ сылдьар кэмигэр училище иһинэн тахсар “Просвещенец” диэн эркин хаһыатыгар редакторынан туруоруллан үлэлээбитэ.
Сэттэ уонус сыллартан​ ​ айар-суруйар талааннаах ССРС Суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ, кэпсээнньит, судьуйа Михаил Попов оройуоҥҥа эдэр талааннары көҕүлээн "Эркээйи" литературнай түмсүүнү үлэлэппитэ.

Кэлин, 1986 сылтан литературнай түмсүүнү улуус хаһыатын уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ​ Мария  Сидорова "Маарыкчаан ыччаттара" диэн оройуон литературнай түмсүүтүн салайбыта,
Онтон 1990 сылтан ССРС​ культуратын туйгуна, Арассыыйа култууратын үтүөлээх үлэһитэ Мария  Герасимова-Сэҥээрэ "Чурапчы" айар-суруйар литературнай түмсүүтүн салайбыта.

Мин 2018 сылтан ыла “Чурапчы” айар-суруйар литературнай түмсүүтүн салайан кэллим.  Күн бүгүн “Чурапчы” айар-суруйар литэрэтиирэ түмсүүтэ 40 киһини түмэр.  Биһиги айар-суруйар түмсүүбүт "Чолбон" сурунаал үбүлүөйдээх 100 сылыгар  Бастакы эрэдээктэр А.И. Софронов-Алампа аатынан бириэмийэтин лауреата буолбута.
Элбэх күрэхтэргэ көхтөөхтүк кыттабыт, үрдүк ситиһиилэнэбит. Айымньыларбыт өрөспүүбүлүкэ бары хаһыаттарыгар, сурунаалларыгар бэчээттэнэ тураллар. Ааҕааччыны сэҥээрдэр саҥа кинигэлэрдээхпит, хас даҕаны хомуурунньуктаахпыт.

***

Ити курдук "Чурапчы" литературнай түмсүү күн бүгүнүгэр диэри айымньылаахтык үлэлиир, айар-тутар. Сахабыт сирин самаан сайынын уруйдаан, от ыйыгар анаммыт хоһооннортэн  “Киин Куорат” таһаарыы ааҕааччыларыгар утары уунабыт:

Татыана уола Баһылай

От ыйа, от ыйа кэрэҕиэн
Оттуун-мастыын көҕөрөн.
Отчуппут кэтэһэр эйиигин,
Оттуурга көрүнэр бэлэмин.

От ыйа, от ыйа  сылааһыан,
Оҕо аймах көрүлүүр сөтүөлээн,
Оҕочоос саастартан сөбүлээн,
Оҥоойук, дьэдьэннээх буоларбыт.

От ыйа, от ыйа итиигиэн,
Оһоххо сыраллар кэриэтэ.
Олоххо сылаастык угуттаан,
Олорор кэмнэри уһатан.

От ыйа, от ыйа үлүскэн,
Оҥоһууҥ, ыйааҕыҥ үтүөкэн.
Олоҕум устата эйиигин,
Олуһун сыллата күүтэбин.

 Сандаар Күн Сандаара

Самаан сайын оройо,
Оппут ыйа дьэ кэллэ!
Аанын аста, ыӈырда,
Үкээр куйаас салгыҥҥа.

Сылаас тыыннаах алгыстаах
Аан Алахчын Хотуммут,
Айылҕатын симээтэ,
Чэчик көбүөрү тэлгээтэ.

Эбэ уутун урсунун
Дьиримнэтэ оонньотто.
Сөрүүн ыраас уутугар
Умсаахтыырга угуйда.

Сир астарын минньиттэ.
Хомуйуҥ диэн ыӈырда.
От ыйа, тохтуу түһээр,
Күндү сайыммыт дэтээр.

 Иннокентий 

Сир симэх ситэн-тупсан
Тиийэн кэллэ от  ыйа,
Отчут дьоммут  турунан
Хотуур тутан  хомунна.

Киэҥ ходуһа ыҥырда
Үлэҕэ турунуҥ диэтэҕэ,
Сытыы хотуур  сырдырҕа
Сиппит оппут ситтэҕэ.

Өҥүрүк куйаас итиитэ
Эккэ сиҥҥэ билиннэ,
Ымдаан утах  ханнарыа
Эмчимирэ  түһүнүөм.

Эдэр дьоммут күүһэ-уоҕа
Үөрүү көтүү саҥа иҥэ,
Манна биллэр буоллаҕа
Түмүк  үлэ  көстүүтэ.

Кыраабыллар кылбаҥныыллар
Күөх оту мунньан, холбоон,
Бугул оппут ахсым  туоллар
Элбээн үксээн ахсаанынан.

Итии сырал  сылааһа сындалыппат
Үлэ кыаҕын, күүһүн энчирэппэт,
Кэбиһиилээх оту  аҕыйаппат
Көһүн көстүүнү кэриппэт.

Тунал талыы нуурал киэһээ
Наҕыл, намчы  үтүө  диэххэ,
Сынньалаҥҥа  ыҥырдаҕа
Сытан  уоскуй. сарсыҥҥыга.

Күммүт  сырдаан  сандаарда
Саһарҕатын  ыста  кутта,
Отуу уота  аһыах  диэтэ.
Үлэ көҕүн  тардыам  диэтэ.

Хотууна
​
Иэйиим кылын сыыйа тардан
Уйан кутум оһуор анньар,
Уйгу сайын сатыы хааман
Сирэм күөҕү иилии кууһар.
​
Ойор күммүт уотун ыһан
Илин дуолтан тэйэ көтөр,
Үрүҥ түүҥҥэ өссө тупсан
Үөһэ дайан көҥүл устар.
​
Илгэ-быйаҥ ыһыах күҥҥэ-
Кымыс кыынньан айах тутар,
Сырдык нуурал үрүҥ түүҥҥэ-
Хомус тылын төлө тардар.
​
Хатыҥ чараҥ чээлэй күөҕэ
Сүктэр кыыстыы нарын-кэрэ,
Хоту дойдум үрүҥ түүнэ
Чахчы дьикти алып күүһэ!