Орооһуу дуу, кыһаллыы дуу

Билиҥҥи төрөппүт ыал буолбут оҕотун олоҕунан тэбис-тэҥҥэ олорор. Тугу аһаабыттара, таҥныбыттара, ханна бараллара-кэлэллэрэ, тугу атыылаһаллара – барыта кинилэр нөҥүө ааһыахтаах курдук саныыллар. Оҕоҥ олоҕор орооһума диэтэххэ, кыһаллабын ээ, диэн, хата, өһүргэниэн сөп. 
Оттон былыр диэххэ дуу, ааспыт үйэҕэ буоллаҕа, биһиги төрөппүттэрбит үлэлэриттэн, дьиэ-уот кыһалҕатыттан ордон орооһоллорун өйдөөбөппүн, баҕар ол билиҥҥи курдук төлөпүөн, социальнай ситиминэн кэпсэтии, билэ-көрө олоруу суоҕуттан эбитэ дуу.

Маарыйа Бөтүрүөбүнэ:

– Оҕоҥ олоҕо, төрөппүт олоҕо диэн тугуй? Ситиһиилээх дойдуларга, нууччаларга оҕону иитии тускуллара ураты. Арай этэллэрин курдук, сахалар оҕо бытыгын быһа үктүөр диэри батыһа сылдьан «көрүөхтэрин», «иитиэхтэрин» сөп курдук. Үйэ уларыйда, ол эбэтэр киһи уопсастыбаҕа иитиллиитэ, улаатыыта тосту атын. Атыннык эттэххэ, киһи олоххо тус көрүүтэ, сыһыана диэххэ. Уопсастыба дьоҥҥо эмиэ уларыйда. Киһи социум олоҕунан олоруохтаах дуу, социум киһи олоҕунан олорор дуу. Кэм, үйэ барыбытыгар уларыйда, түргэн тэтиминэн эрэ буолбатах. Ас-таҥас, барыы-кэлии, айаннар, дьоҥҥо сыһыан, оҕону, ыччаты итии уонна, биллэн турар, эмп-томп, үөрэх, култуура эйгэтэ.

Билигин олус улахан кыһалҕа: оҕо – төрөппүт. Аныгы үйэ буолан, оҕобут билигин 5-10 сааһыттан төрөппүккэ да, учууталга да личность буоларын туһунан этэр, көрдөрөр. Сорох төрөппүт ону ылынар, сорох ылыммат. Ол түмүгэр оҕоттон араас быһыы-майгы  тахса турар. Оҕо күннээҕи олоҕуттан улаатан оскуоланы бүтэрэн устудьуон, онтон үлэһит, онтон ыал буолара – бу олох ирдэбилэ. Оҕо бу кэрчиктэргэ барытыгар ситэн, улаатан иһиэхтээх. Ол эрээри сорох төрөппүт «мин эн сааскар...» диэн этииттэн саҕалаан бобон-хаайан, бэйэтин билиитин, көрүүтүн соҥноон барара баар дьыала. Ону оҕобут хаалбыт урукку олох ньымата диэн ылыммат. Ылыммата сөп. Оҕобутун уопсастыбаҕа туһалаах киһи буоларга иитии олох атын таһымынан, ньыманан барыахтаах. Көлүөнэ-көлүөнэ көрүүтэ, дьайыыта үйэтиттэн, иитиититтэн ураты буолар. Билиҥҥи оҕо, ыччат көҥүл санаалаах, тугу баҕарарын көҥүл ситиһэр туруктаах. Төрөппүт ону ылынар сөптөөх өттүн, онтон ылыммат өрүтүн тоҕотун сиһилии оҕо өйдүүр гына быһаарара ирдэнэр.

Ол эрээри былыр да, быйыл да оҕо, төрөппүт баар буоллахтара. Хайдах эрэ алтыһан кэлбиттэр. Икки өттүттэн эппиэтинэһи сүгүү ньымата табатык алтыһар буоллахтарына үлэлиир. Күн бүгүн оҕом тугу да сатаабат, олоххо бэлэмэ суох диир төрөппүт хаһан, ханна бэйэтэ сыыспытын көрүнэ үөрэниэхтээх. Төрөппүт оннук ньыманы сатаан бэйэтигэр туттар эрэ буоллаҕына, оҕотун хааччахтааһынтан, аһары «иитииттэн», туох баар олоҕор кыттыһара сөптөөх ньыманан барыаҕа. Оҕо улаатан уопсастыбаҕа, бэйэтигэр сөптөөх эйгэҕэ сөп түбэһэ сатыыр ньымата, төрөппүт аһары орооспотоҕуна, орун-оннугар баран иһиэхтээх. Кырдьар сааска үтүө оҕоттон дьоллонорбут дуу, эрэйи көрөрбүт дуу төрөппүт бэйэтиттэн тутулуктаах. Кини бэйэтин кэмигэр ханнык сыаннастары өрө тутан улааппытыттан, төрөппүттэрин тылын хайдах ылыммытыттан. Онон, сүбэлиэм этэ, оҕоҕутугар «эн сааскар мин...» диэн этэн иитээри гыннаххытына, аан бастаан бэйэҕит ол түгэҥҥэ тугу сыыспыккытын, тугу сөпкө оҥорбуккутун түөрэн көрөн баран оҕоҕут олоҕор кыттыһар, сүбэлиир буолуҥ. Ол эрээри ол түмүгэр оҕоҕор доҕор буоларгын умнума. Аҥаардас «мин төрөппүт киһи элбэҕи билэбин» дииртэн туттунар ордук. Киһи үйэтин тухары бэйэтэ да үөрэнэр, оҕотуттан да үөрэниэн сөп.

Светлана:

– Дьэ ити олоххо баар көстүү. Оҕо улаатан, ийэ-аҕа кынатыттан тэйэн, туспа ыал буолан олорорго санаммыт буоллаҕына, ол аата бэйэтигэр эрэллээх курдук сананар. Ону быһа түһэн хас хардыыларын барытын ыйа-кэрдэ, кинилэр олохторун хааччахтыы сырыттахха, бу оҕолор сайдар кынаттара сарбыллар, уһуну-киэҥи толкуйдуур толкуйдара сыппыыр. Хас биирдии киһи бэйэтэ сатыырынан олоруохтаах, сыыһа-халты да тайаннаҕына, ол кини сирдээҕи олоҕо, бэйэтин тус суола буолар. Ол сыыһаларын сөпкө өйдөөн, ону бэйэлэрэ көннөрөн муударай буолуулара лаппа үрдээн иһэр.

Биһиэхэ, сэбиэскэй иитиилээх дьоҥҥо, төрөппүттэрбит хас хардыыбытын манаабаттар этэ. Биирдэ этэн кэбиһэллэр, салгыы бэйэҥ дьаһанаҕын. «Санныгар төбөлөөххүн дии» диэччилэр. Бэйэбит сатыырбытынан олохпутун солонон кэллэхпит.

Олохпут оҥкула оннук буолла дуу, хайдах дуу. Аныгы төрөппүттэр оҕолорун олохторугар аһары орооһоллор. Тугу аһаатылар, тугу ылынаары сылдьаллар, харчыларын ханна барыыллар. Сорох ардыгар эдэр ыал олоҕор аһары кыттыһан кэбиһэннэр, оҕолору кыыһырсыһыннарар түгэннэрэ эмиэ баар буолар.

Биир өттүнэн ыллахха, төрөппүт киһи син олоҕу олордум, үрүҥү-хараны биллим-көрдүм диэн оҕолоругар ыйан-кэрдэн, сүбэ-ама буола сатыыр. Онтукалара сиэри таһынан орооһуу курдук көстүөн эмиэ сөп. Онон, бука диэн, оҕолорбут бэйэлэрэ сатыылларынан, толкуйдуулларынан, сатабылларынан олороллоругар кыахта биэриэх, кынаттарын сарбыйымыах. Үтүөнү-мөкүнү бэйэлэрин эттэринэн-хааннарынан билэ, туорайдары-мэһэйдэри сатаан тумна үөрэнниннэр. Оччоҕо олоххо бэлэмнээх, булугас-талыгас, мындыр толкуйдаах, киэҥ ыырдаах буолуохтара.

Иннокентий:

– Төһө да туспа ыал буолбутум ырааттар, ийэм миэхэ бокуой биэриэ суох курдук.

Ийэттэн ордук ийэлээх киһибин, били этээччилэр дии «ийэлээх сиртэн кэлбит ийэ» диэбит курдук. Илэ бэйэтинэн сэбиэскэй өйдөөх-санаалаах, туһунан сиэрдээх-туомнаах. Мин ыал улаханабын, икки балтылаахпын.

Биир дьиэ кэргэн эрдэхпитинэ син уҥа-хаҥас бырахсан, ыал ыал курдук олорбуппут. Ити 90-с сылларга этэ. Онтон 1998 сылга манна, Дьокуускайга үлэ булбакка, дьиэ-уот да суох буолан, бастакы балтым Олеся кэргэн тахсыахтаах уолунуун соҕуруу, кини кэннэ иккис балтым Маша эдьиийигэр диэн барбыта. Оттон мин ийэбэр хаалбытым, атахпар туруохпар диэри бииргэ олорбуппут. Билигин ыалбын, бэйэм кыһалҕам иһирдьэнэн-таһырдьанан элбэх, ол гынан баран «ийэбит боппуруоһа» миэхэ ыйанан турар, бирээмэ атахпар хандалы курдук ылан кэтэрдиллэн баран сылдьар.

Оҕо сааспыттан чиэһинэйдик кэпсээтэххэ, кэмпиэт курдук «минньигэс» буолбатах этэ. Уларыта тутуу уонна дьалхааннаах тоҕус уонус сылларга тиксибиттэрэ. Аҕабыт күннэтэ үлэтигэр сүтэн хаалара, онон оҕо сааспыт үөрүүтэ, сыыһата-халтыта барыта ийэбит кытаанах илиитин нөҥүө ааспыта. Ханнык баҕарар сыыһа иһин – курунан таһыллыы, барыта толору бырагырааманан, мин уонна балтыларым тэҥинэн. Оттон аҕам ... Аҕабыт биһиэхэ хаһан да илиитин көтөхпөтөҕө. Биирдэ кини үлэтиттэн сылайан кэлбитин өйдүүбүн, онуоха ийэбит: «Бу уолуҥ эмиэ иккини аҕалла!». Аҕам миигин көрөн, өрө тыынан баран: «Маарыйа, уоскуй. Киһини таһыйан буолбакка, майгытын тосту уларыппакка иитиэххэ наада», – диэн олус холкутук эппитэ. Онуоха ийэм кырдьык уоскуйбута. Кинини истэрэ, ытыктыыра. Ол гынан баран, саамай улахана, биллэн турар, миэхэ — улахаҥҥа, онно эбии уолга, куруук тиксэрэ.

Сүүрбэ биэспин туолбутум кэннэ аҕам бу олохтон барбыта. Тыҥа араага буолбута. Балтыларым ол саҕана олохторун-дьаһахтарын оҥостубуттара ыраатан эрэрэ. Дьэ, манна саамай интэриэһинэйэ саҕаламмыта. Кинини хайдах эрэ уоскутуон сөптөөх соҕотох киһибит барбыта. Ийэбит ол кэннэ  тосту уларыйан хаалбыта. Бүтүн аан дойдуну сөбүлээбэт, бу аан дойдуну уонна тулалыыр дьону кини эрэ буортулуур эмээхсиҥҥэ кубулуйбута.

Мин бэйэм дьиэ кэргэннээхпин, оҕолордоохпун. Аны, биир дьиктитэ, уратыта – сиэннэригэр олох кыһыл көмүс: минньигэһи кистээн биэрэр, оҕолор утренниктарыгар ыалдьа да сырыттар тиийэн тэйэр. Оттон мин диэки... мин уолум буолбатах, тус өстөөҕө сылдьарын курдук тыйыстык кынчарыйар, олох аһаҕастык абааһы көрөр. Кэргэммэр ортотук сыһыаннаһар, тииһин быыһынан да саҥардар, кырыктааҕын көрдөрбөт.

Оттон балтыларым ыраахтар буолан, кини кырыгын барытын миэхэ ыытар. Киниэхэ хас биирдии сырыым – тургутуу диэххэ сөп. Үс хостоох кыбартыыралаах, ол боруогун атыллаатым да, хара ааныттан: «Дьэ, бу олоробун, эмиэ баарбын. Таҥара миигин хаһан ылыай? Олохтон наһаа да сылайдым». Бу кини куруук этэр тыллара, бирээмэ «коронката».

Мин хайыы үйэ сиппит эр киһибин ээ, дьиэ кэргэннээхпин, оттон кинини кытта бу сыһыан, бырастыы гыныҥ, дьиксиниини таһаарар. Дьиҥнээхтии! Ийэм дьиэтигэр чугаһаатахпына бирээмэ тиритэбин, илиилэрим титирэстииллэр, хараҕым тардан барар. Били кыра уол эмиэ таһылларын кэтэһэрин курдук.

Улахан кыбартыыраҕа соҕотоҕун олорор. Онуоха этэн турардаахпын: «Ийээ, үчүгэй кырдьаҕастар дьиэлэрин булуохха, эйиэхэ хампаанньа тиийбэт», – диэн. Онуоха мин кинини тыыннаахтыы хоруопка угуохпун баҕарарым курдук көрөр. «Өссө ханнык дьиэ?! Мин манна өлүөм, ыалларым кэлэн таһаардыннар!». Доҕотторо, дьүөгэлэрэ суох — барыларын майгытынан тэйиппитэ.  Аймахтара ырааҕынан тумна сылдьаллар.

Сороҕор уоскутаары гынабын. Сөбүлүүр минньигэс астарын аҕалабын. Онуоха эмиэ хараҕын кырыытынан көрөр уонна: «Бу тугуй? Мин диетаҕа сылдьабын. Дьааккытын бэйэҕит аһааҥ», – диир, онон бүттүбүт. Онтон туга барыта ыалдьарын туһунан биир чаастаах лиэксийэ истэҕин: сүһүөхтэрэ, көхсө, төбөтө. Сылайарын билэбин, сороҕор оронугар тиийэр кыаҕа суох буолар. Ол гынан баран, ыалларын кытары мөккүһэригэр, биһигини тыытарыгар, олохпутугар орооһоругар дьэ эниэргийэ киниэхэ көстөр.

Балтыларым сылга биирдэ кэлэллэр. Биир эмит бырааһынньыкка эрэ. Ийэбит дьиэтин-уотун хомуммат, быыкаа ыттааҕа миэбэлин барытын хастаан, алдьатан, көрөргө дьаабы. Балтыларым онуоха туох эмит диэн сэмэлээтэхтэринэ, кыбдьырынан кэбиһэр, сэниэтэ, күүһэ суох үһү, онтон дьэ этиһэригэр, ыалларын сордууругар күүстэнэр-уохтанар.

Мин бэйэм салайааччыбын, хамнаһым үрдүк, онон көрөөччү киһини буларым дуу диэн санаалар киирэллэр да, ол үлэһити эрдэттэн аһынабын. Тулуйуо суоҕа. Тугу гынарбын билбэккэ сылдьабын. Бэйэбэр ылыахпын дьиэ кэргэммит ыһыллар, арахсарбыт кэлэр. Саатар орооспокко, саҥата-иҥэтэ суох сылдьара буоллар дэлэ үчүгэй буолуо этэ дуо. Онон хас биирдии кини төлөпүөннүүрүттэн ходьох гына сылдьыбат гына туох эрэ миэрэни ыллахпына сатанар. Хайдаҕын да иһин ийэм буоллаҕа, төһө да ыараханын иһин...

Тиэмэттэн арыый атыны кэпсээтим быһыылаах гынан баран, санаам чэпчээтэ, кини да, мин да бэйэ-бэйэбит олохпутугар орооһор курдук буолан тахсар эбит эрээри, онто суох табыллыбат ээ.