Онтон-мантан чоккуратан, уу туһунан

Уу  химическэй формулата, этэргэ дылы, «уу судургу" эрээри, ис-иһигэр киирдэххэ, уу састаабыгар элбэх металл, минерал, туус, о.д.а. киһи этигэр-хааныгар туһалаах да, буортулаах да эттик, булкадаһык элбэх дииллэр. Ол иһин ууну ыраастыырга улахан болҕомто  ууруллар. Ол иһин  Анатолий Кырдьаҕааһап салайааччылаах «Водоканал» тэрилтэ аҕыйах сыллааҕыта уубутун ыраастыыр сүҥкэн тутууну ыытан, билигин биһиги дьэҥкир ыраас уунан эҥкилэ суох хааччыллан олоробут.

***

Биһиэхэ, Чохчоолуга, Бүлүү өрүс 1549 км-гэр, Николай Игнатьев-Муччуку Ньукулай диэн киһи баара. Кини дьонтон уратыта диэн, чаанньыгын тобох уутун, төһө да утатан кэлбитин иһин, испэт буолара. Оттуу сылдьан иннигэр кип-киэҥ күөл килэйэн сытарын үрдүнэн, дьүүктэ уутун көрдүүрэ. Оттон биһиги ыылаах солуурга толору ууну оргутан баран, күнү быһа иһэн кыллырҕата сылдьарбыт. Ньукулай, биһиги курдук, «иһим ыарыйда» диирин истибэт этибит. Ынчыктыыр диэни билбэккэ сылдьан, кырдьан, оронугар улаҕа диэки хайыһан баран им-дьим уһун уутугар утуйбут сурахтааҕа.

***

Бүлүү уута буортуйбутун дьон-сэргэ истэ илигинэ: «Кэппэндээйи /Сунтаар/ үрэҕин төрдүгэр олохсуйбут эспэдииссийэ үлэһиттэрэ өрүс уутун таҥас сууйалларыгар эрэ тутталлар, иһэр ууларын күөлтэн ылаллар», – диэн кэпсииллэрэ. Бүлүү ГЭС-та тутуллан, өрүс уута буортуйбутун ыраастыырга тутуннуннар диэн, АЛРОСА дивидениттэн биир бырыһыаны биэрэр буолбута. Онон үбүлэнэн аҕыс улуус ууну ыраастыыр ыстаансыйалары тутатына туруортаабыт буолуохтаахтар.

***

Саха сирин олохтоохторо тууһа суох уубут дэлэй буолан дьолломмут дьоммут. Айылҕабыт барахсан ол уубутун, сирбитин ыбылы тоҥорон, ол-бу үөнү-көйүүрү, бактыарыйалары өлөртөөн, ис ыарыытын тарҕаппат.

Сорох дойдуларга ыраас ууларын «өлбөт мэҥэ уутун» курдук үллэстэн олороллор үһү. Аан ийэ айылҕабыт биир ураты баайын – уубутун – атын дойдуларга хачайдыырбыт чугаһаан эрдэҕэ. Кэнэҕэс гаас, ньиэп  турбаларын ыраастаан баран, ол устан уу сүүрдэн атыылыахтара.

 ***

Бүлүү баһыгар олорбут абаҕам ойоҕо Даайка биирдэ олус күүскэ ыалдьыбыт. Түһээн чыычаах буолан Туой Хайаҕа эмтэнээри көтөн иһэн көрдөҕүнэ – сирин-дойдутун барытын уу ылбыт. Мохсоҕоллоох, Оһох Хайа, Туой Хайа эрэ хороһон тураллар үһү. Үлүгүнэйэ сытар киһи саҥатын күдээринэ истэн кэбистэхтэрэ ...

Чуона төрдүн олохтооҕо Николай Федорович Данилов-Ытыччын биирдэ дьиэтин таһыгар олордоҕуна, тиэргэнигэр кукаакы түһэн олорон: «Бу дойду ууга барыа, киһиэхэ кэпсээтэххинэ, эйиэхэ куһаҕан буолуо», – диэн эппит. Төһө өр илдьэ сылдьыбыта биллибэт эрээри, биирдэ кэпсээн кэбиспит. Онтон ыла Ытыччын дьүлэй буолбут. Чернышевскай бөһүөлэк /ГЭС/ тутулларыгар Чуонаттан тутуу маһын тиэйэллэрэ. Ол бириэмэҕэ оҕонньор кыыһыгар кэлэн олороро. Баран истэҕинэ лесовоз сиппитин билбэккэ кузовка дуу, тиэллэн иһэр мас уһугар дуу төбөтүн үлтү оҕустаран өлбүт. Кукаакы саҥарбытын кэпсээбэтэҕэ буоллар, арааһа, атын дьылҕаланыа эбитэ буолуо.

Уубут Чуона, Бүлүү устун устубакка, хаатыйаланан, дойдубутун тимирдиэ диэн ким билиэ баарай?! Ууттан сылтаан туой хайалар бары харахпыт уутун тоҕуохпут диэн толкуйдуохпут баара дуо?!

***

Уу... «Уу боростуой» аатырар уу – олус да элбэх араастаах, эмиэ да туһалаах, эмиэ да суоһар содуллаах буолар эбиккин!