Олохторо оруннаах, үлэлэрэ үйэлээх

Бу күннэргэ ханна даҕаны сыллааҕы түбүктээх үлэ түмүктэрин дьон-сэргэ болҕомтотугар таһаарыы буола турар. Бастыҥтан бастыҥнар, үтүөттэн үтүөлэр ааттара сүргэни көтөхтүлэр, сүрэҕи өрүкүттүлэр.

Хатас нэһилиэгин бүтэн эрэр 2025 сыл өйгө-санааҕа хаалар бэлиэ күннэриттэн-дьылларыттан биирдэстэринэн Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолата төрүттэммитэ 110 сыла буолар.

Урут даҕаны, аны даҕаны уруккуну умнубакка, ааспыты антах анньыбакка билиҥҥилиин ситимнээтэххэ, буола турардыын алтыһыннардахха, дириҥ силистээх-мутуктаах, түөрэҥнээбэт чиҥ тирэхтээх буолаҕын диэн өйдөбүл баар. Ону таһынан бииргэ буоллахха бигэ санаа чиҥиир, кытта буоллахха кыах-күүс үөскүүр, эбиллии-үүнүү баар буолар диэн туран Хатас дьоно-сэргэтэ, тэрилтэлэрэ, түмсүүлэрэ сомоҕолоһуулаахтар, бииргэлэр. Инньэ гынан оскуолабыт үбүлүөйдээх сылын ураты тэрээһиннэрдээх, атын хайысхалардаах гына тугу гыныахпытый сөбүй диэн санааттан бу улуу учууталлар олохторун уус-уран айымньы нөҥүө таһаарыахха диэн толкуй үөскээбитэ. Уус-уран айымньы сценаҕа таҕыстаҕына ордук тиийимтиэ, чугас, сылаас, истиҥ санааны, уһун тыыны киллэрэр диэнтэн сиэттэрэн, Хатастааҕы “Тускул” КК “Ааптардары кытта үлэ” бырагырааматыгар ыкса үлэлэһэр, өйдөһөр-өйөһөр мындыртан мындыр, анаарар, тобуллаҕас өйдөөх сир түннүгэ киһибит СӨ норуодунай суруйааччыта Дмитрий Федосеевич Наумовтан көрдөспүппүт. Онно кини толкуйдаан, ыараҥнатан көрөн баран бастаан өссө дириҥник билиэхпин-көрүөхпүн, анаарыахпын, ааҕыахпын, сиһилии үөрэтиэхпин наада диэбитигэр, Хатас өттүттэн баар матырыйаалы хомуйан тиксэрбиппит, ону таһынан ол кэми ырытар, ыраҥалыыр матырыйааллары булан үөрэтии, чинчийии барбыта. Бу түгэҥҥэ Дмитрий Федосеевич суруйууну таһынан чинчийиигэ-үөрэтиигэ дьоҕурунан-талаанынан үгүс-элбэх докумуоҥҥа, атын даҕаны матырыйаалларга “батыллан” хаалбакка, таба тайанан чопчу наадалаах түгэннэри булуталаабыт. Инньэ гынан бу айымньыга – “Учуутал диэн хайдахтаах үтүө аатый” диэн драмаҕа  Самсоновтар олохторун оҥкулун булууларыгар быһаччы сыһыаннаах  Сахабыт сирин талба салайааччыларын тобуллаҕас толкуйдарын оруолун арыйар түгэннэрэ да бааллар, наукаҕа, үөрэхтээһиҥҥэ ураты туспа кылааттаах, эбэтэр, Ульяна Алексеевна ойуулаабытыныы, “ааспыты аһатар, тоҥмуту ириэрэр” сылаас холумтаннаах, удьуор утумун ыһыктыбаттыы туппут төрдүттэн үлэһит, бар дьоҥҥо баҕана, тула дьоҥҥо тулааһын буолар дьиэ кэргэн да быһыытынан, эбэтэр, Сайа эппитинии, сир ийэни силигилэтэр, күннээх күрүөнү үөскэтэр сайдыылаах уйгуну тэрийбит да сыаллаах-соруктаах үлэлэрэ баар. Айымньы биир саамай харах уулаах, сүрэҕи хамсатар түгэнинэн Надежда Евменьевна олоҕун устата оспот баас буолан аалбыт бааһын - оҕотун Колятын “сэриигэ сураҕа суох сүппүт” диэн  суругунан  быһаарыы буолар. Ийэ барахсан бу орто дойдуга олорорун тухары сүппүт, өлбүт диэни ылыммакка, итэҕэйбэккэ, төһөлөөх сүрэҕэ хаанынан ытаабыта, дууһата уоскуйбат кутурҕан уотунан умайбыта буолуой...  

Дьэ, испэктээк сурулунна, Парфений Никитич уонна Надежда Евменьевна Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолата уонна Хатастааҕы “Тускул” КК бииргэ үлэлэһии чэрчитинэн айымньы хайдах, хаһан, ханна көстүөхтээҕин сүбэлэстэ, сөбүлэстэ, үлэ саҕаланна... Сүрүн күүс оскуолаҕа бэрилиннэ, оскуолаттан бу айымньы көрөөччүгэ тиийиитигэр тус эппиэтинэстээх Прокопий Алексеевич Николаев ананна. Прокопий туһунан кылгастык билиһиннэрэн аастахха, оскуола иитиигэ үлэтин хамаандатыгар биир саамай тутаах исписэлиис буолар. Анал үөрэҕин даҕаны уонна сүрэҕэр-дууһатыгар иҥмит айар-тутар дьоҕурун даҕаны быһыытынан ханнык баҕарар бэриллибит сорудахха хайаан даҕаны бэйэтэ туспа, ураты, уйан көрүүлээх, тылы-өһү ырытан ылыныылаах. Онон норуодунай суруйааччы суруйбут айымньытын сценаҕа таһаарыы киниэхэ  бэйэни тургутууну ааһан айар-тутар эйгэтин кэҥэтии, өй-санаа өттүнэн дириҥээһин, төрөөбүт төрүт тыл дэгэттэрин, өҥүн-дьүһүнүн, дьүһүйэр күүһүн ылыныы уонна ону дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдии буолла. Дьэ элбэх сыал-сорук дии... Аны манна хаһан даҕаны сценаҕа оонньооботох артыыстары эбэн кэбис. Этэргэ дылы, чэпчэкитэ суох дьыала. Ол эрээри үлэлиир кэлэктиип үтүө санаатыгар бэйэ-бэйэҕэ көмө, эрэл, талаан норуокка баар, учуутал диэн эргиччи дьоҕур, талаан, хорсун, хотоойу, дириҥ өй-санаа диэни эптэххэ тоҕо сатаммат буолуой диэн толкуй баһыйан, дугдуруй да оҕус диир түгэн үөскээбитэ.

Испэктээк сүрэхтэниитэ оскуола үбүлүөйүн көрсөр дьоро киэһэ дьоһун бэлэҕэ буолла. Санаабыт санаа сатаммытын, ылсыбыт дьыала ыпсыбытын туоһута буолан олорон суруллубут айымньы режиссер үлэтинэн көрөөччү биһирэбилин ылыан ылла. Прокопий Алексеевич улуу учууталлар олохторун дууһатынан-сүрэҕинэн ылынан, кинилэр айымньыга ойууламмыт сытыы түгэннэринэн сирэйдэнэн, талбыт идэҕэ бэриниилээх буолууну, киһи быһыытынан ханнык даҕаны уустук түгэҥҥэ бэйэ бодотун сүтэрбэккэ, ыһыллыбакка, ыгыллыбакка сырдыгынан сыдьаайыахха, ичигэһинэн илгийиэххэ сөбүн көрдөрдө.

Олох олоруу, бэйэ талбыт идэтигэр, ылсыбыт дьыалатыгар ситиһиилээх буолуута мөккүөрдээх мөҥүрүөн да кэм тымныы тыалын, дьэбин уостар дьэбир кэмин уйуу, уһаарыллыы көстүүлэрин барытын киһиэхэ тиийимтиэ ньымаларынан тиэртэ – музыка нөҥүө, саҥарар саҥа, дорҕоон күүһүрүүтүн, күүрүүтүн, иһийиитин сөпкө туһанан, сценография араас албастарынан – сырдатан, хараҥардан, хааман-сиимэн уо.д.а.

Артыыстар кимнээхтэрий, ким кими оонньоото... Биир киһи киэн тутта кэпсиирэ диэн, этиллибитин курдук, бу испэктээккэ хантан да эбии күүс-көмө ылбакка, 100 бырыһыан Хатас орто оскуолатын кэлэктиибин дьоно оонньоотулар! Сүрүн оруоллары – Парфений Никитиһи Сергей Гаврильев, Надежда Евменьевнаны Татьяна Афанасьева толордулар. Дьэ таба тайаныы диэн баар буоллаҕына, манна баар! Иккиэн даҕаны бэйэ бэйэлэрин ситэрсэн биэриилэрэ, истиҥ сыһыан, убаастаһыы барыта баар. Испэктээк биир сырдык, сылаас түһүмэҕэ Хатас олохтоохторо бу улуу учууталлар тустарынан ахталлара-саныыллара, оччолордооҕу кэмтэн күн бүгүҥҥүгэ диэри ситимнээн үс көлүөнэ (эбээ, ийэ, оҕо) көстүүтэ буолла. Үһүөн биир көлүөнэ дьоно Самсоновтар уурбут олуктарынан норуот хаһаайыстыбатын араас араҥатыгар ситиһиилээхтик, кыайыылаахтык-хотуулаахтык үлэлээбит-хамсаабыт, хатастар ытыктыыр, убаастыыр далбардара буоланнар (Людмила Михайловна Чепалова, Клара Васильевна Калачева, Вера Андреевна Потапова) бу түһүмэх хайдах эрэ ис иһиттэн сэргэх, ил-эйэ, илгэ тыыннаах буолла. Маны уопуттаах Хатас норуодунай тыйаатырын артыыскалара, учууталлар Наталья Нохсорова, Саргылана Сивцева кыайа-хото туттулар.

Испэктээк кэннэ айымньы ааптара, СӨ норуодунай суруйааччыта Дмитрий Федосеевич Наумовы кытта кэпсэтииттэн:

– Мин ханнык баҕарар айымньым сценаҕа күн сирин көрүүтүгэр долгуйабын, суруйбуппун-айбыппын өссө төгүл бэйэм нөҥүө аһарабын. Аны суруйуу – биир дьыала, ону сценаҕа таһаарыы – туспа дьыала. Атыннык эттэххэ, суруйааччы-драматург уонна режиссер алтыһар, аалсар, ылсар-бэрсэр түгэннэрэ хаһан баҕарар долгутуулаах, ураты туруктаах буолар. Үөрүөм туһугар, Прокопий дьоһун киһи буолан биэрдэ, испэктээк табыллыбыт, сыалын-соругун ситэр суолга чиҥник үктэммит. Биири сөҕөрбүн этиэм этэ: бу испэктээккэ барыта биир кэлэктиип дьоно оонньообуттарын! Таһым баар диэн бэлиэтиибин. Бу буоллаҕа дии учуутал диэн идэҕэ дэгиттэр дьон үлэлииллэрэ-хамсыыллара. Бу бырайыак олоххо киириитигэр оскуола уонна култуура тэрилтэтэ бииргэ үлэлээбиттэрэ олус биһирэбиллээх.

Ити курдук, икки улахан тэрилтэ – оскуола уонна култуура киинин салайааччылара Николай Владимирович Слепцов уонна Валентин Азотович Чепалов биир тылга киирэн, икки өттүттэн сыаллаахтык-соруктаахтык үлэлэһэн, өйгө-санааҕа хаалар үбүлүөйдээх сыл түбүктэрин үтүө түмүгэ – испэктээк биһирэмэ үрдүк таһымҥа ааста. Испэктээккэ диэн бэтэрээн учуутал Н. Алексеева тылларыгар, билигин үлэлии сылдьар учуутал Н. Андросов дьүрүлүгэр саҥа ырыа сурулунна.

Наталья Руфова