Олохпут остуоруйата түмүктэннэ дуу...

Тус-туспа дьылҕалаах,
Тус-туспа аналлаах,
Атын дьон буолан сылдьаммыт,
Муҥура суох махтал үрдүк күүс айылҕаҕа
Таптыыр кыыспын көрсүбүппэр.
Бу матырыйаалы суруйарбар аан бастаан өйбөр тута Алексей Потапов бу ырыатын тыллара киирбиттэрэ. 
Кырдьык да, икки тус-туһунан дьылҕалаах, олохтоох-дьаһахтаах, олох туора дьон таптаһан, өйдөһөн, ыал буолан олохторун холбууллар. Бастакы сылларга ыарахан буолар, бэйэ-бэйэни кытары билсии, туохтан эрэ иҥнэн туруу. Өйдөспөт түгэннэр, кыыһырсыылар. “Киһи кэргэнин кытары олоҕун тухары билсэр” дииллэрэ эмиэ да оруннаах курдук. 

Бүгүн мин куорат дьахтарын кытта кэпсэтиибин таһаарабын. Ону ааҕааччыларым, ордук тыа дьоно, бэйэҕитигэр ылыммакка, өһүргэммэккэ ааҕыаххыт уонна туох эрэ түмүгү таһаарыаххыт диэн эрэнэбин.

“Кэргэним мин кинигэ ааҕарбын, бэйэбин көрүнэрбин сөбүлээбэт, хас биирдии мүнүүтэбин дьиэбэр-уоппар, хаһаайыстыбаҕа эрэ аныахтааххын диир.

Урут маннык өс хоһоонун истэр этим: “Кыыһы дэриэбинэттэн таһаарыахха сөп, оттон дэриэбинэни кыыстан – таһаарыллыбат”. Мин түбэлтэбэр ол “дэриэбинэ кыыһын” оруолугар эрим буолар.

Кини, биллэрин курдук, дэриэбинэҕэ төрөөбүт-үөскээбит киһи, онно олохторо тыа хаһаайыстыбатын тула эргийэр, дьиэ-уот бүппэт дьыалата, түбүгэ, сайыны быһа от оттооһун, дьоно сүөһүлээхтэр, онтон хаар түһүөр диэри дьиэ атын үлэтэ, муус тиэйиитэ, саас мас мастааһына, ону тиэйэ барыы, онтон да атын бүппэт, элбэх үлэ – атыннык эттэххэ, оннук гымматаххына тыыннаах хаалбаккын диэбит курдук. Манна даҕатан эттэхпинэ, тыаҕа баар дьоно эт, үрүҥ ас бэрсэн абырыыллар, ону ылар инниттэн сэттэ көлөһүммүт тохтор, эрим олоҕун аҥаарын онно атаарар диэххэ сөп. Дьиҥэр, олорбуппут аҕыйах да сыл буоллар, куораттан чугас улуус буолан, арай сотору-сотору, бирээмэ өрөбүл да аайы ыҥыраллар.

Сашам “ийэтин үүтүнэн эмсэхтэнэн” улааппыт быһыылаах, куруук үлэлии сылдьыллыахтааҕын – ол иһигэр мээнэ була сатаан үлэлээһин диэн эмиэ онно киирэр. Улаханнык ирдэммэт да буоллар, куруутун тугу эрэ тоҥсуйа, кырааскалыы, көннөрө сылдьар, ону атыннык быһаарар кыаҕым суох.

Саша бэйэтэ барытын оннук оҥоро сылдьара буолуо дии санаамаҥ. Суох, дьэ, миигин хас көҥүл мүнүүтэбин барытын хаһаайыстыбаннай кыһалҕаҕа аныырбар күһэйэр.

- Катя, хайа, эмиэ кинигэ тутан баран олороҕун дуу? Бэрэски да буһарыаҥ этэ.

Өссө диэ, үлэлээн, сылайан кэлэн баран, аны куукунаҕа өрө мөхсөрүм хаалбыт дии, бэрэски астааһына түбүктээх ээ, ыллыҥ да хааһы булкуйар курдук буолбатах, кини, дьиҥэр, ону эмиэ билэр. Анаан өрөбүллэргэ эбэтэр бырааһынньыкка астааччыбыт. Манна диэн эттэххэ, мин эмиэ сынньанар бырааптаахпын.

Ол эрээри кэргэммэр холку сынньалаҥ диэн өйдөбүл айылҕатыгар да суох быһыылаах. Кини толкуйугар “бастыҥ сынньалаҥ – үлэ уларыйыыта” диэн. Кинигэ диэн киниэхэ олох туһунан тиэмэ.

Саша этэринэн, уус-уран литература бириэмэни халтайга ыытыы буолар диэн бүк эрэнэр, онон дьиэҕэ-уокка эбэтэр үлэҕэ туһаны аҕалар кинигэлэри эрэ ааҕыахха сөп үһү.

Аны туран эппин-сииммин, сирэйбин-харахпын, баттахпын, тарбахпын, эгэ тыҥырахпын көрүнэргэ, оҥосторго бириэмэбин ороскуоттуурбун ончу өйдөөбөт, онто да суох бэркэ көстөҕүн, кыраһыабайгын диир.

Бэйэм буоллаҕына кыратык көрүммэтим, араас процедураларга, массааска сылдьыбатым даҕаны туох да үчүгэй буолбат – тириим мөлтүүр, тыҥырахтарым тостоллор, баттаҕым түһэ сылдьар буолар. Оннук айылҕалаахпын, хайыыр да кыаҕым суох. 

Кини дьолугар ону көрбөтөҕө – мин оччолорго бэйэбин күүскэ  көрүнэр этим, ол кэмҥэ көрсүбүппүт. Ону кини тоҕо эрэ миэхэ итэҕэйбэт.

Аны кинигэлэргэ, косметикаҕа харчыбын ороскуоттуурбун сөбүлээбэт, мөҕүттэр – бэйэм хамнаспыттан барар ээ, дьиҥэр. Ону дьэ кини сэмэлиир. Оннук улахан суума барамматын үрдүнэн.

Дьэ, туһата суох кинигэлэргэр, мааскалаах бааҥкаларгар, кырааскаҕар төһө харчыны бараатыҥ, ол кэриэтэ туох эрэ туһалааҕы атыыласпытыҥ буоллар диэн өссө үтэр-анньар.

Кини санаатынан, килиэп буһарар оһоххо уонна иистэнэр массыынаҕа харчыбын мунньуохтаахпын, дьиэ килиэбин сиэн баҕарар үһү уонна кэтэ сылдьан киһи сатаан туппат-хаппат да сирдэргэ алдьаппыт джинсытын мин абырахтыахтаахпын үһү.

Килиэп астыырбын сатаабаппын, үөрэниэхпин да баҕарбаппын, ол курдук джинсы да абырахтааһына миэнэ буолбатах – ол кэриэтэ мастарыскыайга туттарыам эбэтэр олох да бөххө быраҕарым судургу ини. Оттон килиэп хас биирдии маҕаһыыҥҥа атыыланар.

Уопсайынан, бу тиэхиньикэ миэхэ босхо да наадата суох. Ону таһынан, онно өссө үлэлээн өлөрбүт хамнаспын биэрэр да санаам суох. Эр киһиэхэ наада – бэйэтэ буһардын, тиктин, абырахтаатын.

Уопсайынан даҕаны, мин олоххо-дьаһахха сыһыаммын, онно мөлтөх соҕуспун сыбаайбабыт инниттэн билэрэ. Ол-бу дьиэ үлэтигэр, хаһаайыстыбаҕа наһаа кыһаллыбаппын быһаарбытым.

Миэхэ кылаабынайа, дьиэм ыһыллыбакка хомуллуулаах турара, ыраас, сырдык буолара, холодильникка, этэргэ дылы, “кутуйах ыйаммата” диэн биир сүрүн соругум этэ. Оччолорго Саша мин балаһыанньабын, этэрбин сөптөөхтүк ылыммыта.

Араас миин, борщ, өтүүктэммит ырбаахы, ыстаан кини туһугар суолтата суохтар, кылаабынайа, мэлдьи бииргэ сылдьыахпыт диэбитэ. Кини тыллара дууһабын хайдах сылыппыттарын билэргит эбитэ буоллар!

Өйдүүбүн, бастаан билсиһэрбит саҕана Сашаны кытта биирбит наһаа элбэх этэ – таптаан көрөр киинэлэрбит, сөбүлүүр кафеларбыт, аһыыр аспыт-үөлбүт кытары биирин сөхпүтүм. Оннооҕор биир идэҕэ үөрэммиппит.

Итиэннэ мин кини дэриэбинэттэн төрүттээҕэр-уустааҕар, онтон силис тардарыгар букатын да суолта биэрбэтэҕим, тоҕо диэтэххэ, куорат олохтооҕун, куорат уолун да курдук көстөрө.

Онон, улаханнык толкуйдаабакка, икки сыл анараа өттүгэр Сашабар кэргэн тахсарга сөбүлэспитим. Бастакы сыл аҥаара олохпут туох да олус кэрэтик, бэртээхэйдик ааспыттара, бирээмэ остуоруйа олоҕун курдук этэ.

Биһиги үлэ кэнниттэн куорат устун элбэхтик күүлэйдиирбит. Саша миэхэ сотору-сотору романтическай сюрпризтары, соһуччу түгэннэри тиһигин быспакка тэрийэрэ, ханнык да дьиэ-уот, хаһаайыстыба боппуруостарынан эрэйдээбэтэҕэ.

Ол гынан баран, остуоруйа бүтэр уһуга кэлбитэ. Кэргэним олорор кыбартыырабытыгар – ол мин дьиэм, тугу эмэ өрөмүөннүүр туһугар үгэс буолбут сырыыларбытыттан, күүлэйдиирбититтэн элбэхтик аккаастанар буолан барбыта.

Мин оччолорго Сашаны кыһыл көмүс илиитин иһин хайгыырым да, ол эрээри эбии ону-маны дьаһайбат, дьарыйбат этим, ону оҥор, маны өрөмүөннээ диэн хаһан да эппэппин, төттөрүтүн, тугу да гыныма, барыта орун-оннугар турар диибин. Дьиэм өрөмүөнэ билигин да сибиэһэй уонна кыраантан уу тохтубат, тоҕо тугу эрэ көннөрө, оҥоро сатыахха сөбүн сатаан өйдөөбөппүн.

Ол эрээри, дьиэҕэ-уокка эбии үлэни кыһаллан туран көрдөөн, аны туран үлэтэ суох сатаан олорботун быһааран барбыта. Этэргэ дылы, хаһаайын бэйэтин дьыалата буоллаҕа диэн кыһаммат буола сатыырым.

Ол гынан баран кэргэним кэнникинэн дьиэбинэн ыкса дьарыктанарбын быктаран, таайтара этэн барда – түннүк сабыыларын сууйан, куукуна ыскааптарын иһин оннун булларыы, бэлимиэн оҥоруу, арааһы астаан аһатарым куһаҕана суоҕун этэр буолла.

Салгыы – аһара барда: кини бары кыһамньытын иһин мин махтаммат үһүбүн, онно буруйдааһын Саша тылыттан элбэхтик иһиллэр буолла: “Мин үлэлиибин, кыбартыыраҕын тупсара, оҥоро сатыыбын, эн буоллаҕына саатар сылаас блины дуу, бэрэски дуу буһаран абыраабаккын!” – диэн.

Ону баара дьиэбэр харчыны бэйэм аҕалабын, киэһэ устата сокуоннай сынньалаҥым оннугар билиитэ таһыгар турар санаам суох.

Кэргэммин да бытархай өрөмүөнүнэн дьарыктыырга күһэйбэппин. Бу кини бэйэтин эрэ көҕүлээһинэ, киниттэн сылтаан биир-биир кыһалҕа тахсан иһэр. Бэйэтэ да сынньаммат, миигин да сынньаппат.

Оттон сыбаайбаҕа диэри букатын атын киһи этэ эбээт. Арааһата, суобаһа суох сымыйалаабыт быһыылаах. Арай туох сыаллаах-соруктаах буоларын өйдөөбөппүн.

Сороҕор Саша тыа сирин олоҕун олус суохтуур, ахтар дии саныыбын, онтун дьиэ кэргэнин олоҕор киллэрээри гынар дуу диэн уоскутунабын, онтон мин букатын үөрбэппин.

Сотору тулуйуом суоҕа диэн дьиксинэбин, дэриэбинэҕэ төттөрү ыытыам ээ, кини араас буолара хабарҕабар турда. Онно тиийэн ыал буоллун, ханнык эрэ ыанньыксыт дьахтары кэргэн ыллын, онтуката бэрэскитин буһардын, ыстаанын абырахтаатын”.

Дьэ, ити курдук кэпсээни истэн, сурукка тиһэрбэр арыый уларытан, ол эрээри ааҕааччыбар өйдүүр гына тиэртим дии саныыбын.

Оттон биһигини хайдах ииппиттэрэй – эргэр ас астыыгын, түүн-күнүс да кэллэҕинэ сылаас ас остуолга баар буолуохтаах, наскыны, ыстааны абырахтыыгын, кээнчэни, үтүлүгү тигэҕин. Ол эрээри, ол эрээри ити биһиги көлүөнэ оҕолорго этэ. Ол үгэһи эһиги кыргыттаргытыгар тиэрдэҕит, иҥэрэҕит дуо, эбэтэр бу куорат атаах кыыһын курдук, сыл аҥаара олороот, уолгун үүрдэрэҕин дуу. Маннык кийиити, бука, мин да сөбүлээбэтим буолуо, ону ааһан араҕыстахтарына да кийииппин көмүскэспэтим буолуо дии саныыбын. Оттон эһиги туох дии саныыгытый?