Олоххо эргиллии

Бу, төһө да “киин” диэн дорҕоонноох ааттаммытын иһин, уот кутааҕа умайбыт, итиигэ буспут, тоһуттар тымныыга үлүйэ сыспыт дьону үөһээ этээскэ таһаарар лиибэ да суох ыарахан усулуобуйалаах балыыһаҕа, чахчы да, үтүө сүрэхтээх үрүҥ халааттаах аанньаллар үлэлииллэр.

Киирии тыл оннугар

Сайыҥҥы  сарсыарда улахан тыастан уһуктан, түннүгүм сабыытын арыйа баттаабытым, кытыастар уот дьиэбин субу өрө салаан эрэрэ... «Киһи олоҕо түннүгүнэн чыычаах көтөн ааһарын курдук» дииллэринии, ханнык баҕарар кыл түгэн барытын суох гыныан сөбүн бэйэм эппинэн биллэҕим. Маннык түгэҥҥэ суос-соҕотоҕун туран хаалыы тустаахтарга, кырдьык, дьулаан быһыы.

Уоттан куотан, тыыннаах тахсыы кэнниттэн биһиги дьиэ кэргэн, идэлэрин толору баһылаабыт медиктэр илиилэригэр киирэн, кылгас кэм иһигэр олоххо эргилиннибит. Маныаха Ожоговай киин үлэһиттэрэ улахан истиэпэннээх бааһырыыбытын эмтээтилэр, доруобуйабыт чөлүгэр түһэригэр бары билиилэрин, кыахтарын уурдулар.

Бүгүн ааҕааччыларбар икки ый устата эмтэммит ыарыһах хараҕынан бу балыыһа күннээҕи олоҕуттан, көрсөр кыһалҕатыттан сэгэтиим дуу....

Түүл-бит күннэрбэр

Аҕыйах чаас өттүгэр сүүрэ-көтө сылдьыбыт киһини «Бу ханна баарбын?», «Тоҕо турбаппын?», «Тоҕо үчүгэйдик саҥарбаппын?», «Тоҕо киһилии аһаабаппын?», «Тоҕо тахсан киирбэппин?»  диэн бииртэн биир ыйытыы  үүйэ-хаайа тутар. Илииҥ-атаҕыҥ, этиҥ-сииниҥ бүтүннүү бэрэбээски, атын киһи көмөтө суох тугу да  гыммат туруктааххын. Ону өйдөөн, ылыныах эрэ тустааххын. Онно эбэн кэбис – бу сытар бэйэҥ, кэтэр таҥаһыҥ, туттар малыҥ буолуохтааҕар, олорор дьиэҥ бүтүннүү уокка былдьаммытын ылыныы. Аттыбар бэйэм курдук ороҥҥо сытар дьиэ кэргэним. Маны барытын хайдах баарынан ылыныы уонна турук тупсарын туһугар туруулаһыы!

Ытаан да, ыллаан да туһа суох! Арай доруобуйаны чөлүгэр түһэрии туһугар күүстээх санаа, дьулуур уонна тулуур ирдэнэр! Тыыннаах ордубуппутугар махтал!

Барыта – бэйэҥ илиигэр!

Өрөспүүбүлүкэтээҕи 2 №-дээх балыыһа-Медицина суһал киинин иһинэн үлэлиир В.В. Божедонов аатынан Ожоговай киин (сэбиэдиссэй С.В. Семенова) анестезия-реанимация 1-кы №-дээх интенсивнэй терапия отделениетыгар ый устата эмтэнэр кэммэр манна, чахчы да, үрүҥ халааттаах аанньаллар үлэлииллэрин илэ харахпынан көрөн итэҕэйдим.

Киһи санаата – көтөр кыната. Онтун ыһыктынан кэбиһэр, ыарыыга бэринэр түгэнигэр, охтор мас курдук биирдэ “күр” гына түһүөн сөп эбит.

Санааҥ-онооҥ оонньуур, онно эбии тырыта-хайыта тыытар ыарыыны кытта өрө мөхсө сытар кэмҥэр отделение хас биирдии үлэһитэ ыарыһахха кыра да болҕомтото улахан суолталааҕа. Сэбиэдиссэй Наталья Васильевна, быраас-реаниматолог Екатерина Прокопьевна – идэлэрин толору баһылаабыт медиктэр: “Эйиэхэ ыараханын өйдүүбүт, ол эрэн эмтэниини барытын толорон истэххэ, элбэх бириэмэ кэнниттэн түмүгэ көстөрүн өйдүөх тустааххын” диэн этиилэрэ миигин сааһылыыллара.

Бу отделение төрүттэниэҕиттэн үлэлиир уопуттаах медсиэстэрэ Татьяна Петровна эмиэ да кытаанахтык, эмиэ да ийэ оҕотугар сүбэлииринии: “Мантан үтүөрэн тахсыы киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Эн курдук туруктаах дьон сорохторо 2-3 ыйы быһа ириҥэҕэ уста сыталлар, оттон үтүөрүүгэ дьүккүөрдээх дьон ыйынан реанимацияттан үтүөрэн тахсаллар. Онон, барыта –  бэйэҥ илиигэр”, – диэбитигэр, миэхэ оннук сыал-сорук биирдэ баар буола түспүтэ.

Оҕо курдук бүөбэйдииллэр

Түүнү-күнү быһа медперсонал кичэйэн көрүүтэ, укуол, систиэмэ туруоруута, дабылыанньа, кыраадыс кээмэйдээһинэ, сиэстэрэлэр Светлана, Сайыына, Валентина, Гульнара, Эрчим үтүө тыллара сытар киһини өрө көтөҕөллөрө. Уокка сиэниллибит эт-сиин бааһа сөптөөхтүк оһоругар салгын оонньуура улахан суолтатын эдэркээн медбыраат Эрчим этэриттэн өйдөөн, хайдах табылларынан, кыһаллар буолбутум. Үс эпэрээссийэ кэнниттэн реаниматолог-сиэстэрэ Гульнара чуолкай куолаһын истэн, наркозтан дэбигис тахсар этим.

Реанимацияҕа хамсыыр да кыаҕа суох сытар ыарыһахтары сарсыардааҥҥы сууннарыыттан саҕалаан, утуйар таҥаскын уларытыы, аһатыы, тахсан киирии курдук тыын боппуруостары алын медперсонал, о.э. санитар көрөр-истэр. Эн кинилэргэ оҕо курдук бүөбэйдэтэҕин. Бу отделение санитардара бары бэйэлэрин үлэлэригэр ис сүрэхтэриттэн сыһыаннаһаллар. Оннооҕор наркоз кэнниттэн тоҥон титирэстии сытар кэмҥэр суорҕаҥҥын даҕаны сабаллара ураты буолар. Эдэркээн эрээри, номнуо үһүс сылын үлэлиир, медучилище устудьуона Егор саҥаран-иҥэрэн палаатаҕа киирэн кэллэҕинэ, сэргэхсийэ түһэҕин. Эбэтэр аһаатаххына эрэ сэниэлээх буоларгын өрүү санатар Марина, ыарыһахха ийэлии кыһанар Вера Николаевна курдук  кыһамньылаах үлэһиттэр бааллара ыарыһах күннээҕи олоҕун чэпчэтэллэр. Атаххар саҥа үктэнэн, бастакы хардыыларгын кинилэрдиин оҥороҕун.

Бу кииҥҥэ киирбит ыарыһах үтүөрүүтэ, бааһын оһуута бэрэбээскилиир биригээдэттэн быһаччы тутулуктаах. Ол курдук Оля, Света, Лена, Сардана, Катя, Сергей, Петя, Катя, Кира буоланнар хас бэрэбээски кэнниттэн киһи санаатын өрө көтүтэр, сүбэлиир-амалыыр тыллара хайа да күн улахан суолталаахтара. Кинилэр үгүстэрэ эдэркээн эрээри, номнуо уопуттаах үлэһиттэр. “Биһиэхэ ириҥэнэн уста сылдьар ыарыһахпыт баастара хахтанан, тириилэнэн иһэрэ –  бу буолар үлэбит түмүгэ”, – диэбиттээх Сергей.

Аһаҕас бааһы эпэрээссийэлээн, атын өлүөр сиргиттэн саҥа тирии олордон биэрии дириҥ баас оһоругар улахан көмөлөөҕүн реанимацияҕа өр сылларга үлэлээбит уопуттаах быраас Николай Александрович биһиэхэ бэрт үчүгэйдик быһаарбыта, харахпытын аспыта.

Бу курдук реанимация отделениетыттан олоххо саҥалыы сыһыан, доруобуйа туруга кыаҕыран, дириҥ баастарыҥ сабыллан, бэйэҥ сиргэ чиҥник үктэммэтэргин да, олоххор суоһуур ыарыыта суох уопсай палаатаҕа тахсар үөрүүнү билэҕин...

Өрөспүүбүлүкэтээҕи 2 №-дээх балыыһа-Медицина суһал киинин иһинэн үлэлиир В.В. Божедонов аатынан Ожоговай киин анестезия-реанимация 1-кы №-дээх интенсивнэй терапия отделениетын сэбиэдиссэйэ, үрдүк категориялаах анестезиолог-реаниматолог быраас Наталья Васильевна Целых үлэлэрин кылгастык кэпсииригэр, аҕыйах ыйытыыга хоруйдууругар көрдөстүм.

– Наталья Васильевна, реанимация отделениетыгар хайдах туруктаах ыарыһах киирэрий?

– Биһиэхэ уоттан, итииттэн бааһырыы, тымныыттан үлүйүү кэнниттэн олус ыарахан туруктаах ыарыһахтар киирэллэр. Бу, омос көрдөххө, тас тирии эчэйиитин курдук эрээри, киһи  бүттүүн организмыгар,  тыын уорганнарыгар охсуута  сэрэхтээх. Онон ыарыһахха күннэри-түүннэри медицинскэй кэтэбил, уопсай интенсивнэй эмтэнии, ону таһынан үксүн медицинскэй аппараат көмөтө ирдэнэр. Бу үлэни барытын реанимация отделениетын медперсонала толорор.

Биһиэхэ сылга ортотунан 250 ыарыһах киирэр. Кинилэртэн 30-40%-на араас саастаах дьон, үксүн үстэригэр диэри саастаах оҕолор буолаллар.

Бааһырыыны ылбыт киһи биһиэхэ суһаллык киирэн, сөптөөх көмөнү түргэнник ылар кыахтаах. Улуустан олус хойутаан кэлэр түгэннэрэ баар буолар. Оччотугар ыарыы уһуннук, ыараханнык эмтэнэр. Инбэлииккэ кытта тахсаллар.

Биһиги тымныы кыһыммытыгар үлүйбүт дьон үгүстүк киирэр. Кэнники сылларга оҕолор ортолоругар илии-атах үлүйүүтэ элбээбитэ бэлиэтэнэр. Ити үксүн үтүлүгэ суох сылдьалларыттан эбэтэр атахтарын таҥаһа чарааһыттан (холобур, кроссовканан эрэ сылдьалларыттан).

– “Книга отзывов” ааҕа олорон көрдөххө, атын регионтан элбэх ыарыһах махтала баар.

– Оннук. Икки сыллааҕыта экстремал-туристар кыһыҥҥы тымныыга Өймөкөөҥҥө массыынанан баран иһэн үлүйүү ылан, биһиэхэ киирэн эмтэммиттэрэ. Атын регионнартан вахтанан үлэлиир дьон киирэр түгэннэрэ элбэх. Холобур, Чукоткаттан үлэлии кэлбит киһи, ыарахан туруктан тахсан, бу күннэргэ уопсай палаатаҕа көспүтэ барыбытыгар үөрүүлээх буолла.

– Эһиги  кэлэктиипкитин интернациональнай диирбит оруннаах. Аны туран, эдэр даҕаны, уопуттаах даҕаны үлэһиттэр биир хамаанда буолан, бэйэ-бэйэҕитин ситэрсэн-толорсон биэрэргит харахха быраҕыллар.

– Атын отделениелары кытта тэҥнээтэххэ, биһиги саамай чөкө кэлэктииптээхпит. Ол курдук, баара-суоҕа 24 үлэһиттээхпит. Манна саха, нуучча, эбээн, татаар, бүрээт, кэриэй курдук араас омук үлэлиир, чахчы, интернациональнай кэлэктиип буолабыт.

Бу ыйга биэс саҥа медсиэстэрэ – медколледж выпускниктара үлэлии кэллилэр. Отделениебыт  уопуттаах быраастара, сиэстэрэлэрэ эдэр исписэлиистэргэ сүбэ-ама буолаллар, настаабынньыктааһын өрүү баар. Элбэхтэн холобурдаатахпына, үрдүк категориялаах анестезист-сиэстэрэ Татьяна Петровна Протодьяконова үөрэппит-такайбыт сиэстэрэлэрэ билигин отделениебыт тутаах үлэһиттэрэ буолаллар. Сытар ыарыһаҕы кытта бодьуустаһыы, көрүү-истии курдук олус суолталаах үлэҕэ сүүрбэттэн тахса сыл ыстаастаах Вера Николаевна Ли эдэрдэргэ бу ыарахан үлэ ымпыгын-чымпыгын баһылыылларыгар өрүү көмөлөһөр.

Биһиги үлэбит – хамаанда үлэтэ. Ыарахан туруктаах ыарыһах олоххо эргиллэрин туһугар медперсонал бүттүүнэ биир киһи курдук үлэлиир.

– “Киин” диэн дорҕоонноохтук иһиллэр эрээри, ыарахан туруктаах ыарыһаҕы кытта үлэҕэ усулуобуйаҕыт суоҕун бэлиэтии көрдүм.

– Хомойуох иһин, оннук. Биһиги 90-с сылларга тутуллубут урукку байыаннай госпиталь дьиэтигэр үлэлиибит. Медицинскэй өттүнэн ирдэбилгэ эппиэттиир миэбэли эппэккэ да туран, аныгы сайдыылаах кэмҥэ тэхиньиичэскэй өттүнэн эппиэттээбэт өрүппүт элбэх. Кыайан хаампат, сытар ыарыһаҕы этээскэ наһыылканан таһаарыы биһиги күннээҕи үлэбитигэр баар. Бу, биллэн турар, аан бастаан ыарыһахха кэккэ ыарахаттары үөскэтэр.

Ожоговай киин тутуллар бырайыага баар. Ол олоххо киирэн, аныгылыы тупсаҕай кииҥҥэ ыарыһахтарбытын көрсүөхпүт диэн бигэ эрэллээхпит.

***

Ити курдук, биһиги дьиэ кэргэн Ожоговай киин (сэбиэдиссэй С.В. Семенова) үлэһиттэригэр, үрүҥ халааттаах аанньалларбытыгар дириҥ махталбытын тиэрдэбит. Ону сэргэ ыраахтан-чугастан билэр-билбэт дьоммут илиилэрин утары ууммуттара күүспүтүгэр күүс эппитэ. Тирээн кэлбит кыһалҕаны туоруурга эһиги эрэлгит, итэҕэлгит, үтүө баҕа санааҕыт, чахчы да, киһи тылынан эппэт көмөтө буолла.