Олох диэн улуу күүс, бараммат байҕал, бүппэт тойук...

Ыал буолар санааны ыллыктаах диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ыллык нөҥүө киэҥ аартыкка тахсар өйдөбүлүнэн, бу ыал ууһуохтаах-тэнийиэхтээх, үүнүөхтээх-сайдыахтаах, кэҥиэхтээх. Дьоллоох олох кинилэр өйдөрүн-санааларын түмэн, кэккэлэһэ сылдьартан кэрэтийэн, сэргэстэһэ сылдьартан сэбэрэлиин сэргэхсийэн сылдьалларыттан тутулуктаах. Дьэ ол курдук биир тыыҥҥа, биир таһымҥа тиийэн, этэргэ дылы, көрөрдүүн-истэрдиин, саҥарардыын-иҥэрэрдиин майгыннаһан биһирэнэллэр, кытта буолан кыайыы-хотуу кынатыгар дайдараллар. Олоҕу салҕааччы, дьиэ кэргэн нөҥүө норуот кэккэтин хаҥатааччы оҕо буолар. Онтон ол оҕо биир дьиэ кэргэҥҥэ уон эбэтэр уонтан тахса буоллахтарына, оччолортон баччаларга диэри уопсастыба, судаарыстыба ураты болҕомтотугар сылдьаллар.

Ол курдук, 1944 сыл от ыйын 8 күнүгэр Сэбиэскэй Сойуус Үрдүкү Сэбиэтин Президиума уон уонна онтон элбэх оҕолоох ийэҕэ «Дьоруой Ийэ» диэн үрдүк аат иҥэриллэрин уонна ол ааты кытта уордьан туттарылларын туһунан Ыйааҕа тахсыбыта. Аан бастакы маннык үрдүк ааты Москва уобалаһын Мамонтовка бөһүөлэгин олохтооҕо 12 оҕолоох Анна Савельевна Алексахина 1944 сыл сэтинньи 1 күнүгэр Кремльгэ туппута. Анна Савельевна 8 уолуттан 4 уола сэрии хонуутугар охтубуттара. Бу үрдүк аат 1991 сыл сэтинньи 14 күнүгэр диэри 431000 кэриҥэ ийэҕэ иҥэриллибит. 2013 сылтан Арассыыйаҕа бу аат сөргүтүллүбүтэ.

Хатас нэһилиэгэр бу үрдүк ааты 9 ийэ сүкпүтэ. Бу үтүө ааттары үйэтитии туһугар ыытыллыбыт үлэлэртэн биирдэстэринэн Хатас олохтоох дьаһалтата уонна «Тускул» КК «Сиэрдээх ыал» диэн кыттыгас бырагыраамаларын чэрчитинэн оҥоһуллубут стендэ буолар. Стендэбит атыттартан уратытынан манна Дьоруой Ийэлэр ыал аҕа баһылыгын кытта олорор хаартыскалара, анныгар кинилэр төрөппүт оҕолорун ааттара-суоллара баара буолар.

Онон бу үлэ иитии-үөрэтии, кэлэр көлүөнэ ситимин тутуһуу өттүгэр силиһэ-мутуга өссө дириҥ.

Анастасия Степановна Ким, Михаил Васильевич Ефремов – 8 кыыс, 4 уол;

Елена Ивановна Ефремова, Петр Иннокентьевич Андреев – 7 уол, 5 кыыс;

Варвара Семеновна, Василий Николаевич Корякиннар – 4 кыыс, 6 уол;

Антонина Георгиевна Карамзина, Иннокентий Семенович Кожин – 3 кыыс, 7 уол;

Александра Даниловна Андреева, Дмитрий Николаевич Никифоров – 6 кыыс, 4 уол;

Клавдия Егоровна, Иван Иванович Пермяковтар – 6 уол, 6 кыыс;

Ольга Петровна, Прокопий Иванович Петровтар – 4 кыыс, 6 уол;

Августина Степановна Слепцова, Николай Николаевич Попов – 5 уол, 5 кыыс;

Люция Григорьевна, Иван Ефимович Шепелевтар – 4 кыыс, 6 уол.

Мин бүгүҥҥү кэпсээним бу ааттаммыт тоҕус ыалтан биирдэстэрин, саха мааны ыалын туһунан истиҥ-иһирэх ахтыылардаах, сырдыгынан сыдьаайар санаалардаах, сылаас тыыннаах кинигэ туһунан буолуо.

Улуу суруйааччы Лев Толстой олус табатык эппитин курдук, дьоллоох ыаллар бары бэйэ бэйэлэригэр майгыннаһаллар. Омос көрдөххө, үгүс ахсааннаах элбэх оҕолоох саха норуотун ыалларыттан туох да улахан уратыта суох ил-эйэ тыыннаах ыал. Ол эрээри кинилэр хас биирдии саха ыала ураты уран, уйан дууһалаах, кэрэхсэнэр кэрэлээх, сэргиэххэ айылаах сиэдэрэй санаалардаах буоларын туоһулуур диэн түмүккэ кэлэҕин. Көнө, сэмэй майгылаах буолан Дьоруой Ийэ буоларынан хаһан өттөйбөтөх, түөһүн тоҥсумматах Елена Ивановна Ефремова үөрэхтээх иитээччи, учуутал буолар туолбатах ыра санаатын дьиэ кэргэнигэр анаабыт сылларынан тобус-толору толорбут.

Аҕалара Петр Иннокентьевич Андреев Дьылҕа Хаан аналынан үлэһит үтүөтэ киһи, айыылара анаабыт өркөн өйүн эмиэ оҕолоругар тиэрдэн, үлэҕэ-үөрэххэ сыһыаны тэҥҥэ тутуһуннарбыт. Саха дьонун сиэринэн мэлдьи сыллаһа-уураһа да сылдьыбаталлар, бэйэ-бэйэлэригэр уостубат тапталларын, убаастабылларын саҥата суох ураты истиҥник, сылаастык көрсөн кэбиһиинэн, эбэтэр оргууйдук «доҕор» диэн ыҥырсыынан биллэрэ сырыттахтара. Оҕолорун дойдуга бэриниилээх буолуу тыыныгар ииппит буоланнар, Хатас туһа диэн үлэлээн-хамсаан, айан-тутан кэллэхтэрэ. Эдэр кыыс, уол сылдьан кɵрсɵн, ыраас сырдык тапталынан холбоhон ыал буолан, 7 уол, 5 кыыс оҕоломмуттара. Орто дойдуга тɵрɵɵбүт иэстэрин толорон, сырдык тапталларын туоhутун орто дойдуга ааттарын ааттатар ыччаттары хаалларан, кыра ычалаах киhи кыайбат олоҕун олорон ааспыттара. Сэрии кэннэ хайдахтаах ыар кэмнэр, сутааhын, тиийбэт-түгэммэт олох кэлэн ааспытын бары билэбит. Оттон ону оччолорго олорон, сүрэхтэринэн-быардарынан билэн олорбут дьон эрэ толору ɵйдүɵхтэрэ дии саныыбын. Оччолорго Каландарашвили уонна Калинин аатынан холкуостар үлэhит дьоно, эр дьон үксэ сэриигэ баран, тɵннүбүт аҕыйах киhи, кырдьаҕас, кыыс, дьахтар, оҕолор, тутаах үлэhит этилэр. Бу ыал сыдьааннара нэһилиэкпит киэн туттар спортсменнара, уопсастыбаннай олох кыттыылаахтара, артыыс киэнэ ааттаахтара, түөлбэ салайааччылара уо.д.а.  Өссө биир киһи кэрэхсиир өрүттэрэ – бу аймах кийииккэ, күтүөккэ сылаас сымнаҕас сыһыаннара. «Биһиги Ленабыт», «биһиги Надябыт», «сайаҕас саҥаспыт Маргарита» уо.д.а. диэн бэрт сырдык, сылаас тылларынан ааттыыллара истэр кулгааҕы сымнатар, көрөр хараҕы үөрдэр.

Дьиэ кэргэн күнүн көрсө ыытыллыбыт тэрээһиннэртэн сырдатан ааһар буоллахха, Елена Ивановна, Петр Иннокентьевич Андреевтар төрөппүт, күн сирин көрдөрбүт 12 оҕолоро, сүбэлэһэн, сөбүлэһэн баран, «Өбүгэ ситимэ быстыбат» диэн кинигэни таһаарбыттарын биһирэмэ буолан ааста. Кинигэни таһаарар туһугар хамсааһыннар Хатас олохтоох дьаһалтата уонна «Тускул» КК «Сиэрдээх ыал» диэн холбоһук бырагыраамаларын чэрчитинэн 2022 сылтан саҕаламмыттара. Дьэ уонна эмиэ саха хаана оонньоон, дугдуруй да оҕус диэн өйдөбүлүнэн, өссө дириҥиэххэ диэн сыаллаах-соруктаах бу аҕа ууһун үөрэтиэххэ диэн түмүккэ кэлбиттэрэ. Үөрүөхпүт туһугар, үлэни, бу хамсаныыны улахан аймах эдэр көлүөнэтэ өйөөбүт-өйдөөбүт уонна ылсыбыт. Ордук улахан махталы сиэн уолга, дьоһун киһиэхэ, алта оҕолоох дьиэ кэргэн аҕа баһылыга Анатолий Анатольевич Соловьевка анаатылар. Инньэ гынан 1680 сылтан 1927 сылга диэри төрүччүнү үөрэтэн архыып докумуоннарыгар тирэҕирбит буолан, араас соһуччу да түгэннэрдээх. Саха дьонун сиэринэн сахалыы удьуор ааттара Тыкый ууһа эбиттэр, ол эрэн оччотооҕу кэм ирдэбилинэн, олох хардыытынан, ханнык эрэ түгэҥҥэ Солдатовтар диэҥҥэ кубулуйа сылдьыбыттар, онтон Андреевтар буолбуттар... Кинилэр ортолоругар чаччыыналар бааллара бу улахан дьиэ кэргэн сыдьааннара күн бүгүн салайар эйгэҕэ баалларын дакаастабыла, хаан-уруу дьон ситимин тутуулара диэн санаа үөскүүр.

Тэрээһиммит Хатаспыт килбэйэр киинигэр «Күөх Сирэм» искибиэргэ Дьоруой Ийэлэргэ анаммыт стендэ аттыгар буолбута барыбытын да долгутта, суолтатын дириҥэттэ. Сахалар айылҕаҕа чугаспыт манна да баар буолла. Ол курдук, аймах билэ дьон мустуутугар, сайыҥҥыга үктэнэр күннэргэ анаммыт алгыс тылын этии кэмигэр (саҕаланыытыгар уонна түмүгэр) суор кэлэн чугас олорон ааспытын үтүө бэлиэ быһыытынан ылынныбыт. Аны бэҕэһээ эрэ бүрүллэн-түрүллэн турбут халлаан арылыччы арыллан-аһыллан, сиэр-туом кэмигэр тыалын-кууһун сымнатан биэрбитэ эмиэ махталлаах. Дьэ ол кэннэ сылабаартан сылаас чэй иһилиннэ, буруолаппытынан алаадьынан күндүлэннилэр, арыылаах саламаатынан айах туттулар, үрүҥ илгэттэн тахсыбыт ас арааһын амсаттылар. Оҕо аймах үөрэ-көтө сырыстылар, көлүөнэлэр көрсүһүүттэн үөрэн өссө сыныйан кэпсэттилэр.

Түмүкпэр бу 9 ыалтан 2 ыал кинигэ оҥордо, онон салгыы хаалбыт 7 ыал эмиэ үлэлэһиэхтэрэ диэн эрэлбитин биллэрэбит. Бастакы кинигэни Клавдия Егоровна, Иван Иванович Пермяковтар сыдьааннара 2021 сыллаахха таһаарбыттара.