Олоҕун суолун оҕолоро, сиэннэрэ салгыыллар

Мин аҕам өттүнэн хос эһэм Саввин Иван Иннокентьевич 1915 сыллаахха балаҕан ыйын 3 күнүгэр Мэҥэ Хаҥалас оройуонун III Наахара (билиҥҥинэн Тиэлиги) нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1935 сыллаахха Майа сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Минпрос иһинэн тэриллибит икки ыйдаах учуутал кууруһугар үөрэммитэ. Күһүн Тиэлиги оскуолатыгар учууталынан анаммыта. 1938-42 сылларга оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ.

Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланан, 1942 сыл бэс ыйыгар фроҥҥа барарга бэбиэскэ туппута. Чебаркуль ыстаансыйаҕа тиийэн тохтообуттара. Манна байыаннай үөрэҕи барбыттара. Сорохторун арҕаа фроҥҥа, 160 киһини Ураллааҕы байыаннай уокурукка ыыппыттара. 1942 сыл күһүнүттэн Челябинскайга НКМВ 701 нүөмэрдээх байыаннай собуокка сулууспалаабыта, манна хомсомуол үлэтин тэрийсибитэ. Собуот аатырбыт «Катюшалары» оҥорор буолан, кистэлэҥҥэ тутуллара. Ол туһунан 1973 сыл сэтинньи 19 күнүгэр тахсыбыт “Вечерний Челябинск” хаһыакка фронтовик, РСФСР үтүөлээх архитектора В.Е. Александров маннык суруйар: “Много лет спустя я узнал, что гроза фашистов, наша родная “Катюша” делалась у нас на базе завода им. Колющенко (тогда завод № 701 Наркомата минометного вооружения – НКМВ). В годы войны никто не знал, откуда они приходили на фронт… Кто знает о тех, кто строил “Катюш”? Из-за нее не уходили из цеха, а спали тут же на нарах. Ее своими руками поднимали на платформы, укутывали брезентом, отправляли скорее на фронт, под покровом ночи”. 

Хос эһэм дьонугар сулууспатын туһунан кэпсээбэт эбит. Сэрии ыарахан түөрт сылыгар кистэлэҥ собуокка сылдьыбытын бу олох кэлин эрэ билбиппит.
1946 сыллаахха демобилизацияланан дойдутугар эргиллибитэ. 1946-1950 сылларга Бырама алын сүһүөх оскуолатыгар, 1950-51 үөрэх сылыттан Наахара оскуолатыгар алын кылаас, үлэ уруоктарын учууталынан, интэринээт сэбиэдиссэйинэн, иитээччитинэн үлэлээн биэнсийэҕэ тахсыбыта. 1954 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилищены кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбитэ. Үгүс сылларга пропагандиһынан, политүөрэх тэрийээччитинэн, агитаторынан, профком бэрэссэдээтэлинэн, төрөппүт университетын салайааччытынан үлэлээбитэ. Тэрийбит мастарыскыайа оройуоҥҥа биир үчүгэй үлэлээҕинэн биллэрэ. Киниэхэ үөрэммит оҕолор сылаас, истиҥ тылларынан араас үлэ үөрүйэхтэрин ылбыттарын олохторугар туһаналларын махтанан ахталлар.

1960 сыл сайыныгар Наахара сэттэ кылаастаах оскуолатын дириэктэрэ Данилов Дмитрий Алексеевич, билигин педагогическай наука доктора, партийнай тэрилтэ сэкирэтээрэ Платонов Алексей Иннокентьевич, холкуос бэрэссэдээтэлэ Анисимов Семен Тихонович көҕүлээһиннэринэн Наахара оскуолатыгар үлэ-сынньалаҥ лааҕырын тэрийбиттэрэ. Төрөппүттэр, уопсастыбаннас сэҥээритин ылбыта. Начаалынньык Саввин Иван Иннокентьевич, иитээччи учуутал Карпова Варвара Петровна салайыытынан сүүрбэччэ бэһис-алтыс кылаас оҕолорун көлө-илии звенота сайын устата 120 туонна оту бэлэмнээн “Правда” холкуоска туттарбыта. Мантан ыла Иван Иннокентьевич биир да сайын өрөөбөккө, үксүгэр начаалынньыктаан оҕо үлэ-сынньалаҥ лааҕырын тэрийсэрэ. Араас сылларга начаалынньыктарынан Саввин Иван Иннокентьевич, Уломжинскай Василий Романович, баспытааталынан Карпова Варвара Петровна, Платонов Иван Иннокентьевич, поварынан Никифорова Варвара (Баартыйалаах Балбаара), учуутал Корякина Дария Федоровна, уо.д.а. таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ. Үлэлэрэ оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ биллибитэ, хайҕаммыта, өрөспүүбүлүкэ хаһыатыгар, араадьыйаҕа биэрии оҥоһуллубута, телевизорга уһуллубута. Аҕабыт үөрэппит, ииппит, үлэҕэ такайбыт үөрэнээччилэринэн киэн туттара. Кинилэр ортолоругар учуонайдар, артыыстар, производство салайааччылара, учууталлар, доруобуйа үлэһиттэрэ, инженердэр баалларыттан астынара.

Наҕараадалара: 1938 сыллаахха Мэҥэ Хаҥалас райсоветын уурааҕынан «Ударник учуутал» аата иҥэриллибитэ, «За трудовое отличие», «Германияны Кыайыы иһин», Кыайыы үбүлүөйдээх мэтээллэринэн, райком, райсовет хайҕал грамоталарынан бэлиэтэммитэ, Наахара орто оскуолатын, «Правда» холкуос, Наахара сопхуос Бочуотун кинигэлэригэр үйэ-саас тухары киллэриллибитэ.
2015 сыллаахха кулун тутар 18 күнүгэр Саввиннар педагогическай династияларын туһунан Үөрэҕирии Министиэристибэтин уурааҕа тахсыбыта. Педагогическай ыстаастара холбоон – 240 сыл.  Иван Иннокентьевич суолун кини оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ салгыыллар.

Ахтыы уонна хаартыска: podvigyakutska.ru саайтан.