Олоҕум устата тирэҕим буолбут убайым өрүү тыыннаах

Кыайыы 80 сылынан тыыл бэтэрээнэ, учуутал, салайааччы быһыытынан үтүө  олоҕу олорбут Афанасий Константинович Иванов туһунан Өктөм олохтооҕо,  «Өктөм нэһилиэгин социальнай-экономическай сайдыытыгар кылаатын иһин», «Саха Өрөспүүбүлүкэтин урбаанын туйгуна» бэлиэлэрдээх Миралюба Саморцева кэпсээнин ааҕыҥ.

Сэрии кэмин олоҕуттан

Сэрии сылларыгар ханна да буоларын курдук сут-сутурҕан бүрүүкээн, эр дьон эдэрэ, сэнэх өттө Аҕа дойдуларын көмүскүү барбыт буоланнар, оҕо, дьахтар санныгар күүстээх үлэ сүктэриллибитэ. Биһиги дьоммут эмиэ туора туран хаалбакка, тыыл кытаанах үлэтин эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ. Сүрдээх ыар сыллар ааспыттар. Оччолорго суут-сокуон кытаанах. Барыта Кыайыы туһугар, барыта фроҥҥа диэн ыҥырыынан үлэлээн-хамсаан олордохторо. Оҕо, кырдьаҕас өттө хоргуйан да өлүтэлээбиттэрэ. Эһэбит Константин Яковлевич Иванов «Холбос» үлэһитэ буолан, сэриигэ барбатах. Улуустарынан сылдьан, көмүс, түүлээх хомуйуутугар үлэлээбит. Быыһыгар маҕаһыыҥҥа атыыһыттаабыт. Манна биир түбэлтэни кэпсээн ааһыым.

Эдьиийбин Мотренаны ыарыылаан Ытык Күөлгэ балыыһаҕа сыппыппыт. Биир палатаҕа Любовь Ильинична Сизых диэн нэһилиэк кырдьаҕас олохтооҕо эмээхсин сытара. Дьоммутун истэн баран үөрэн мичилийэ түспүтэ. «Эһиги эһэҕит сэрии кэмигэр хоргуйууттан быыһаабыта. Биһигини эрэ буолбатах, элбэх киһини өлөр-өлүүттэн быыһаан турар», – диэн эппитэ. Ону истэн дьоммутунан киэн туттан, ааспыты ахтан ылбыппыт баара. Оттон убайбыт Афанасий аҕыс сааһыттан – оҕус сиэтээччинэн, онтон тоҕуһугар, ааҕа-суруйа үөрэммит уол, биригэдьиир суруксутунан үлэлээбит. Суруксуттаан холкуостаахтар көлөһүн күннэрин суруйар эбит. Ыарахан сыллар туоһулара буолбут, кыаммакка илиилэрин утары ууммут эһэм, эбэм, убайым тыыл бэтэрээнин аатын сүгэн, түөстэригэр Сталин мэтээлин  иилиммиттэрэ.

Төрөппүт буолбут убай

Мин 1965 сыллаахха Дьохсоҕон нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Ыал төрдүс оҕотобун. Оччолорго эбэм Анна Егоровна Сыромятникова  кыргыттарыныын Игидэйтэн онно тиийэн олорор кэмнэрэ. Арааһа, эһэм өлбүтүн кэннэ уолугар Манчаарыга чугаһаахтаабыта эбитэ буолуо. Миигин, кулун тутарга төрөөбүт кыыһы, ыам ыйыгар Амматтан кыстаан көһөн иһэр дьону кытары төттөрү Игидэйгэ барарыгар илдьэ барбыт. Ол аата миигин, икки ыйбын туолар-туолбат быыкаайык оҕону, туох санааттан дьонум биэрэн ыыппыттара буолла? Хорсун да санаалаах эбит, билигин санаатахха. Онон эбэм өлөрүгэр аҕыстаах кыыс убайым харайыытыгар хаалабын. Убайым миэхэ ийэ-аҕа оруолун толору толорон улаатыннарбыта. Орто дойдуга күндүттэн күндү, таптыыр киһим кини буолбута.

Убайым Афанасий Константинович оскуоланы бүтэрэн баран «Холбоско» атыыһыттыыр уонна үс сыл Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспалыыр.  Үөрэнэргэ сананан, Омскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар зоотехник идэтигэр киирэр. Дойдутугар Игидэйгэ практикаланар кэмигэр куобах күрэҕэр сааҕа дэҥнэнэр. Ити ыар түбэлтэ олоҕун тосту уларытар. Икки сыл Дьокуускайга балыыһаҕа сытар. Туох да улахан эмтээһин барбатыттан ыксаан, «Комсомольскай правда» хаһыакка көмө көрдөөн суруйар. Дьэ хамсанан, Иркутскайга ыыталлар. Онно сэттэ төгүл ыарахан эпэрээссийэни ааһар. Төһө да балыыһа киһитэ буоллар, олоххо тардыһыыта хаһааҥҥытааҕар да күүһүрэн, сытан эрэ үөрэҕин бүтэрэр. Ученай зоотехник идэлээх буолар. Бу үлэ кини доруобуйатыгар сөбө суоҕун өйдөөн, сыта-тура толкуйдаан, учуутал идэтигэр үөрэнэргэ быһаарынар. Кэтэхтэн Хабаровскай пединститутугар киирэр. Үөрэҕэр дэгиттэр киһи быһыытынан, бииргэ үөрэнэр доҕотторугар көмөлөһөрө. Учуутал идэтэ убайбын атын суолга киллэрбитэ.

Атаҕын дэҥнэниитэ Уолбаттан чугас сиргэ буолбут. Киэҥник биллэр айылҕалаах эмчит Куома Чааскын «сүрдээх инникилээх ыччат буорайан иһэр, көмөлөһүөм» диэбитин истибэтэҕин хойукка диэри кэмсинэр этэ. Хаамарынан хаамара да, биир атаҕа содьороҥ буолбута.

Учуутал үрдүк аатын сүгүү. Сөбүлүүр дьарыгынан үлүһүйүү

Убайым көрдөххө сымнаҕас буолан баран, сүрдээх кытаанах санаалааҕа. Суобас мааны киһитэ этэ. Маннык бигэ туруга учуутал буола үүнэригэр улаханнык көмөлөспүтэ. Онуоха бэйэтэ эт-хаан өттүнэн кыанара күүһүгэр күүс эбэрэ. Учуутал быһыытынан ханна үлэлээбит сиригэр үөрэтэр оҕолорун тапталларын, махталларын ылара. Кини Туора Күөлгэ, Баайаҕаҕа, Дэбдиргэҕэ үлэлиир.

Хаһаайыстыбаннай өйдөөҕө, онно оҕо сааһа сэрии кэмигэр түбэспитэ, тыылга үлэҕэ эриллэн улааппыта сабыдыаллаатаҕа. Инньэ гынан 1976-77 үөрэх дьылыгар Чымынаайы оскуолатын дириэктэринэн анаммыта. Манна үлэлиир кэмигэр сүрдээх эйэлээх, биир санаанан үлэлиир кэлэктиип үөскээбитэ. Үлэлиир сылларыгар нэһилиэк олоҕор активнайдык кыттар, саҥа оскуола туттарар. Эдэр учууталлары куруук өйүүр-өйдүүр этэ. Билиҥҥэ диэри үөрэппит оҕолоро дириҥ махталынан ахталлар. Дьоһун үлэлээх киһини 1987 с. төрөөбүт нэһилиэгэр Игидэйгэ оскуола дириэктэринэн аныыллар. Ылсан үлэлээн истэҕинэ, нэһилиэк олохтоохторо итэҕэйэн, Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн талаллар. Ол күнтэн нэһилиэгим туһа диэн түүнү-күнү аахсыбакка үлэлиир. Бэрэссэдээтэллиир кэмигэр элбэҕи ситиспитэ. Үлэлэммит үлэтэ билигин олоҕун кэрэһитэ буолан, нэһилиэк устуоруйатыгар киирэн үйэлэргэ ахтыллыа, кэпсэниэ турдаҕа.

Убайым Афанасий биир үлүһүйэн дьарыктанар дьарыктааҕа. Ол хаартыскаҕа түһэрии этэ. Арааһа, соҕуруу үөрэнэ сылдьан абылаппыт диэн сабаҕалыыбын. Дьиэбитигэр «хаартыска хоһо» диэн ааттанар хостоох этибит. Хараҥа хоско  хаартыска бөҕөтүн таһаарарбыт. Мин убайбар илии-атах буоларым. Ол сылдьан хайдах таһаарары билбитим. Нэһилиэгин дьонун, үөрэнээччилэрин, тэрээһиннэри, ханна сылдьыбыт сирдэрин түһэрэрэ. Кини түһэрбит хаартыскалара олорбут, үлэлээбит сирин ахсын ыал аайы баар буолуохтаах. Төрөппүттэрбин солбуйбут убайым Афанасий Константинович төрөөбүтэ 90, Кыайыы 80 сылларыгар  хаартыскаларын түмэммин быыстапка тэрийбитим. Хаартыска тула атах тэпсэн олорон, уруккуну-хойуккуну кэпсэтэн, кинини фотограф, учуутал, салайааччы быһыытынан сырдаппыппыт. Бу күн кини, кыра кыыс бэйэм ийэ, эбэ буоларбар үтүөлээх убайым, хаартыскаттан уун-утары көрөн олорон кэпсээммин истэргэ дылыта. Бу кэнниттэн салгыы, балтыларым курдук саныыр Александра Жулева, Варвара Ефимова сүбэлэринэн, биир кэлим тэрээһини Игидэйгэ оҥорорго санаммытым. Убайым бииргэ төрөөбүттэрин барыларын күүскэ таптыыра. Бу сиргэ олорбутун тухары куруук сүбэлии, көмөлөһө сылдьыбыта. Онон биэс бииргэ төрөөбүттэргэ анабыл тэрээһиннэри ыытарга сорук туруоруммутум. Аҕабыт Манчаары Константинович аатынан күрэскэ «Игидэй бастыҥ спортсмена» диэн ааты ылбыт Николай Захаровка саха быһаҕын туттарбыппыт, эдьиийбит Мотрена Константиновна аатынан дуобакка турнирга эмиэ бириистэри олохтообуппут. Кэбээйи улууһун бочуоттаах олохтооҕо, учуутал, 19 сыл Сэбиэт сэкирэтээринэн үлэлээбит эдьиийбит аатынан бирииһи Любовь Варламоваҕа туттаран турабыт. Итиэннэ эдьиийбит Анна Константиновна биһигинниин тэрээһини тэҥҥэ тэрийистэ. Убайбыт Афанасий Константинович аатынан орто оскуола химия кэбиниэтэ ааттанна. Иитиэхтии сылдьыбыт баҕа санаабын, ылыммыт тылбын толордум, убайбын үйэтиттим диэн үөрэ сылдьабын.

Убайбыт олорбут олоҕор анаммыт тэрээһиннэри  тэрийсибит, көмөлөспүт доҕотторбор, Игидэй, Уус Амма нэһилиэктэрин олохтоох дьаһалталарыгар, оскуолатын кэлэктиибигэр, галерея үлэһиттэригэр хаһыат нөҥүө махталбын тиэрдэбин. Ситиһиилээх үлэни, тус олоххутугар дьолу баҕарабын!

Хаартыскалар: М. Саморцева архыыбыттан