Олоҥхо ыһыаҕа кэбээйилэр үйэлээх үгэстэрин – тимири уһаарыыны сөргүттэ

Ол курдук, бу түһүлгэҕэ олоҥхо курдук лоп курдук биир үйэ холобурдаах уһун кэм буолан баран тимири уһаарыы сөргүтүлүннэ. Быйыл Арассыыйаҕа ыытылла турар Сомоҕолоһуу сылынан сомоҕолоһуу болгуотун уһааран таһаарар туһунан санаа бу саас Кэбээйи улууһун олохтооҕо, тимир ууһа, норуот маастара В.И. Яковлев сырдык кэриэһигэр аналлаах «Сөргүтүү» Өрөспүүбүлүкэтээҕи семинар-практикум кэмигэр үөскээбитэ. Онтон сиэттэрэн Олоҥхо ыһыаҕар анаан Кэбээйи улууһугар силбэһэр үс улуу эбэҕэ сытар Бүлүү, Нам, Уус Алдан уустарынан ылларбыт таастарын уһааран, биир сомоҕо, биир кэлимсэ, биир ньыгыл болгуону ылыыны былааннаабыттара.

От ыйын 3 күнүгэр, болдьоспут күҥҥэ, болдьоспут чааска үс улуу эбэ тардыыларыттан ылыллыбыт тимирдээх тааһы бытарытан, икки күннээх өҥүрүк куйааска уустар аһаҕас уоту кытта эллэһэн, ууллаҕас тимири кытта уһаарылыннылар. Оһохторун күнүскү омурҕантан саҕалаан оттон, киэһэ 22.00 чаас саҕана 31 киилэ бытарытыллыбыт таастан 7,340 киилэ болгуону ыллылар. Бу бэлиэ, ураты түгэни Олоҥхо ыһыаҕын элбэх ыалдьыта кэтээтэ-манаата, көрдө-иһиттэ.

Бу уонна уус идэтин туһунан «Киин куорат» кэбээйилэр күндү күтүөттэрэ, Уус Алдантан тардыылаах СӨ норуотун маастара, СӨ култууратын туйгуна, Аан дойдутааҕы Хомус 7-с кэнгириэһин кыттыылааҕа, аан дойдутааҕы интерактивнай хомус күрэҕин кыайыылааҕа, өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска ыытыллар уус-уран оҥоһуктар быыстапкаларын кыайыылааҕа, улуус, нэһилиэк бочуоттаах олохтооҕо Артем Киренскэйи кытта кэпсэттэ:

Хаартыскаҕа: Кэбээйи уустара Алексей Андреев уонна Артем Киренскэй Олоҥхо ыһыаҕар уһаарыллыбыт Сомоҕо болгуону тутан тураллар.

– Табылынна диэн буолла!

– Оннук, 25% кэлбит буоллаҕына, олох табылынна! Ааспыт сырыыга тахсыбыт болгуоттан Кэбээйи эдэр ууһа Александр Кобяков быһах оҥорон көрбүтэ эмиэ табыллыбыт этэ. Онтун, арааһа, музейга бэлэхтиирэ буолуо. Бу болгуобут рудабытын өссө саас Алдан, Бүлүү, Өлүөнэ өрүстэр сүнньүлэригэр олорор уустарга үлэспиппит. Ону маҥнай семинарга уһааран көрбүппүт. Бу да сырыыга табылынна диэн буолла.

– Артем Алексеевич, Кэбээйигэ тимири уһаарыы былыр-былыргыттан баара, онно олохтоох руда туттулла сылдьыбыта биллэр. Былыргы уустар ол рудаларын хантан ылаллара биллэр дуо?

– Дьэ итини үөрэтэн, чинчийэн эрэллэр. Биһиги, уустар, аны күһүҥҥү былааммытыгар ол сир рудатын уһаарыыны киллэрбиппит. Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, Кэбээйиттэн 40 км үөһэ, Эдьигээн диэки баар буолуохтаах.

Хаартыскаҕа: Эдэр уус Александр Кобяков бу сааскы болгуоттан охсубут быһаҕын уонна бэйэтэ оҥорбут хаар чарапчытын көрдөрдө.   

Буолан ааспыт Олоҥхо ыһыаҕа үрдүк таһымнаахтык ааспытынын, Артем Киренскэй эппитин курдук, биир үйэ буолан баран тимири уһаарыы сөргүтүллэн, Кэбээйи тимир уустарыгар саҥа кэрдиис кэм саҕыллан эрэр буолуон сөбө дуу? Эдэрдэр баар буолбуттар. Ити этэр Александр Кобяковы кытта биһиги эрдэ көрсөн кэпсэтэ сылдьыбыппыт. «Кэбээйигэ эрэ буолар ыһыах диэн кэллим. Онно-манна кыттарбын, биллэрбин-көстөрбүн сөбүлээбэппин», – диир. Эдэр киһи барыта иннигэр буоллаҕа. Манна даҕатан, ыһыах түһүлгэтигэр киирэн иһэн церемония репетициятыттан тахсан эрэр олохтоохтор киэҥ халҕаһаларын быыһыттан икки уолу чуо булан көрдүбүт – «Дыгын оонньууларын» быйылгы уонна 2020 сыллааҕы кыайыылаахтара Артем Дьяконов уонна Алексей Уваровскай. «Тыый, боотурдабыт илэ бэйэлэринэн!» – диэн саҥабытын истээт, уолаттар илиилэрин өрө уунан, мичээрдээн аастылар. Сэмэйдик, көрсүөтүк. Сарсыныгар Оһуохай түһүлгэтигэр тренердэрэ Николай Иванову көрдүбүт. Уу чуумпутук, сэгэччи туттан турарын. Дьикти, ураты дьон диэтэҕиҥ!

Күүстээхтэр, кыахтаахтар курдук, уустарга эмиэ эдэрдэр кимэн киирэн эрэллэр эбит. Тимир да, көмүс да уустара. Отучча сыл тухары Кэбээйи эҥэр тимир ууһун күөртүн соҕотох Артем Киренскэй тутан олорбутун кэбээйилэр бэркэ билэллэр.

 

 

– Артем Алексеевич, эдэрдэр ылсан эрэллэрин үөрэ иһиттибит. Кэмэ кэллэҕэ дуу...

– Хайдах эбитэ буолла. Хас да сыллааҕыта Эдьиий Дораны кытта кэпсэтиибэр Кэбээйигэ тимир уустара үөскүүр кэмнэрэ илик диэн турар. Миигин айылҕа бэйэтэ ыҥыран аҕалан олохтообут курдук өйдөөбүтүм (Алексей Киренскэй Уус Алдантан төрүттээх – Аапт.). Уус күөртүн умулуннарбатын диэн. Оннук да курдук.

– Дьэ, айылҕа бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Үйэҥ тухары маска да, тимиргэ да, көмүскэ да туппут илиигин ыһыктыбатах киһи быһыытынан бу эйгэҕэ киирэргэ санаммыт эдэр дьоҥҥо тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Бастатан туран, сиэрдээх буолууну. Уус идэтэ сиэри-туому, итэҕэли, айылҕаны, үгэстэри кытта быһаччы ситимнээх. Иккиһинэн, тулуурдаах буолууну ирдиир идэ. Үчүгэй оҥоһук элбэх үлэттэн, сыраттан тахсар. Үсүһүнэн, билиини эккирэтиһиэххэ наада. Оһуору-мандары, сиэри-туому үөрэтии булгуччулаах.

– Уус хаһан да байбат диэн этии баар. Ити эппит ирдэбиллэриҥ элбэх сыраны, бириэмэни, билиини эрэйэллэринэн, бу эйгэҕэ түргэн харчы суох буоларын этэн эрдэхтэрэ.

– Оннук. Отут сыл уһанан байбатым. Билигин, үүммүт үйэҕэ ханыылыы, дохсун ыччаттар тахсан эрэллэр. Быыстапкаларга сылдьан көрдөххө, саха быһаҕа тоҕо саха быһаҕа диэн ааттаммытын, хомус, ытарҕа суолталарын билбэт быһах, көмүс уустара бааллара кистэл буолбатах. Кырдьаҕас уустары үтүрүйүү да баар, харчы, чиэс-бочуот, үрдүк аат эккирэтии да баар. Бэйэлэрин көрдөнө сылдьааччылар да баар буолуохтарын сөп. Бу эйгэ оннук дьону ылыммат. Уопуттаах маастардары ытыктыыр, сэмэй, ис култууралаах, ыраас санаалаах дьону талар. Мин бу эйгэҕэ киирээри кырдьаҕастары батыһа сылдьан истибит кэпсээннэрбин, көрдөбүт ньымаларын күн бүгүнүгэр диэри өйдүүбүн. Тутуһабын, сүгүрүйэбин. Үс улахан ууска уһуйуллан, күөрт туттан, кинилэртэн көҥүл, көмөр, ылан турабын. Ити үгэс салҕаныахтаах. Быстан хаалыа суохтаах.

– Эдэрдэри, саҥа саҕалааччылары уһуйар Уус кыһатын туруорсубутуҥ ыраатта. Буолан ааспыт Олоҥхо ыһыаҕа ити ыра санааны олоххо киллэрэргэ төрүөт буолуох курдук дуо?

Артем Алексеевич саҥарбат... Хас дьокутаакка, баһылыкка, хас салалтаҕа туруорсубутун, үҥпүтүн-сүктүбүтүн санаан, ырааҕынан эрдэн кэлэн баран:

– Мин Мандар Ууска ыйы быһа дьиэтигэр тиийэн олорон үөрэнэн турабын. Ыччаттарга ону тиэрдиэхпин баҕарабын. Саха ойуутун-бичигин, уһанар ньыматын, үөрүйэҕин үйэлээбит киһи эрэ диэн баҕа санаалаахпын... диэнинэн сэһэргэһиибит түмүктэннэ.

Үс өрүс тардыытыгар үөскээбит Кэбээйи ыччаттара хаһыс да сылларын өрөспүүбүлүкэ күүстээхтэрин кытта илин-кэһин түсүһэллэр, олбу-сулбу кыайталыыллар. Литератураҕа, ырыаҕа-тойукка, наукаҕа да биллэр-көстөр дьон аҕыйаҕа суох. Күүгүнүүр күөртээх, кытастар кыһалаах Кудай Бахсы кыһата тэриллэрэ буоллар, Кэбээйи сарсыҥҥы кэскилэ өссө кэҥиирэ саарбаҕа суох.