Олоҥхоҕо куйаар өйдөбүлэ

Олонхоҕо халлаан хаттыгастара кэпсэнэриттэн саҥа да ааҕар киһи олоҥхо куйаары кытта ситимнээҕин удумаҕалатыан сөп. П.А. Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олонхотун ааҕарбар, маҥнайгы ырыатыгар кэпсэнэр аан дойду айыллыытын, үөһээ, аллараа дойду кэпсэнэрин сүрдээҕин диэн ыарырҕаппытым. Үөһээ, аллараа дойдулары көтүтэн ааҕарым дуу диэн санаталаан ылбытым. Ол эрэн ыччакка олоҥхо ис хоһоонун, тутулун өйдөтөр гына, уонна кинилэргэ арыый чугас өттүттэн, оскуолаҕа үөрэтэр астрономияларын, күннэтэ интэриэһиргиир гороскоптарын, астрология нөҥүө олоҥхо тылларын быһааран биэрээри, ырытарга санаммытым.

Олонхоҕо  халлаан элбэҕэ сөхтөрбүтүнэн, бастаан халлааннартан саҕалаабытым.

«Халлаан хаттыгастара» диэн олонхоҕо планеталар, сулустар тулалара, икки ардылара эбит. 

«Үөһээ үлүскэннээх үрдүк мэҥэ халлаан» диэни «мэҥэ» диэн тыл урут баар буола сылдьыбыт өлүүскэтэ диэн, ис хоһоонугар олоҕуран, Марс уонна Юпитер икки ардыларыгар эргийэ сылдьар астероидтар (мэҥэ таастар) эбит диэтим. Оччотугар мэҥэ халлаан диэн Сиртэн мэҥэ таастарга диэри ырааҕа этиллэр эбит.

«Тохсус добун маҥан халлаан» диэни «тохсус» диэн, ахсааныгар уонна «добун халлаан» диэн аһары ыраах диэн ис хоһоонугар олоҕуран, бу Күн эргимтэтин (солнечная система) бүтүүтүгэр баар планеталар икки ардылара диэн сабаҕалаатым.

«Дьулусханнаах дьолуо маҥан халлаан» – дьулусхан диэн тохтоло суох, түргэн хамсааһын диэн тыл ис хоһоонугар олоҕуран, тохтоло суох буола турар хамсааһыны көрдөрөр. Планеталар сулус тула эргийэллэр. Сулуспут бэйэтин тула эргийэр, куйаарга айанныыр суоллаах (траектория).

«Үс хартыгастаах үрдүк мэҥэ халлаан» диэни мэҥэ таастартан Күҥҥэ диэри үс планета, Меркурий (мэндэҥэ), Венера (дьэллэҥэ), Земля (сир) баар диэҥҥэ олоҕуран, бу сирдээҕи бөлөх (земные группы планет) диэн сабаҕалаатым.

«Аҕыс хартыгастаах араҥас маҥан халлаан» диэни, «аҕыс» диэн ахсааныгар олоҕуран, Күн тула планеталар бүтэһик, кытыы өттүттэн күҥҥэ диэри халлааннара диэн өйдөөтүм.

Ол кэнниттэн ким хаһыс халлааҥҥа олорорун ырыттым.

«Аҕыс хартыгастаах халлаан алын өттүгэр, үс хартыгастаах халлаан үрүт өттүгэр» олорор Үрүҥ Аар тойон диэн – бу Күн эбит, Сирбититтэн Күҥҥэ диэри үс планета, хартыгас баар. Оттон түгэх, бүтэһик планетаттан Күҥҥэ диэри аҕыс планета, хартыгас баар диэҥҥэ олоҕуран, бу икки араас сиртэн көрдөххө, араас халлаан тахсар эбит диэн быһаардым. Космоска (куйаарга) үөһээ-аллараа, хоту-соҕуруу диэн суох. Ону тэҥэ күнүһэ, түүнэ суох, барыта хараҥа, тыас-уус иһиллибэт сирэ (безвоздушное пространство) буоларын астрономия уруоктарыттан билэбит.

Планеталар былыргыттан сахалыы ааттанан кэлбиттэрин кытта сөпсөстүм.

Меркурий – Мэндэҥэ, Венера – Дьэллэҥэ, Земля – Сир. Меркурий, Венера, Сир – олоҥхоҕо бу «Күн улуустара» эбит (земная группа планет). Марс – Хатааһын чолбоно диэни тэҥҥэ «Айыы хаан аймаҕа» дэнэр эбит. Үргэл – Плеяды, Араҥас Сулус – Большая Медведица.

Аны бу Солнечнай систематтан туһунан, ыраах көстөр сулустар бөлөхтөрүн сахалар эмиэ билэллэрин туоһута – бу кинилэр сахалыы ааттара: Ыҥыыр Сулус (Козерог), Тайахтаах сулус (Водолей), Үс Мэндэҥэ (Рыбы), Саһыл Тумса (Овен), Эҥээр Сулус (Телец), Кус Уйата (Близнецы), Ынах Буута (Рак), Тоҥус Тимэҕэ (Лев), Куйбаҥ Кутурук (Дева), Быа Сулус (Весы), Кэһэх Сулус (Скорпион), Араҥас Сулус (Стрелец). Саха айылҕа хаамыытынан олорор. Онтуката кытта халлаанын сулустарыгар баар. Кэһэх сулус, Добдурҕа саҕана суол туруута саха сэриилэһэ барара дииллэр дии. Кэһэх диэн оноҕосторун хаата буоллаҕа. Сөп түбэһэр курдук. Аны Кус Уйата сулус. Кус кэлэн уйа туттар кэмэ дии. Ынах Буута – от ыйа. Мэччирэҥ муҥутаан ынахпыт буута буһара, идэһэ уойара-тоторо дии. Онон барыта оруннаах.

Мэҥэ халлаан үрдүгэр баар планеталар ааттара «Дьулуруйар Ньургун Боотурга» этиллэрэ барсар эбит дии санаатым. Ол курдук «үөһээҥҥи-алларааҥҥы үөтүүлээх үс биис үрдүнэн үөмэн тиийбэт үрдүк баһылыгынан бу киһи буоллун диэннэр бука барылара сүрэхтэрэ сөбүлээн Дьылҕа Тойону, Чыҥыс Хааны Одун Хаан оҥоруута дуо дэтэннэр, огдолуйбат улуу күүстээннэр олохтообуттар эбит» диэҥҥэ олоҕуран, Юпитер – Чыҥыс Хаан, Сатурн – Одун Хаан, Уран – Дьылҕа Тойон  диэн буолуохтарын сөп эбит диэн сабаҕалаатым. Астрология этэринэн, халлаан 12 дьиэҕэ араарыллан турар. Ол хантан кэлбит 12 дьиэ (бөлөх сулустар) диэтэххэ... Күммүт сыл устата бу 12 бөлөх сулустар аттыларынан ааһар, сылдьар суоллаах (траекториялаах). Хас дьиэ киһи күүһүн-күдэҕин, үбүн-харчытын, дьиэтин-уотун, доруобуйатын, олоҕун аргыһын, дьону кытта алтыһыытын, үлэтин-хамнаһын, эргимтэтин, санаатын баттыгын көрдөрөр. Ол онно үс планета хайа дьиэҕэ турбутуттан киһи олоҕо быһаччы тутулуктаах. «Чыҥыс Хаан ыйдаҕына» – Юпитер чахчы сайдар, кэҥиир суолгун көрдөрөр, «Одун Хаан оҥордоҕуна» – Сатурн хааччахтыыр, бэрээдэктиир, оҥоһуутун оҥорор, «Дьылҕа Хаан эттэҕинэ» – Уран салайар, тосту уларытар, уураахтыыр.

«Үс биис ууһуттан үөмэн тиийбэт үрдүк баһылыгынан Чыҥыс Хааны олохтообуттар» диэн Күн эргимтэтигэр (Солнечнай системаҕа) Юпитер саамай түргэн, сабардамынан саамай улахан, ытылла, холоруктуу турар газ мөчөхөтө буолан, кырдьык даҕаны, баһылыктыан баһылыктыыр.

Үөһээ дойду «соҕуруу соххор холорук дугуйдаммыт», «мэҥэ халлаан үрүт өттүгэр» баарын туһунан этиллэр. Ол аата мэҥэ таастар (астероидтар иилэрин) кэлин өттүгэр холоруктуу турар Юпитер Чыҥыс Хаан буолан тахсар.

Үөһээ дойду «оҥойор уолугун үүтүгэр оҥолдьуйа олорор бааһыттан умсары холоруктуу турар уот оҕурук тайахтаах» диэнэ Юпитерга, чахчы, тохтообот холорук, кытаран көстөр аан талҕа (Фосфор торнадо) эрийэ турарын астрономия быһааран турар. «Алып чаалай халлаан аныардаах алаастаах» диэнэ Юпитеры (Чыҥыс Хаан) сиртэн телескобунан алып чаалай (кугас эриэн) буолан көстөрө.

Аллараа дойду «арбаҕаһын бүрүммүтүнэн үөскээбит, адаҕатын кэппитинэн төрүөбүт» диэн Сатурн планета кэпсэнэр буолуон сөп. Сатурн (Одун) чахчы адаҕалаах (кольца Сатурна), арбаҕастаах (ядовитый туман).

Үөһээ, аллараа дойду диэни быһаардахха, үөһээ эппитим курдук, космоска үөһээ, аллараа суоҕугар олоҕурар. Куйаар бары эттиктэрэ уустук хамсааһыҥҥа кытталлар, ол эбэтэр бэйэлэрин тула эргийэллэр, тардыллан сылдьар сулустарын тула эргийэллэр, ол сулустара бөлөхтөһөллөр (созвездие), ол бөлөхтөр чөмөхтөһөллөр (галактика).

«Дьөлөрү үтүгэн үүтэ» (черная дыра) диэн галактика ортотунааҕы, барыны барытын оборо, оннооҕор сырдык сардаҥатын быһыта тарда турар хара дьөлөҕөс буолуон сөп эбит. Тылдьыкка этиллэринэн, «үтүгэн» диэн «неизвестная даль» диэн суолталаах.

«Алта айыы намыһын удаҕаттара» диэн Үргэл сулус бөлөҕө (Плеяды) буолуон сөп. Кыһыҥҥы Күн тэҥнэһиитин күн түүнүгэр (ахсынньы ый 22 күнэ) халлаан оройугар Үргэл (Плеяды) тахсар, Күн эргимтэтигэр муҥутаан чугаһыыр. Олоҥхоҕо алта айыы намыһын удаҕаттара арчылыыр күүстээхтэр, бухатыыр кыргыһан күүһэ өһүллүүтүгэр, өлүүтүгэр кэлэннэр тилиннэрэллэр, тыҥыраҕыттан, баттаҕыттан бүтүн бухатыыры оҥорон таһаараллар. Үргэл (Плеяды) бу биир сулус буолбакка, сулустар бөлөхтөрө. Сиртэн көрдөххө, алта улахан сулустан турар. Ол туһунан норуот номоҕор, гректэр «Илиадаларыгар» улуу титаннар киирсиилэригэр Посейдон алта кыыһа бааһырбыт титаннары эмтээбит буруйдарыгар Зевс халлааҥҥа сулус оҥортоон хам хатаан кэбиспитэ кэпсэнэр. Аҕаларын Посейдону Олимп таҥараларын утары барбыт буруйугар халлааны сүктэрэн кэбиһэллэр. Ийэлэрэ Плеона кыргыттара Плеяды (Үргэл) сулустара буолбут номохторугар олоҕурдахха, «алта айыы намыһын удаҕаттара арчылыыр, араҥаччылыыр» кыахтаахтарын сахалар да билэннэр, ахсынньы ый 22 күнүгэр айыы намыһыннарга сүгүрүйэр эбиттэр.

Билигин кытайдар, индустар эрэ айбыт зодиактара буолбакка, урут да сахалар былыргы былдьаһыктаах дьылларым быралыйар быраман мындааларыттан илдьэ кэлбит билиилэрэ буоларын олоҥхобут туоһулуурун өйдүүгүн.

«Орто курбуу-дьаҕыл дойдуга 35 биис ууһа олохсуйбут олохторун» быһаардахха, «үс саха үөскээн -үөдүйэн үүттээх үүчээн эттэнэ илигинэ» (дьон үөскүү илигинэ) үөһээ биис уустара (образование планет солнечной системы) билиҥҥи оннуларын була иликтэринэ, үөһээ үс биис уустара «сүүс үйэ тухары үҥүүнэн, үөрбэнэн өтөрүтэ түсүһэн, сүүс үйэ тухары сүтэн биэрбэт сүгүлээн, атыыр ампаалык, баһа-атаҕа биллибэт балай бардама, соххор содуома, сүүс үйэ тухары сүтэн биэрбэт сүгүлээн» диэн Күн эргимтэтин олохсуйуутун саҕанааҕы 4-5 млрд сыл аннараа өттүгэр Хатааһын Чолбоно (Марс) уутун-хаарын, тулалыыр атмосфератын сүтэриитин туһунан. Үс биис уустара бу планетаҕа олордохторуна астероидтар куйаартан кэлэн Марска тобулута түһэн, иҥнэн, иэдээни, дэлби тэбиини оҥорбуттар. Ол охсуу күүһэ Марс кэтэх өттүгэр бэриллэн, планета иэнэ быһа баран, вулканнар тоҕо ыстанан тахсыылара, Күр диэкиттэн күүстээх электромагнитнай сардаҥалар, онно эбии дэлби тэбииттэн үөскээбит сатарыйыылар (взрывная волна), Марс атмосфератын, уутун-хаарын көтүтүүгэ тиэрпиттэр курдук. Оннук буоларын эрдэттэн сэрэйэн, чугастыы эргийэр Сиргэ (Земля) икки атахтаах геннарын (баттаҕын, тыҥыраҕын) айыы намыһын удаҕаттарынан ыытан Сиргэ киһи баар буолбут сабаҕалааһыныгар сөпсөһөбүн. Киһи, «иэгэйэр икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх үс биис ууһуттан үтүмэхтэнэн ылан, босхо бастааҕынан, бокуйар сүһүөхтээҕинэн, сиик туман тыыннааҕынан орто дойду олоҕун олохтуурга улуу күтүрдэр, уот буурайдар ууруу ууран кээспиттэрэ үһү». Ол аата, Чарльз Дарвин эппитин курдук киһи эбисийээнэттэн буолбакка, Кураан Чолбонуттан (Марстан) геннара кэлэннэр, сөптөөх усулуобуйаҕа, пробиркаҕа клонирование көмөтүнэн кэриэтэ үөскээн-үөдүйэн кэлбит курдук.

«Таас килиэ оҕо» – бу Күн эргимтэтэ оннун булуон иннинэ Чыҥыс Хаан (Юпитер) Одун Хаантан (Сатурнтан) спутнигын (аргыһын), алыс чугаһаабытыгар, тардан ылбыта кэпсэнэр быһыылаах. «Хаттыгастаах хандыа маҥан халлаантан хантан да хараҕата суох, туналҕаннаах туой буор сиртэн туохтан да тутулуга суох, алдьархайдаах аллараа дойдуттан сиик туман курдук ситимэ суох, түҥнэри холоруктуу турар» диэн этиллибит. Аны «үөһээ дойдуттан үргүөр үргүйдэҕинэ, аллараа дойдуга аргыар аргыйдаҕына, орто дойдуга оһол олохсуйдаҕына, оччоҕуна эрэ» диэн этиллибитэ бу эттик Одуҥҥа (Сатурн), Чыҥыс Хааҥҥа (Юпитер), Сиргэ (Земля) да суох, туһунан эргийэ сылдьарын көрдөрөр.

Айыылар, иччилэр үөскээбиттэрин бэрээдэгин сэһэниттэн көрдөххө, олоҥхоҕо үксүгэр киһи орто дойдуга үөһээ дойдуттан сылгы буолан кэлэр диэҥҥэ олоҕуран, Дьөһөгөй Айыы – бу Сир атмосферата, ото-маһа, кыыла-сүөлэ үөскээһинэ. Кытай Бахсылааны иччи олохсуйуута – бу Сир полюстара, планетабыт иһигэр, ыгыллыыттан үөскээбит умайар тимир, вулканнар. Сээркээн Сэһэн иччи олохсуйуута – бу атмосфера үөскээһинэ, атмосфера үөскээн тыас тарҕаныыта, үөскээһинэ эбит. Хатан Тэмиэрийэ иччи олохсуйуута – бу чаҕылхантан уот үөскээһинэ. Өдүгэт Боотур уу иччитэ – бу Сиргэ уу баар буолуута. Оттон Баай Байанай иччи – кыыл-сүөл үөскээһинэ. Эдьээн Иэйэхсит ийэ хотун – бу эр киһи, дьахтар үөскээһинэ, оҕо төрөөһүнэ. Айыыһыт Хаан Хотун – бу дьиэ сүөһүтүн иитии, ыал буолуу, тэнийии. Аан Алахчын Хотун – бу тыллар үөскээһиннэрэ, алгыһы билинии кэпсэнэр эбит.

«Арҕаһыттан тэһииннээх айыы хаан аймахтара» диэн этии Сиргэ дьон Марстан кэлбитин быһаарар, үөһээ эппитим курдук. «Көхсүттэн көнтөстөөх күн улууһа» диэн – сылгыны салайар бас быата диэҥҥэ олоҕурдахха, тахсан кэлэр эбит. Чахчытын да, Күн тардар күүһүнэн эргийэ сылдьаллар буоллаҕа Меркурий, Венера, Сир.

«Аал Луук мас» Күн эргимтэтигэр планеталары тардан турар электромагнитнай хонуу буолбакка, бүтүн галактика электромагнитнай хонуута эбит диэн сабаҕалаатым. Тоҕо диэтэргин уустук планеталар, сулустар тардыһыы күүһүнэн эргийиилэрэ, бу, кэлиҥҥи астрономнар телескоптарын көрдөрүүтүнэн, умнастаах, лабаалаах мас курдук ойуу тахсан кэлэр эбит. Улуу куйаар тутулун былыргы өбүгэлэрбит хайдах билэн, көрөн, тылларыгар түһэрэн, олоҥхо оҥорон аҕалбыттарын аныгы киһи сөҕөр эрэ. Киҥкиниир киэҥ халлаан тутула былыргы норуоттарга этитии курдук киирэн, өйдөрүгэр сааһыланан, тыл көмөтүнэн үйэлэри уҥуордаан, сурук-бичик үөдүйүөр диэри  тиийэн, кумааҕыга тиһиллэн олоҥхо буоллаҕа. Оччоттон баччаҕа диэри олоҥхоһуттарбыт хайдахтаах курдук кыһамньылаахтык олоҥхо олуктарын энчирэппэккэ, быспакка-оппокко тиэрдэннэр, олоҥхобут аан дойду барҕа баайа буоллаҕа. Онон биһиги олоҥхо тылыгар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахпыт. Санаатах аайы быһан-отон иһэр, ырыатын-тойугун эрэ толоро сатыыр оннуттан табыллыбат эбит.

Бу суруйуубар П.А. Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун маҥнайгы ырыатыгар ойууламмыт аан дойду айыллыытын ырытан холоннум. Олоҥхо норуот айымньыта буоларын быһыытынан, толорооччу тус бэйэтин билиитигэр олоҕуран хайдах өйдөөбүтүн, ылыммытын тиэрдиэн сөп дии саныыбын.

Билиҥҥи балысханнык сайдар сахха, омук дьоно халҕаһалыы кэлиилэригэр, саха  итэҕэлэ омуктар итэҕэллэригэр суураллан симэлийиэн сөп. Ол иһин итэҕэлбит төрдүн – олоҥхону үөрэтиэхтээхпит уонна ыччаттарбытыгар тиэрдиэхтээхпит. Түҥ былыргыттан сахалар аан дойду, куйаар тутулун билэр, олохторугар туттар, дьылҕаларын суолун быһаарар этилэр. Кытай, Индия омуктарыттан туох да итэҕэһэ суох сайдыылаах эбиппит диэн кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдэр ытык иэспит буолар.

Туһаммыт литературам:

П.Андреев.Астрология.Базовые знания и ключи к пониманию.М.:Издательство АСТ, 2020

Б.А.Воронцов-Вельяминов, Е.К.Страут.Учебник астрономии, 11 класс, 2018

3.Гоголев А.И., Бурцев А.А. Якутское олонхо в контексте мифологии и эпической поэзии народов Евразии.М.: Сфера, 2012.-88с.

4. П.А.Ойуунускай.”Дьулуруйар Ньургун Боотур”олоҥхо, маҥнайгы ырыа.