ОХЛОПКОВ ААТЫНАН СНАЙПИНГ ТУРНИРА ААН ДОЙДУ ТАҺЫМЫГАР ТАХСАР БУОЛЛА. Герой аатын үйэтитии туохтан саҕаламмытай?

Турнир аан дойдутааҕы таһымҥа тахсар буолла, номнуо түөрт дойдуттан сайаапка киирбитэ биллэр. Снайпердыы чопчу ытыыга «Боевой снайпинг» дьиссипилиинэҕэ күрэхтэһиилэр 2026 сыл алтынньытыгар «Сулус» кииҥҥэ ыытыллыахтара.

«Сулус» киин аныгылыы инфраструктуралаах уонна дойду биир бастыҥ былаһааккатынан ааҕыллар. Аан дойдутааҕы турниры ыытыыга Саха сирэ үчүгэй бэлэмин көрдөрдө.

Турниры Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка бэрэсидьиэн боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлин аппараата, Арассыыйатааҕы бойобуой снайпинг федерацията, «ВОИН» киин уонна СӨ Бырабыыталыстыбата тэрийэллэр. Мунньах түмүгүнэн 16–18 саастаах оҕолорго эмиэ хамаанданан күрэх ыытарга быһаарыы ылылынна. Регионнар үстүү киһилээх хамаандалары туруоруохтара. Күрэхтэһиилэр 22 LR кыра калибрдаах бинтиэпкэлэри туһанан ыытыллыахтара.

ГЕРОЙ ААТЫН ҮЙЭТИТИИ ТУОХТАН САҔАЛАММЫТАЙ?

2020 сыллаахха “Киин куоракка” Арассыыйа бэчээтин күнүгэр Дмитрий Васильевич Кустуров интервьюта тахсыбыта.

Онно суруйааччы уонна суруналыыс быһыытынан норуоту долгутар тыын тиэмэлэргэ үгүһү туруорсан кэлбит биир идэлээхпит Дмитрий Васильевич Кустуров саха норуотун иннигэр биир саамай улахан өҥөтө –  аатырбыт снайпер Федор Матвеевич Охлопков туһунан уочаркалара буолалларын, кини итэҕэтиилээх суруйууларыгар тирэҕирэн, докумуоннара хаттаан толоруллан, туруорсуу үлэтэ тобуллан, снайпер Федор Матвеевич Охлопковка Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун үрдүк аата иҥэриллибитин бэлиэтээн туран, дьоруой аатын үйэтитии туохтан саҕаламмытын ыйыталаспыппытыгар маннык эппиэттээн турар:

– Биһиги биир холкуоспут – Кириэс Халдьаайыларбыт. Билигин сэрии диэн тугун үчүгэйдик өйдөөбөт дьоҥҥо боростуойдук быһааран биэрдэххэ, маннык: снайпер диэн оборона кэмигэр, көмүскэнэргэ наадалаах буойуттар – сэриигэ улахан оруоллаахтар. Бастакы снайпердар Ленинградтан устудьуон Пчелинцев уонна Крымтан Людмила Павлюченко тута Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойдара буола түһэллэр.

Ржев куораты тула сылтан ордук сэриилэспиттэрэ. Биһиги Охлопковпыт онно аатырбыт киһи. Тоҕо диэтэххэ, ньиэмэстэр Ржев куораты ыллылар да, Москваҕа кэлиэхтэрин сөбө. Аны, Кыһыл Аармыйаҕа инструкция баар эбит: “Сибииртэн кэлэр кыра омуктары, кинилэр бары булчуттар буоллалларынан, разведкаҕа туһаныҥ уонна снайпер оҥоруҥ”, – диэн. Дьиктитэ диэн, “бу дьоннорго наһаа улахан наҕарааданы биэрэ сатаамаҥ” диэн этии кытта баар, “улахан наҕарааданы уйбаттар, арааһы оҥоруохтарын сөп” дииллэр эбит.

Охлопков снайпердартан сэриигэ саамай уһуннук сылдьыбыт киһи. 1941 сыл сэтинньи ыйыттан 1944 сыл тохсунньутугар диэри. Кини курдук уһуннук снайпердаабыт киһи Аҕа дойду сэриитин устатыгар суох эбит. Кумааҕыга киирбитинэн, сэттэтэ улаханнык бааһырар, иккитэ контузияланар. Сэрии ыараханын барытын тулуйбут, бэйэтэ этэринэн, 12-тэ бааһырбыт. Ол этинэн-хаанынан кытта киһиттэн уратытыгар сытар. Холобур, бөтөҕөтүн буулдьа тэһэ көтүтэр – биир нэдиэлэнэн, санчааска, госпитальга барбакка, тиллэн хаалар. Холобур, суруйааччы Николай Якутскай эмиэ сэриилэспитэ, пограничник этэ, бөтөҕөтүн таптаран, “аармыйаҕа сулууспалыыр кыаҕа суох” диэн дойдутугар ыытан кэбиспиттэрэ. Сэрии саҕаланыыта дойдутугар кэлэн, өйдөөх, тыллаах-өстөөх киһи манна Обкомҥа тиийэ үлэлээбитэ.

Охлопков атаакаҕа киириигэ пулеметчик, аптамааччык быһыытынан кыргыһар эбит. Онон төһө өстөөҕү суох гыммытын ким да чуолкайдык билбэт – аахпаттар. “Снайперский счет” диэн баар, онон аахтахха, киниэнэ 429 өстөөҕү самнарбыт диэн.

Сахаттан снайпер буолбут элбэх эрээри, өлөн хаалаахтаабыттар.

Подольскайга байыаннай архыыпка икки сайыны быһа үлэлээбитим. Сэриигэ сылдьыбыт киһи туһунан матырыйаалы хомуйуу – кэбиһиилээх окко иннэни көрдүүр тэҥэ. Сэриигэ барааччылар Дьокуускайтан хоҥнуохтарыттан ыла тыыннаах хаалыы туһугар туруулаһыыны ааһаллар. Ас былдьаһык, усулуобуйалара кытаанах, оргуйбут ууну куттууга уочарат... Иркутскайтан Уралга диэри массыынанан эҥин тиийэллэр, сэриилэһэр сирдэригэр сатыы эбэтэр хайыһарынан ыыталлар. 2-6 ый устата байыаннай үөрэҕи бараллар. Сэрии саҕаланыытыгар Кыһыл Аармыйа тиэхиньикэ эҥин өттүнэн ньиэмэстэргэ баһыйтарара. Ол түмүгэр дьиҥнээх саа эһэр фроҥҥа аҥаардара ыалдьан икки, хоргуйан өлөн тиийэллэр.

Суруйааччы Сергей Васильев Ильмень күөл быһылаанын үйэтиппитэ. Суруйар киһи салайар үлэҕэ сылдьыбыт буолан, бастакы өйдөбүнньүгү кини туруортарбыта. Ол саҕана сэрии диэн соторутааҕыта ааспыт дьыала, ким да улаханнык аахайбат курдук. Мин Кыайыы 20 сылын дойдубут бэлиэтиэ дуу, суох дуу дии саныыбын... Сталин кэнниттэн Хрущев олорон үс сыл устата Кыайыы бырааһынньыгын бэлиэтэппэтэҕэ. Онтон Брежнев хамаандата кэлэр, онно мин саҥа эдэр салалта, норуот санаатын да табаары, Кыайыы 20 сылын бэлиэтиирэ буолуо дии санаатым, ол иһин икки сыл инниттэн Охлопковка матырыйаал хомуйбутум. 1963 сылтан саҕалаабытым. Наһаа элбэх докумуону булбутум. Наҕараадалыыр илиистэрин таһынан, фронт хаһыаттарын булбутум. 100-тэн тахса төгүл аата хаһыакка тахсыбыт – ол аата пропаганда ракурсугар түбэһэр. Кыра омук, нууччаттан атын сонун сирэйдээх, бэргэн ытыылаах снайпер – барыта  ураты буолан сэҥээрэллэр.

Попель диэн сэрии иннинэ таба ытыыга күрэхтэһиилэргэ Англияҕа тиийэ кыттар киһи кэлин байыаннай кэрэспэдьиэн буолбут. Ол киһи Охлопковы аан бастаан уонна саамай элбэхтик суруйбут. Кэнники Казахстаҥҥа олорбута. Онно Семипалатинскайга (уруккута Алматы, билигин Нурсултан куорат) баран кэлбитим, матырыйаал ыла.

Сэриигэ икки өттүттэн элбэх киһи өлөр. Хас саллаат барыта докумуоҥҥа  киирэн испэт. Аһыылларыгар эрэ испииһэктииллэр, ол испииһэктэрэ нэдиэлэ аайы, састааптара уларыйан иһэриттэн көрөн, быраҕыллан иһэр. Онон сэриигэ сылдьыбыт дьон наҕараада ылбыта докумуоҥҥа киирэн сылдьар  диир кыаллыбат.

1943 сыл бэс ыйын бүтүүтүгэр диэри Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун аатын өлбүт эрэ дьоҥҥо биэрэллэр. Дьоруой билиэҥҥэ түбэстэҕинэ, аармыйа аатын түһэриэн сөп дииллэр. Онтон кыайыыга эрэл чахчы үөскээбитигэр биирдэ, 1943 сыл от ыйыттан, тыыннаах дьоҥҥо биэрэн саҕалыыллар. Дьоруойга түбэһиэхтээх киһи өлөн хааллаҕына, уордьаҥҥа түһэрэллэр.

1942 сыл ортотугар диэри мэтээли даҕаны ССРС Үрдүкү Сэбиэтэ илии баттыыр этэ. Кэнники дивизия хамандыыра уордьаны бэйэтэ биэрэр кыахтанар, Дьоруой аатын фронт командующайа бигэргэтэр. Үрдүкү Сэбиэт онно илии баттыыр. Сэрииттэн наҕараадалаах кэлбит дьон бары докумуоннаахтар этэ диэбэппит. Архыыпка барыта киирэн хаалбатах, үгүс түгэннэр таах хаалаллара.

Охлопков курдук пропагандаҕа туһаныллыбыт, аатырдыллыбыт киһи суох. Маршаллар даҕаны кини курдук элбэхтик бэчээккэ тахсыбаттар эбит. Онтон кэлин “ол киһи бааһырбыт үһү” диэбиттэр, ону өлбүт курдук да өйдөөн, Дьоруойга түһэрбиттэрин, уордьан биэрэн кэбиспиттэр.

Мин Москваттан үлэлээн кэлэн, кини туһунан хаһыаттарга матырыйааллары бэчээттээбитим. Дьоҥҥо бэйэм санаабын ылыннараары. Кыратык тиийиммэт киһи курдук көрүллэрим да баар этэ, Дьоруой аатын туруорсарым иһин. Сирэйбин-харахпын сыныйан көрөр киһи элбэҕэ. “Красная Звезда” эрэ таһаарбыта, “Правдаҕа” үлэлиир бииргэ үөрэммит уолбун үтүөлээн көрөбүн. Дьоруой буолтун эрэ кэннэ “Наш Матвеич” диэни таһаарбыттара.

Докумуон хомуйуутун партийнай линиянан иккиһин түһэриҥ диэн сүбэлээннэр, оннук үлэлээн барбыппыт. Докумуон оҥоруутун Гавриил Чиряев салайбыта, Спиридонов диэн учуонай, биир бэчээт секторын үлэһитэ уонна мин буолан үлэлээбиппит. Бойобуой суолун барытын суруйан, характеристика толорон... Докумуоннарбытын Гайсмен диэн ЦК-ҕа Саха сирин инструктора баара, ол киһи сиэбигэр уган ыыппыппыт. Муус устар 22-23 күнүгэр ол Гайсмен көтөр, Кыайыы күнэ буолара ый аҥаара эрэ баара. Ол курдук таба тайанан, быһа линияларынан Обком кэпсэтэн, тылын ыланнаран, хайдах эрэ барыта ыпсан, табыллан, Охлопков Дьоруой буолбута.

Мин хайатыгар эрэ сүрэҕэлдьээн дуу, санаам самнан хаалбыта дуу буоллар, туох да ситиһиллиэ суох эбит дии саныыбын.