Оҕуруот үүннэриитэ билииттэн эмиэ тутулуктаах

Бүгүн ааҕааччыларбытыгар быйыл сайын арбуһу өлгөмнүк үүннэрбит Үөһээ Бүлүү Далырын олохтооҕо Розалия Семенованы билиһиннэрэбит. Сэргэх сэһэргэһиибитин сэҥээрэн ааҕыҥ, киэҥ билиилээх оҕуруотчут сүбэлэрин тускутугар туһаныҥ.

Сылтан сыл уопутуран иһэҕин

– Розалия Васильевна, оҕуруот олордуутунан хаһааҥҥыттан дьарыктанаҕын?

– Ыал буолуом иннинэ оҕуруоту соччо интэриэһиргээбэт этим. Онтон 2009 сылтан саҕалаан тэпилииссэ туттаран, оҕурсу, помидор, арбуз, клубника, моркуоп, о.д.а. оҕуруот аһын олордор буолбутум. Бастаан билиим-көрүүм татым этэ. Оҕуруот туһунан кинигэ атыылаһан, ону  ааҕан, үүннэрэн саҕалаабытым. Бастакы сыл оҕуруот аһын балаччаны ылан, онтон куорсун анньынан диэххэ, олордор баҕам күүһүрбүтэ. Ол эрэн уу кутуу көмөтүнэн үүннэрдэҕим. Кэнники эбии аһатар буолбутум.

Киһи буору хаһан, үүннэрэр ньыманы билэн истэҕин аайы кинигэттэн билиини сомсорун курдук, сылтан сыл уопутуран иһэр эбит. Бэйэҥ сатабылгынан, хайдах сайын кэлбитинэн көрөн оҕуруоккун бүөбэйдиигин. Онно оҕуруотчут билиитэ, сатабыла улахан оруолу ылар.

– Арассаадаҕын хаһан олордон саҕалыыгын? Онно анал сирдээххин дуо?

– Оҕуруот үлэтэ арассаада үүннэрииттэн саҕаланар. Клубника арассаадатын тохсунньу 10 күнүттэн тылыннарабын. Бастаан сиэмэтин буор үрдүгэр ууран баран үрдүгэр хаар кутан, холодильникка уонча күн туруорабын. Ол аата стратификация диэн буолар. Онтон таһааран фитолаампа анныгар уурабын. Үс-түөрт дьиҥнээх сэбирдэх тахсыар диэри салапаанынан сабан туруорабын. Күн аайы аһан салгылатабын. Салгылатар кэммин уһатан иһэбин. Онтон салапаанын ылан баран, уопсай иһиккэ олордубут буоллахпына, пикировкалыыбын. Эбэтэр торфяной таблеткаҕа олордубутум силиһэ таска көстөр буоллаҕына, ыстакааннарга көһөртүүбүн. Бастаан 200 мл иһиккэ, онтон силиһэ туоллаҕына –  500 мл иһиккэ. Ыам ыйа үүннэ да, тэпилииссэҕэ таһаарабын. Онтон бэс ыйыгар олохтоох сиригэр олордобун.

Арбуз арассаадатын муус устар ый ортотугар тылыннарабын. Муохха силис тартаран баран ыстакааннарга олордор ордук. Дьиҥнээх сэбирдэҕэ тахсарын саҕана подвойбун тылыннарабын. Подвой түргэнник улаатар. 1-2 нэдиэлэнэн ол дьиҥнээх сэбирдэҕэ таҕыстаҕына арбузпун прививкалыыбын, оччоҕо тымныыны тулуйар, ыалдьыбат, аһа улахан буолар. Онуоха араас ньыма баар. Мин “метод язычком” туттабын. Бастаан 500 мл иһиккэ олордобун, онтон силиһэ туоллаҕына, 1 л иһиккэ “перевалкалыыбын”. Ыам ыйын ортотун диэки тэпилииссэҕэ таһаарабын. Таһырдьа бааһынаҕа эрдэттэн үрдүк кирээккэ оҥорон, салапаанынан бүрүйэбин. Буора сылыйарын курдук. Онтон бэс ыйын 6-8 күннэрин диэки (халлааны көрөн) олордобун уонна халыҥ агроспанынан сабабын. Тоҥоруулар ааһыахтарыгар диэри оннук бүрүйэн туруорабын. Күнүс наһаа итии буоллаҕына, аһан салгылатабын.

Клубника арассаадатын элбэҕи олордор буолан, стеллаж сакаастатан оҥорторбутум. Онтум долбуур аайы лаампалаах. Оннук 2 стеллажтаахпын.

Сиэмэҕин хантан атыылаһаҕын?

– Клубниканы араас суорду олордор этим. Онтон кэлин “Хандыганы” биһирээтим. “Хандыга” диэн норуокка биллэр аата. Хандыгаҕа олорор Наталия Федоровна диэн оҕуруотчут 40-тан тахса сыл сиэмэнэн олордор клубниката. Ханнык суордун билбэт. Онон “Хандыга” диибит.

“Фриго” диэни эмиэ ылан олордооччубун да, суол хаайтарыытын кэмигэр түбэһэр буолан, сатаан ылларбакка, дэлби уһатан, мөлтөх арассаада кэлээччи. Онон үүнүүтэ да мөлтөх буолааччы. Хайдах олордуллуохтааҕын да соччо билбэт этим. Онтон арбуһу “профессиональнай сиэмэни” сакаастыыбын уонна Кытайтан суруйтарабын.

Уоҕурдуу диэн «химия» буолбатах

– Быйылгы оҕуруот үлэтин түмүгүн хайдах сыаналыыгын? Үчүгэй үүнүү кистэлэҥэ туохханый?

– Быйыл сайыммыт тымныы буолан, арбуз үүнүүтэ орто диэххэ сөп. Прививкалаах эрэ буолан, тулустулар. Саха сиригэр арбуһу прививкалыыр хайаан да наада дии саныыбын. Прививкалаах арбуз силиһэ +8° кыраадыс сылааска диэри үлэлиир. Оттон прививката суох арбуз силиһэ +12° кыраадыс сылааска үлэлээбэт буолар. Аһа улаатара тохтоон хаалар. Биһиэхэ уоҕурдууну туттары “химия” диэн өйдүүллэр. Дьиҥэ, “химия” диэн ыарыыттан, үөнтэн харыстыыр күүстээх эмп. Уоҕурдуу диэн битэмиин эрэ буоллаҕа. Азот күөх маассатыгар, фосфор силис сайдарыгар, калий аһа минньийэригэр наадалаах минераллар. Хайаан да кэмиттэн кэмигэр ирдэбили көрөн аһатыллыахтаах. Сүрүнэ, төһөнү туттаргын сөпкө суоттуохтааххын. Төһө эбии аһылык кутулларын кээмэйдиир тэриллээхпин. Кондуктометр диэн. Ууга бэйэтигэр эмиэ минераллаах, онон ууну кээмэйдээн баран төһө тиийбэтин көрөн кутабын.

Прививка диэн тыква (подвой) силиһигэр арбуз угун сыһыарабыт. Силиһэ тыква, уга арбуз буолар. Биһиги усулуобуйабытыгар, эппитим курдук, прививкалыахха уонна “итии” кирээккэҕэ олордуохха наада. “Итии” кирээккэ диэн үрдүк кирээккэ оҥорон баран, салапаанынан быыһа суох гына бүрүйүүнү этэбит. Арбуз олордубут хайаҕаспын эмиэ салгын киирбэтин курдук буорунан бүрүйэбин. Салгын суох буоллаҕына, сыыс от салапаан анныгар үүммэт.

Арбуһу көрүүгэ-харайыыга сүбэлэр

– Урут арбуһу тэпилииссэҕэ үүннэрэр этим. Муҥутаан 3,5 кг эрэ буолара уонна укка биир эрэ астанааччы. Онтон “таһырдьа үүннэрэллэр үһү, бассаапка ону үөрэтэр бөлөх баар” диэни истэн, үс  сыллааҕыта онно киирбитим. Нам улууһун Модут нэһилиэгин оҕуруотчута Спиридон Титович Шамаев арбуһу олордуунан дьарыктаммыта ырааппыт эбит. Онтон үөрэнэн, иллэрээ сыл таһырдьа олордон боруобалаабытым. Син уктан 1-2 обургу аһы ылбытым. Арассаадам мөлтөх этэ. Онтон нөҥүө сылыгар ол бөлөххө баар Олеся Алексеевна Михайлова прививка туһунан кэпсээбитэ, үөрэппитэ. Онон былырыын прививкалаах 30-ча угу таһырдьа олордон, 60-тан тахса улахан арбуһу ылбытым. Былырыын уутун сатаан куппатаҕым. Онон үүнүүтэ мөлтөх соҕус этэ. Быйыл капельнай полив оҥордум. Барыта таһырдьа 60-ча ук, тэпилииссэҕэ 20-чэ ук олордон, 200-чэкэ арбуһу ыллым. Бу эмиэ орто көрдөрүү. Биэс уктан 25-27 аһы ылар оҕуруотчуттар бааллар. Ити бассаап бөлөххө үөрэнэн, билигин арбуз үүннэрэр киһи элбээтэ. Эбээн Бытантайга кытта үүннэрэллэр.

350 уктан – 50 кг клубниканы

– Клубниканы 15-с сылбын үүннэрэбин. Урут көннөрү уу эрэ кутар этим. Син аҕыйах аһы ылааччыбын. Сороҕор кыстыыр, сороҕор – суох. Онтон былырыын элбэх клубника олордон дьэ хайдах көрүллүөхтээҕин үөрэппитим. Ол да буоллар аһатыы схематын булбатаҕым. Онтон саас Бүлүү Кыадаҥдатыгар клубника үүннэрэр фермер Айталина Захаровна Томская үөрэтэр кууруһугар киирбитим. Онно дьэ хайдах аһатылларын, эмтэнэрин билбитим. Клубника – саамай көрүүлээх култуура. Элбэх бириэмэни эрэйэр. Үчүгэй аһатыыта, көрүүтэ суох өлгөм үүнүүнү ылбаккын.

Быйыл сөптөөхтүк аһатан, 350 уктан 50 кг клубниканы хомуйдум. Ол 350 уктан сороҕо быйыл олордуллубут КСД суортар. Олор эһиил астаналлар. Онон астаммыта 280 ук буолуо.

Клубника араас суорда баар: “Хандыга”, “Мурано”, “Альбион”, “Клери”, “Азия”, “Джоли”, “Альба”, “Купчиха”. Үксэ – “Хандыга”. Атын суортар – аҕыйахтыы устуука. Саҥа элбэтэн эһиилгигэ арассаада оҥорон олордо сылдьабын.

Атыны эмиэ кыра-кыра олордобун: оҕурсуну, күөх, эриэппэ луугу, хортуоппуйу, моркуобу. Оҕолор оҕурсуну, помидору соччо сиэбэт буоланнар, ити клубниканы, арбуһу үүннэрэбин. Быйыл малинаны олортум. Кыстаатаҕына, эһиил астаныахтаах. Клубника диэн, дьиҥэ, норуодунай аат. Улахан астаах дьэдьэн диэн (крупноплодная земляника).

Клубниканы сиэмэнэн олордор сыыһа. Дьиҥнээх сортовой хаачыстыбаларын сүтэрэр. Эһиил барытын европейскай суорт гыныам. Саҥа сир оҥостон, быйылгы “Фриго” арассаада ылан олордубут уктарбыттан бытыктарын силистэтэн, олордо сылдьабын. Саас эбии “Фриго” сакаастаан олордуом. “Фриго” диэн клубника арассаадатын көрүҥэ. Силиһин эрэ морозильникка -2° кыраадыс тымныыга хаһааналлар.  Европа питомнигыттан кэлэр бастакы репродукция силис, Арассыыйаҕа “Фриго” оҥорор питомник суох.

Дьиэ кэргэнинэн көмөлөөн

– Хамнас таһынан эбии дохуот баар буолуохтаах диэн, арбуһу, клубниканы элбэҕи олордон атыылыыбын. Саас клубника, арбуз арассаадатын атыылыыбын.

Бэйэм оскуолаҕа документоведынан үлэлиибин. Билигин сиэммин көрөн олоробун. Кэргэним Василий Васильевич Сабаров  30-ча сыл “Ростелекомҥа” монтердаан баран билигин биэнсийэҕэ олорор. Аҕабыт – оҕуруокка тутаах көмөлөһөөччү. Түөрт  кыыстаахпыт. Ким тугу кыайарынан көмөлөһөр. Улахан кыыс Ванесса ХИФУ-ну бүтэрбитэ, үлэһит. Иккис кыыс Кристина – Бүлүү педколледжын 2 кууруһун устудьуона, үһүс кыыс Аня – Үөһээ Бүлүүтээҕи лицей-интэринээт 9 кылааһын, кыра кыыс Кэрэчээнэ 4 кылаас үөрэнээччилэрэ.  Сиэммит 1,5 саастаах, Күн диэн күндү кыыс. Эһэм Дьөгүөр Долгаев сопхуос оҕуруотчута үһү. Бурдук, моркуоп, сүбүөкүлэ, хаппыыста, табах үүннэрэллэр эбит. Ити 40-50 сылларга. Улахан эдьиийим, биология билимин хандьыдаата Варвара Семенова Ботаническай саадка үлэлиир. Эмтээх үүнээйилэри, саха төрүт астарын үөрэтэр. Араас  бөлөхтөрдөөх. Оҕуруотчуттар билэллэрэ буолуо. Бу кыһын үһүс кыыс Аня “Инникигэ хардыы” НПК-ҕа арбуз туһунан бырайыагынан кыттыбыта.

– Билиини эбии хантан сомсоҕун?

– Киһи киһиттэн үөрэнэрэ баар. Бассаап бөлөхтөрүнэн эрэ муҥурдаммаппын, интэриниэккэ элбэҕи ааҕабын. Араас видеону ютубка, ТикТокка көрөбүн. Онтон бэйэбэр сөптөөҕүн туһанабын.

– Розалия Васильевна, оҕуруотчут быһыытынан билиигин-көрүүгүн үллэстибиккэр махтанабын. Инникитин даҕаны үүннэрэр ньымаҕын, уопуккун үллэстэр буолаар.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ