Оҕуруот үлэтэ үчүгэй көрүүнү эрэйэр

Кылгас сайыммыт барахсан сөрүүн тыалынан илгийэн, ардаҕынан балачча күндүлээн, бастакы ыйа ааһа оҕуста. Сайыҥҥы кэм тыа сирин, куорат да олохтооҕор оҕуруот, сибэкки үүннэриитин кытта ситимнээх.

Хаһыат бүгүҥҥү нүөмэригэр Дьокуускай куорат олохтооҕо, ХИФУ научнай-быыстапкалыыр комплексын инсектарийын сэбиэдиссэйэ Нюргуна Нюргуновна Килибееваттан оҕуруот көрүүтүгэр сүбэлэри ылыаҕыҥ:

Баҕа санааттан саҕаламмыта

Ис-испиттэн баҕаран туран 1990 сылтан оҕуруотунан сөбүлээн  дьарыктанабын. Манна биолог идэм да туһалаабыта чахчы. Даачаланыахпын баҕаран, 2009 сыллаахха Бүлүүлүүр суол 13 км ол баҕабын олоххо киллэрэн турабын. Этэргэ дылы, куорат тыастаах-уустаах, куруук сүүрүүлээх, бириэмэни сырсар олоҕуттан сайынын даача абырыыр. Күһүн хойукка диэри даачаҕа олоробут. Баҕам хоту оҕуруот үүннэриитинэн үлүһүйэн туран дьарыктанабын. Оҕуруоту олордуу, көрүү бэйэтэ туспа дьарык. Буолаары буолан күүстээх дьарык. Сайыҥҥы күнүҥ оҕуруоттан саҕаланар. Күн чаҕылыччы тыга, тулаҥ кэрэ сибэккинэн киэркэйэ, тиэргэниҥ оҕуруот аһынан симэнэ турарын көрдөххө, киһи дууһалыын чэпчиир. Хайа уонна бэйэ үүннэрии оҕуруот аһын сиир доруобуйаҕа туһата сыттаҕа.

Сири оҥорууттан элбэх тутулуктаах

Оҕуруот бастатан туран сири оҥорууттан турар. Эргэ даачаны атыыласпыт буолан, хортуоппуй сирин таһаарыыттан, оҥорууттан саҕалаабытым. Тобуктуу сылдьан сыыс оту үргээн, кырыһын түөрэн, тэбээн, ийэ буорун ылбытым. Дьон кырыһы түөрээт быраҕан кэбиһэр, үчүгэй буор кырыска баар. Силиһэ эрэ хаалыар диэри үчүгэйдик тэбээн кэбиһиэххэ наада. Бастакы сылбар кып-кыра сиртэн алта куулу ылан турабын. Сир сынньаммыта да оруолу ыллаҕа буолуо.

Тэпилииссэм икки өттүлээх, бииригэр икки кытыыларынан оҕурсу, ортотугар биэрэс олордобун. Биир өттүгэр икки кытыыта барыта помидор, ортотугар биэрэс олорор. Аһары итиигэ ааннарын аһан салгылатабыт уонна форточкалардаах.

Моркуобу салапаанынан сабар сыыһа

Моркуобу уонна сүбүөкүлэни сыыс от начаас саба үүнэр. Сыыска былдьаппат инниттэн үрдэтиллибит кирээккэлэри оҥорон үүннэрэбин. Моркуопка эрээттэри 12-15 см тэйиччи гынабын. Буорбун күрдьэҕинэн түөрэн баран, уу куппаппын. Тахсыбыт буорбун дэлби мээккэлиибин, эрээттэрбин оҥорон баран биирдэ сэрэнэн уу кутабын уонна кирээккэлэрбэр 3 см тэйэ-тэйэ биир-биир сиэмэ ууран олордобун. Көмөрбөр тэпилииссэбиттэн оҥоһуллубут сымнаҕас буору аҕалан кутабын. Сиэмэ төһөнөн кыра да, оччо буорунан көмөҕүн. Ол аата сиэмэ кээмэйиттэн 2-3 эрэ төгүл буорунан сабаҕын. Ыһан баран лутрасилынан бүрүйэбин. Сорох дьон алҕастара салапаанынан сабалларыгар сытар, тыыммакка буһан, умайан хаалар. Дириҥник көмтөххүнэ, бытааннык үүнэр, сороҕор тахсымыан да сөп. Сүрэҕэлдьээбэккэ инник моркуоп олордуутугар бириэмэ аттардахха уонна сыыс оту көрөн ылгыы сырыттахха, өлгөм үүнүүнү ылаҕын.

Барытын бэлиэтэнэн иһэбин

Оҕуруотчут киһи күннүктээх буолара ордук, мин куруук бэлиэтэнэбин. Күннүкпэр арассаадабын хаһан ыспыппын, ханнык суортарын суруйан, төһөнү ылбыппын барытын бэлиэтиибин. Итиэннэ даачаҕа тахсар күн, кэҕэ хаһан эппитэ эмиэ суруллар. Холобур, кэҕэ быйыл ыам ыйын 21 күнүгэр, былырыын ыам ыйын 19 күнүгэр эппит.

Оҕуруот – айымньылаах үлэ

Саҥаны, сонуну көрдөөһүн – оҕуруотчут биир сүрүн түбүгэ. Ким элбэҕи үүннэриэн, ылыан баҕарбат буолуой? Уонна, кылгас сайыммытыгар сөбүлээн сиирбитин олордобут буоллаҕа.

Моркуоптан «Королева осени», «Самсон» ордоробун, быйыл «Лагуна», «Монанта» диэн саҥа суортары боруобалаатым. Ыам ыйын 13 күнүгэр олордубутум, 27 чыыһылаҕа бары тахсыбыттара.

Саамай сөбүлээн олордорум – помидор. Сыл аайы эксперимент быһыытынан 25-30 араас суорду үүннэрэбин. Былырыын «Синий Том», «Синий Барти», «Мятежный звездный истребитель», «Гигант Мамонт», «Заилийский Алатау», «Лампа Алладина», «Оранжевый слон», «Лось Сараева», «Ведро с куста», «Ермак Сараева», «Лентяйка» уо.д.а. ыспытым. Быйыл «Гном Энто-полосатый», «Малиновая нерка», «Зеленая тайна личинки», «Черный Тюльпан», «Черный ананас», «Золотые горы Медео», «Дынный ананас», «Пасхальное яйцо», «Кызыл Тау», «Сержант Паскаль», «Зеленая сосиска», «Любимец Бретани» уо.д.а. олортум.

Биэрэс көрүҥнэриттэн «Василек», «Черный бриллиант», «Ведрана», «Джипси» сөбүлээтим, оҕурсуттан – солбуллубат ТСХА, «Стелла» уонна «Кураж», «Вятич», «Бьерн».

Помидору, биэрэһи көрүү эридьиэстэрэ

Хас биирдии үүнээйи анал көрүүнү эрэйэр. Помидор бастакы сибэккилээх киистэтигэр диэри биир да сэбирдэх да, лабаа да барыа суохтаах. Ону кыра-кыратык көҕүрэтэн быһа сылдьаҕын. Ол бастакы сибэккилээх киистэтин үөһэ өттүгэр биир эбэтэр икки эрэ салааны таһаараҕын. Олору эрдэттэн сатаан быһыахха наада. Быспатахха барыта угар барар, оччотугар ас сиппэккэ, сэбирдэх үүннэрэ-үүннэрэ турар. Хоннохтоммот суортары эмиэ бастакы сибэккилэниэр диэри быһабын.

Помидор суортуттан тутуллара баар, «ультраспелые» диэннэр ааттыын түргэнник үүнэллэр, ол эрэн астара кыра уонна аһыы соҕус буолар. Уһуннук үүнэр үрдүк уктаах помидордар амтаннара араас, дыня да курдук баар, минньигэс, иһэ эттээх буолаллар.

Биэрэс умнастара арахсар сиригэр тахсар бастакы сибэккилэрин быраҕабын. Оччотугар кэнники үүнээччилэр түргэнник ситэллэр. «Василек» биэрэһим элбэх аһы биэрэр. Быйыл олунньу 28 күнүгэр арассаадалаабытым, билигин астарын биэрэ тураллар. Уопсайынан хойуутук үүнэр суортары үүннэрэбин.

Маҕаһыын уоҕурдуутун олох туһаммаппын. Арай тэпилииссэбэр көөнньөрбө оҥоробун, онно помидортан быспыт лабааларбын, сэбирдэхтэрбин быраҕан иһэбин. Ону кутабын. Сибэккилэргэ уоҕурдуу кутабын, сиэбэт буоллаҕыҥ. Уопсайынан, оҕуруот аһын уоҕурдубат баҕайыта.

Бэйэ аһа – доруобуйа төрдө

Күһүн аны хаһаанар түбүккэ түһэбин. Салаат элбэх көрүҥүн оҥорон уонна оҕуруот аһын бэйэтинэн тоҥорон хаһаанабын. Былырыын сушилка атыылаһан, онон хатаран эмиэ хаһааммытым. Ону тумалаан, мас арыылаан уурабын. Быйыл моркуобу хатаран боруобалыам. Аджиканы элбэҕи оҥоробун. Бэйэ үүннэрбит оҕуруот аһын кыһыны быһа сиибит. Амтана үчүгэйэ, бэйэ киэнэ күндү да буолар.

Онон, төһөнөн өлгөм үүнүүнү ылаҕыт, соччонон доруобай аһы аһыыгыт.

Бу курдук, куорат биир бастыҥ оҕуруотчута Нюргуна Нюргуновна сүбэтин тускутугар туһаныҥ!