Оҕом сатаан саҥарбат…

Оҕолор чуолкайдык саҥаралларыгар, бэйэлэрин санааларын саас-сааһынан кэпсиир буолалларыгар күннэтэ үлэлэһэр логопед-дефектолог, медицина наукатын хандьыдаата Анна Ефремовна Винокурова – бүгүҥҥү балаһабыт ыалдьыта.

– Анна Ефремовна, логопед-дефектолог быһыытынан хаһааҥҥыттан үлэлиигин? Сүрүн болҕомтоҕун туохха уураҕын?

– Логопед-дефектолог быһыытынан ахсыс сылбын “самозанятай” быһыытынан үлэлиибин. Сүрүннээн оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастаах оҕолор уонна алын кылаас үөрэнээччилэрэ чуолкайдык саҥаралларыгар, бэйэлэрин санааларын саас-сааһынан кэпсиир буолалларыгар үлэлэһэбин.

– Оҕо-оҕо сайдыытын таһыма тус-туһунан буоллаҕа дии? Маныаха үлэ хайдах барарый?

– Оннук. Хайысхаларынан тус-туһунан бөлөххө арааран үлэбин ыытабын. Бастакы бөлөххө – сатаан саҥарбат оҕолор. Манна бастаан утаа аһаҕас дорҕооннору саҥара, ыллата үөрэтэбин. Ол кэнниттэн кылгас тылларга киирэбит. Холобур, бүтэй, аһаҕас дорҕооннорго оҕо сатаан айаҕын, тылын, уоһун, тииһин сөпкө туппат буоллаҕына, логопедическай массаас ньымаларын туһанабын. Дорҕоону сөпкө таһаарарыгар тылын, тииһин, уоһун сөпкө тутан саҥарарыгар үөрэтэбин. Ханнык эрэ дорҕоонноро суох эбэтэр биир эмэ дорҕооно суох уонна сүһүөххэ буккуллар оҕолору «тылын сиэн кэбиһэр» диэн буолар. Ол эбэтэр сүһүөҕүн сатаан сөпкө саҥарбат оҕолору кытта үлэлээһин киирэр. Манна 4-тэн 6-7 саастарыгар диэри оҕолорго дорҕооннору туруорабын. Сүһүөҕү сөпкө саҥарарга, туттарга үлэ барар. Бу оҕолорго тэттик этиилэри оҥорторуу буолар.

Атын бөлөххө дорҕоону бастаан туруорабыт, о.э. автоматизация диэн буолар. Ол аата оҕо бу дорҕоону сүһүөххэ, тылга, этиигэ сөпкө саҥарыахтаах. Холобур, биир дорҕоону соҕотохтуу сөпкө саҥарар, туттар, ол гынан баран кини этиигэ, тылга, бэйэтэ кэпсэтэригэр сатаан туттубат буоллаҕына, автоматизация ыытыллар. Маннык дьарык кэнниттэн салгыы этиигэ, тылга тута киллэрэ үөрэммэтэҕинэ, бу дорҕоон сүтэн хаалыан сөп. Онон тылга, этиигэ киирэригэр хайаан даҕаны толору үлэ барыахтаах. Аны бу дорҕоону сөпкө саҥарар буолбутун кэннэ маарыннаһар дорҕооннортон аны үөрэтиллибит дорҕоонун арааран истиэхтээх. Сүһүөххэ, тылга, этиигэ ханнык баҕарар тыл иннигэр, ортотугар, кэннигэр да турар буоллаҕына бу дорҕоону араарарга дьулуһуохтаах. Дьэ оччоҕуна эрэ үлэ толору барбыт диэн буолар.

– Оҕо чуолкайдык саҥарбатын төрүөттэрэ?

– Бастатан туран, оҕо мэйиитин үлэтэ эбэтэр эт-хаан өттүнэн хааччахтаах буоллаҕына, саҥарарыгар ыарырҕатыан сөп. Уонна оттон биир өттүнэн социальнай төрүөт баар буолуон сөп. Ийэ да, аҕа да оҕону кытта аҕыйахта алтыһан кэпсэтэр түгэннэригэр.

– Оттон оҕо хас сааһыгар толору кэпсэтэр буолуохтааҕый?

– Бачча сааһыгар диэн чопчу этии суох. Ол гынан баран, быһа холоон эттэххэ, 5-6 сааһыгар оҕо төрөөбүт төрүт тылын дорҕооннорун сөпкө саҥарыахтаах уонна киһини кытта кэпсэтиэхтээх. Бэйэтин санаатын этиэхтээх, быһаарсыахтаах.

– Cин биир туох эрэ уопсай нуорма диэн баар буоллаҕа дии?

– Оннук. Оҕо саҥата бу курдук бэрээдэгинэн сайдыахтаах:

Оҕо биир сааһыгар икки тэҥ дорҕоонноох тыллары саҥарар, кинилиин кэпсэтэри өйдүүр.

Балтараа саастаах оҕо тылын саппааһа лаппа байар –  хас даҕаны уонунан тылы билэр буолар. Кырачаан бу тылларын холбоон, ыйытыы уонна бигэргэтии этиилэри оҥорор.

Икки сааһыгар оҕо саҥата элбэх саҥа тылынан уонна уустук дорҕооннорунан байар. Бу кэмҥэ судургу этиилэринэн кэпсэтэр буолар.

Үстээх-түөртээх оҕо саҥата улахан киһи киэнин санатар. Сорох дорҕоону сатаан саҥарбатар даҕаны, төһө кыалларынан, кэпсэтэр.

Бу уопсай логопедическай нуормалар. Биллэн турар, хас биирдии оҕо сайдыыта, саҥатын тэтимэ тус-туһунан буоларын өйдүөх тустаахпыт. Сорох төрөппүттэр оҕолоро икки сааһыгар саҥарбатаҕына долгуйан бараллар. Маннык түгэҥҥэ олус аймаммакка, үөһэ эппит быраастарга сылдьар, оҕо тоҕо саҥарбатын кэмигэр быһаарар тоҕоостоох.

– Тылы сөптөөхтүк туттууга дорҕоону таба саҥарыы суолтата улахан диирбит сөп дуо, Анна Ефремовна?

– Дорҕоону таба саҥарыы бу тыл култууратын саамай сүрүн салаатынан буолар. Кэлиҥҥи кэмҥэ сахалыы дорҕоону саҥарыы нуорматын кэһии элбии турар. Оҕолорбут тыллара буккуллан, нууччалыы да, сахалыы да саҥарбат буоллулар. Дорҕоону чуолкайдык саҥарарга саҥарар уоргаммыт аппараата барыта кыттар. Дорҕоон үөскүүрүгэр айах көҥдөйө саамай улахан суолталаах. Онон сөпкө саҥарарбыт уос, тиис, тыл, таҥалай хайдах үлэлииллэриттэн тутулуктаах.

– Дорҕоон диэн тугуй?

– Дорҕоон диэн саҥа. Дорҕоону биһиги кулгаахпытынан истэбит уонна саҥарабыт. Дорҕоону киһи эрэ саҥаран таһаарар. Холобур, дьон саҥата, күлэрэ, хаһыытыыра — барыта дорҕоон дэнэр.

– Буукуба дорҕооҥҥо сыһыана?

–  Буукуба диэн дорҕоон бэлиэтэ.

Оттон дорҕоону буукубаҕа көһөрүүгэ, оҕо дорҕоон анал бэлиэлэрин саҥаран, дорҕоон буукубалаах диэн санааҕа кэлиэхтээх.

Бааллар уһун, кылгас аһаҕас дорҕоон буукубалара, дьуптуон, бүтэй дорҕоон.

Оҕо аны сүһүөх арааһын туһанан, дорҕоону холбуурга үөрэнэр. Сүһүөх түөрт араастаах: аһаҕас сүһүөх, көнө сүһүөх, төттөрү сүһүөх, сабыылаах сүһүөх.

– Дьиэ иһигэр туохха ордук болҕомто ууруллуохтааҕый?

– Бастатан туран, оҕо чуолкайдык саҥарарын туһугар төрөппүт бэйэтэ чуолкайдык саҥарыахтаах. Бэйэ икки ардыларыгар холкутук кэпсэтиһии баар буолуохтаах. Бииргэ киинэҕэ, мусуойга, пааркаҕа сылдьан баран онно тугу көрбүттэрин, оҕо тугу интэриэһиргээбитин ыйыталаһыы олус туһалаах. Ону таһынан киэһэ өттүгэр кинигэ ааҕыыта, тэттик хоһооннору үөрэтии, бииргэ бырааһынньыкка бэлэмнэнии, төрөппүтү кытта дьарык, холобур, бэйэ илиитинэн бэлэх оҥоруу курдук дьиэ кэргэн иһигэр оҕону кытта алтыһыы –  бу барыта оҕо сайдыытыгар туһуланар. Төрөппүт оҕотугар хас биирдии өйдөөбөтөх тылын быһааран биэриэхтээх. Оччоҕуна оҕо истэ уонна сөпкө саҥара үөрэнэр.

– Төрөппүт оҕотун кытта дьарыктанарыгар тугу сүбэлиэҥ этэй?

– Кыра саастаах оҕолору оонньотуохха сөп. Хос араас муннугар оонньуурдары ууран көрдөтөбүт. Кини хайдах саҥарарын ыйытабыт. Холобур, куоска ньааҕыныыр, «мяу» диир. Ынах, ыт саҥатын итинник ыйыталаһар оҕоҕо оонньуу курдук барара үчүгэй түмүктээх буолар. Онтон улахан саастаах оҕолорго дорҕоону арааран истэргэ уонна тыл сүһүөҕүн сөпкө араарарга оонньуулары толкуйдаан ыытыахха сөп. Холобур, «Мин билигин тыл этиэм. Бу тыл хас сүһүөхтээҕий, соччото ытыскын таһын». “Массыына” диэн тыл үс сүһүөхтээх, оҕо үстэ таһынар, “саһыл” –  иккитэ, “мас” –  биирдэ. Маннык дьарыктары төрөппүт хаһан баҕарар ыытыан сөп.

– Кыайан саҥарбат оҕолоох төрөппүт ханнык исписэлиистэргэ көрдөрөрүй?

– Оннук түгэҥҥэ төрөппүт оҕотун бастаан педиатр бырааска көрдөрөр. Онтон педиатр өссө эбии тустаах исписэлиистэргэ ыытыан сөп. Ол курдук невролог, сурдолог, окулист, отоларинголог быраастарга.

– Дьарык үтүө түмүктээх буоларыгар төрөппүттэн туох ирдэнэрий?

– Төрөппүт логопеды, психологы, дефектологы, учууталлары кытта бииргэ үлэлииргэ бэлэм буолуохтаах. Оннук түгэҥҥэ оҕо саҥарарыгар чэпчэки уонна түргэн буолар. Ол аата дьиэ кэргэн бары түмсэн бииргэ үлэлэһиэхтээхтэр.

– Анна Ефремовна, түбүктээх үлэҥ түмүктээх буоллун, ситиһиилэри баҕарабыт. Сүбэлэриҥ иһин махтанабыт.

Кырачааннарга Бүөтүр Тобуруокап хоһоонноро

(уһун, кылгас дорҕооннор)

Ии - и

Биир диэн тугуй?

Биир диэн биир:

Доҕоро да суох.

Ээ - э

Эрдэ турбут оҕолор

Элбэхтик да оонньууллар.

Үү - ү

Үрүҥ күммүт үүннэ

Үлэ күнэ үүннэ.

Өө - ө

Өйү-төйү булунуоҥ,

Өйдөөхтөн өйдөөх буолуоҥ.

Ыы - ы

Ынах курдук ыллааччы,

Ымыы курдук маҥырааччы?

Баара буолуо дуо, оҕолор?

Аа - а

Атаас, Кумаар,

Адаар-бадаар

Атахтарыҥ хастарый?