«Оҕом бэйэтэ саҥарыа диэн үс сааһын кэтэһэр арыый сыыһа...»

Киин куоракка сахалыы дьарыктыыр логопед көстөрө уустук. Биһиги хас да күн көрдөөн, идэтийбит исписэлииһи булан кэпсэттибит.

Екатерина Суханова бастакы идэтинэн филолог, уонча сыл учууталлаабыт. Элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн күн күбэй ийэтэ. Бэйэтин оҕотун саҥардаары, оскуолаттан уурайан, эбии логопед идэтигэр үөрэммит. Итиэннэ бу идэни ис сүрэҕиттэн сөбүлээн, салгыы сайдарга быһаарыммыт. Екатерина Николаевна социальнай ситимҥэ таһаарар сахалыы суруйууларын, туһалаах сүбэлэрин сэргээн, «Киин куорат» ааҕааччыларыгар үллэстэригэр көрдөстүбүт.

Оҕобун саҥардар баҕаттан...

– Төрдүс кыыспыт төрүөҕүттэн доруобуйата арыый мөлтөх этэ, элбэх эмтэниини ааспыппыт. Уопсай сайдыыта, атын оҕолорбор тэҥнээтэххэ, бытааран иһэрэ көстөрө. Ол кэмҥэ сүрүн сыалым ыарытыннарбакка, эпэрээссийэтигэр тириэрдии этэ.

Оҕо 10 сааһыгар диэри ийэтин кытта биир энергетическэй эйгэҕэ сылдьар, ол иһин бэйэм ис турукпун кытта эмиэ үлэлэспитим. Биирдэ Саҥа дьыл саҕана оҕобор харыйаҕа ыйанар оонньуур бэлэхтээбитим уонна: «Үтүөрэр сылыҥ үүннэ», –  диэн баран, иккиэн ыйаан кэбиспиппит. Оҕом утуйбутун кэннэ: «Эн муус доруобайгын, үүнэн-сайдан иһэҕин», – диэн тыллары сипсийэр буолбутум, үтүөрэригэр бигэ эрэллэммитим. Кырдьык, сотору-сотору  ыалдьар оҕом туруга тупсан барбыта.

«Чуопчаар» Оҕону сайыннарар киин логопеда Екатерина Суханова: 

«Мин санаабар, логопед хоһо – аптаах сир. Ким эрэ манна кэлэн бастакы тылын саҥарыа, кимиэхэ эрэ өр кэтэһиннэрбит дорҕооно тиийэн кэлиэ, ким эрэ ситимнээн саҥара, санаатын сааһылаан этэ үөрэниэ».

Сотору кэминэн Медкииҥҥэ эпэрээссийэҕэ киирбиппит. Онуоха чинчийэн көрүү түмүгүнэн  оҕом ыарыыта ааһан, эпэрээссийэ оҥоһуллубат диэбиттэрэ. Дьэ, «һуу» диэн уоскуйбутум. Аны олорон өйдөөн көрбүтүм, оҕом үчүгэйдик саҥарбат эбит. Оччолорго үс сааһын ааспыт этэ.

Логопед көрдөөн көрбүтүм да, 5 саастарыттан дьарыктыыбыт диэбиттэрэ.  Саҥарыа дии, ыксаама дииллэрин эмиэ истибитим. Ол да буоллар ыксаан барбытым. Тоҕо диэтэххэ, атын оҕолорум бары эрдэ тылламмыттара. Үс саастарыгар  ырыа-хоһоон, кэнсиэр көрдөрөр кэмнэрэ этэ. Онтон бэйэм араас матырыйааллары үөрэтэ-үөрэтэ, оҕобун дьарыктаан саҕалаабытым. Кырачааммын саҥардар баҕаттан логопед идэтигэр үөрэнэргэ быһаарыммытым. 

Туох эрэ мэһэйдиир буолуон сөп

– Аныгы үйэҕэ үгүс оҕо хойут тылланар, саҥатыгар кэһиллиилээх. Сүрүн төрүөтэ туохханый?

– Төрүөт элбэх: доруобуйатыгар араас кэһиллии; төрүүр кэмигэр, кыра сааһыгар эчэйии ылыыта; кыра сааһыгар элбэхтик ыалдьыыта; оҕону кытта дьарыктаммат буолуу, тулалыыр эйгэни үөрэтэригэр көҥүл биэрбэккэ, оҕо иннигэр аһара сүүрүү-көтүү (гиперопека),  о.д.а.

Оҕону кытта төрүөҕүттэн кэпсэтэ сылдьыахха наада.  Хас ыйыгар, сааһыгар туох үөрүйэх, сатабыл баар буолуохтааҕын кэтээн көрөн, ону ситиһэ сатыахтаахпыт. Сорох төрөппүттэр кырачааннарын сүрэҕэлдьээн эбэтэр кытаанах характердаах буолан саҥарыан баҕарбат дииллэр. Оннук буолбатах. Оҕо төрүөҕүттэн саҥаны билэргэ-көрөргө аһаҕас. Ол гынан баран туох эрэ мэһэйдээн, кини сайдыыта бытаарар, кэмигэр сатаан саҥарбат. 

ЛОГОПЕД СҮБЭЛИИР

Оҕо икки сааһыгар саҥарбат эбэтэр бэйэтин тылынан кэпсэтэр түгэнигэр:

– Дьиэҕэ сөптөөх усулуобуйаны, оҕо саҥарар эйгэтин тэрийэбит. Күн устата тэлэбиисэри, атын тыаһы-ууһу аччатабыт, ийэ араадьыйа курдук элбэхтик саҥарбат.

Төлөрүтэн саҥардыы кэмигэр (запуск речи) этии кылгас уонна чуолкай буолара ордук. Холобур, маннык: «Ньуосканы ыл уонна олорон аһаа». Бу сыыһа: «Мин наһаа минньигэс миин буһардым. Билигин аһыахпыт уонна таһырдьа тахсан оонньуохпут. Былаһааккаҕа хачыаллыахпыт... Ньуоскаҕын ыл уонна аскын түргэнник барытын бүтэрэ оҕус. Оччоҕо таһырдьа тахсан уһун оонньуохпут».

Онтон оҕо саҥарар уонна тылын саппааһа түргэнник эбиллэр буоллаҕына, төттөрүтүн, элбэхтик кэпсэтэбит. Оҕо кэпсэтиигэ кыттыһарын көҕүлүүбүт.

Саамай сүрүнэ, оҕо киһи саҥатын толору өйдүүр буолуохтаах. Сүрүн болҕомтобутун онно уурабыт.

БУ СЫЫҺАЛАРЫ ОҤОРУМАҤ

Төрөппүт, бэйэтэ да билбэтинэн, оҕотун саҥатын бытаарда сылдьар буолуон сөп.

Үгүс төрөппүт бу сыыһалары оҥорор:

- Оҕо тугу этэ сатыырын күүппэккэ, баҕарарын тута толоруу. Холобур, уу иһиэн баҕаран, чааскы диэки көрдөҕүнэ, тута уу кутан биэрии.

- Саҥа саҥаран эрэр оҕо тылын көннөрөн иһии. Бу түгэҥҥэ оҕо саҥарар баҕата сүтэн хаалыан сөп. Ыгыы-түүрүү көмөтүнэн биир тылы сөпкө саҥарыаҕынааҕар, бэйэтэ баҕа өттүнэн саҥара сатаан уончата сыыһара ордук.

- Саҥарда сатаан элбэхтик ыгыы, күүс өттүнэн саҥарда сатааһын: «Биэр ДИЭ», «Аҕал ДИЭ».

Бу үс сыыһаны күннээҕи олохтон туораттахха, оҕо саҥата бэйэтэ сайдан барыан сөп.   

Төрөппүттэр, болҕойуҥ!

Оҕом бэйэтэ саҥарыа диэн үс сааһын кэтэһэр, ол эрээри бу арыый сыыһа өйдөбүл.

Оҕо саҥата бытааран иһэрин 5 бэлиэ биллэрэр:

1. 18 ыйыгар ыйан көрдөрбөт уонна судургу хамсаныыны үтүктүбэт. Бу – нууччалыы эттэххэ, сүрдээх улахан сигнал. Ити үөрүйэхтэрэ суох оҕо саҥарыа суоҕа.

2. 2 сааһыгар тылын саппааһыгар саатар 30-ча тыл суох буоллаҕына  эбэтэр оҕо туттар тыллара 1-2 тэҥ сүһүөхтээх тыллартан турар буоллаҕына.

3. 2,5 сааһыгар 2 тылтан турар сорудаҕы толорбот буоллаҕына. Холобур, мээчиги ыл уонна корзинаҕа ук.

4. 3 сааһыгар этиинэн саҥарар, ол эрээри ону төрөппүттэрэ эрэ өйдүүллэр. Оҕо бу сааһыгар саҥатын 75 %-нын атын дьон эмиэ өйдүөхтээхтэр.

5. Оҕо сайдыыта төттөрү түһүүтэ: саҥарар этэ, саҥарбат буолла, ыйан көрдөрөр этэ, көрдөрбөт буолла.  

Бу бэлиэлэри оҕоҕутугар көрдөххүтүнэ, туһааннаах исписэлиистэргэ бэрэбиэркэлэтэргит ордук. Наһаа күүскэ долгуйумаҥ, ол эрээри бэйэтэ ааһыа диэн эрэнэн олорумаҥ. Оҕону кытта төһөнөн эрдэ дьарыктанаҕыт да, коррекция түргэнник ааһар кыахтаах.