Оҕолоох ыалтан оннооҕор уот иччитэ үөрэр

Демографияны тупсарыы – дойду тутуһар сүрүн соруктарыттан биирдэстэрэ. Итинтэн сиэттэрэн тэрилтэлэр, үп-харчы өттүнэн хааччыллыыларыттан тутулуктанан, оҕолоох үлэһиттэрин араас өттүттэн өйүөх-убуох кэриҥнээхтэр. Аныгы кэмҥэ ханнык баҕарар дьыалаҕа ситиһии үп-харчы, барыһы киллэринии эрэ өттүнэн сыаналаммат. Хампаанньа төһөнөн үлэһиттэригэр болҕомтолоохтук сыһыаннаһар, үлэлиир, сынньанар усулуобуйаны тэрийэринэн муҥурдаммакка,  исписэлиистэрин тус олоҕор, ийэ-аҕа эбээһинэһин толороллоругар тиийэ тустаах өйөбүлү көрөр түгэнигэр, оччонон салгыы сайдар, саҥаттан саҥа кирбиилэри ылар кыаҕа улаатар.

Ол эбэтэр, бүгүн тугу сиибит, хантан харчы булабын, оҕом үөрэҕин тугунан төлөһөбүн диэн санаа баттыгар олорор үлэһит таһаарыылаахтык үлэлиир, туох баар болҕомтотун, күүһүн эбээһинэһин толорууга уурара уустук.

Маны өйдөөн туран, Саха сирин социальнай-үлэ сыһыаннаһыыларыгар үс өрүттээх саҥа сөбүлэһиигэ дьиэ кэргэннээх үлэһиттэри өйүүр миэрэлэр тустарынан диэн, туһунан  «Корпоративный демографический стандарт» диэн салаа (раздел) киирбит.

Ол курдук, бу дьыл муус устар ый 28 күнүгэр олохтоох бырабыыталыстыба,  СӨ Идэлээх сойуустарын федерацията  уонна «Саха сирин таба оҥорооччуларын сойууһа» Эрэгийиэннээҕи холбоһук буолан, 2026-2028 сылларга социальнай-үлэ сыһыаннаһыыларыгар үс өрүттээх сөбүлэҥи түһэрсибиттэр. Бу туһунан Үлэ уонна социальнай көмүскэл министиэристибэтин саайта суруйар.

Миниистирэ Елена Волкова бэлиэтээбитинэн, Сөбүлэҥҥэ эбиллибит саҥа салааны Арассыыйатааҕы үс өрүттээх хамыыһыйа уонна корпоративнай демографическай стандарт сүбэлэригэр тирэҕирэн оҥорбуттар.

«Бу киллэрии дьиэ кэргэни, ийэ, аҕа буолууну уонна оҕону өйүүр уопуту сааһылаан-наардаан,  хаһаайыстыбаннай субъектарга дьиэ кэргэттэри өйүүр араас ньымалары туһанар кыаҕы көҕүлүүр. Ити көмө механизмнар чэрчилэринэн, оҕолору көрөр-истэр бөлөхтөрү тэрийии, оҕо төрөөтөҕүнэ материальнай көмөнү оҥоруу, инбэлиит, ыарыһах оҕолоох, 3-гэр диэри саастаах оҕолоох дьахталларга чэпчэтиллибит үлэ усулуобуйатын тэрийии уонна да атын олус туһалаах өйөбүлү киллэрэр кыаҕы биэрэр», – диэн этэр.

Мантан салгыы Саха сирин сорох – кыахтаах диэххэ – тэрилтэлэрэ үлэһиттэригэр араас суол көмөнү оҥороллорун холобурдуур.  Ол курдук, «Анаабыр алмаастара» АУо үлэһиттэрин дьиэ кэргэнигэр оҕо төрөөтөҕүнэ биир кэмнээх 50 тыһыынча солкуобайдаах көмө үбү төлүүр эбит.

Оттон «Сахатранснефтегаз» АУо бу быйылгыттан саҕалаан, оҕоломмут үлэһитигэр биир кэмнээх 150 тыһыынча солк. төлүүр буолбут.  

«Саха сирин тимир суоллара» АУо кинилэргэ 1 сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит киһи оҕолонноҕуна биэрэр суумата – 1 мөлүйүөн солк.  Ону ааһан, өскөтүн икки төрөппүт иккиэн кинилэргэ үлэлиир буоллахтарына, хайаларыгар да биирдии мөлүйүөн төлөнөр. Оттон «Западная» АУо диэн Саха сиригэр үлэлиир хайа-руда хампаанньата үлэһитин дьиэ кэргэнэ үһүс уонна онтон кэлэр оҕотун оҕолонноҕун  аайы биирдии мөлүйүөн солкуобайы биэрэр буолуоҕа. Санкт- Петербургтааҕы экэниэмикэ форумун кэмигэр СӨ бырабыыталыстыбатын кытта сөбүлэҥ түһэрсибитин иһитиннэрэн турабыт.

АЛРОСА хампаанньа оҕолоох үлэһиттэригэр араас көрүҥ өйөбүлү оҥорбута быданнаабытын туһунан этэ да барыллыбат. Социальнай хайысхалаах бырамыысыланнас тэрилтэтэ буоларын быһыытынан, үлэһиттэрин оҕотун сайыҥҥы сынньалаҥынан хааччыйар, айанныыр төлөбүрдэрин уйунар, ону таһынан “алмаас-кылаастарын” үлэлэтэр уо.д.а.

Бу холобурдарга да көстөрүн курдук, билиҥҥи туругунан, оҕолоох үлэһиттэрин кыахтаах уонна, сүрүннээн, бырамыысыланнас, тырааныспар салаатын бөдөҥ тэрилтэлэрэ өйүүр-убуур суолу тутуһаллар. Ол эрээри идэлээх сойуустаах көннөрү да тэрилтэлэр быыс-хайаҕас булан, кыралаан да буоллар, өйүүллэрэ баар буолар. Оттон сорох тэрилтэлэр, бэл, Саҥа дьылга оҕолордоох дьонноругар бэлэҕэ суох буолаллара – эмиэ баар суол.

Сахаларга бэртээхэй диэн “Оҕолоох ыалтан оннооҕор ыал иччитэ үөрэр” диэн өс хоһооно баар. Дьиҥинэн, ким элбэх оҕолонуон-урууланыан баҕарбат буолуо? Ол гынан баран, дохуотуҥ эппиэттэспэт түгэнигэр, күннээҕи да наадыйыыгын  кыл-мүччү хааччыйа  олорон, элбэххэ дураһыйбатыҥ өйдөнөр. Арай кэнэҕэскини көрбөт, көмө көрүллэрин тухары оҕолонор дьон суох буолбатахтар.

***

Манна даҕатан эттэххэ, бээтинсэ күн СИА “Саха сирин олохтоохторун дохуота олорор дьиэ сыаната үрдээһинин куоһарар” диэн төбөлөөх сонуну таһаарбыт. Онно ханнык эрэ чинчийии түмүгэ Дьокуускай куорат хамнас биллэ улааппыт куораттарын ахсааныгар киирбитин, оттон дьон олоро сылдьыбыт (вторичка) дьиэтин сыаната дуона суох эбиллибитин эбэтэр сыаната түспүтүн көрдөрбүтүн туһунан этиллэр. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ килбэйэр киин куоратыгар медианнай хамнас 101,2 тыһ. солк. тиийбит үһү. Ол аата, сыл иһигэр 24 бырыһыан үрдээбитэ киирбит.  Оттон ол кэмҥэ биир кв м сыаната 149,4 тыһ. солк. буолбут. Ити былырыыҥҥы сыл туһааннаах кэмигэр тэҥнээтэххэ, баара-суоҕа 5 бырыһыан үрдээбит үһү.

Ити гынан баран, ырыынак суруллубатах сокуонунан, сыана, ол иһигэр олорор дьиэ сыаната эмиэ, наадыйыы (спрос) хайдаҕыттан тутулуктанан, түһэр-тахсар айылгылаах. Оччотугар биир бастакынан дьон олоро сылдьыбыт дьиэтин сыаната түһүүтэ, кыралаан эрэ эбиллиитэ наадыйыы кыччаабытыттан тутулуктааҕа буолаарай? Онон наадыйыы тоҕо түстэ диэн ыйытыы үөскүүр. Төрүөт араас буолуон сөп. Холобур, кэнники кэмҥэ элбэх саҥа дьиэ тутуллан, ону тэҥэ чэпчэтиилээх ипотека кирэдьиитин көрүҥэ эбиллэн, дьон эргэни ыла сатаабакка, саҥаҕа дураһыйар буолуон сөп. Эбэтэр төттөрүтүн  туохха барытыгар сыана үрдээн, дьон атыылаһар кыаҕа түһэн, наадыйыы кыччаабытын суотугар сыана хамсаабат, кыралаан үрдүүр буолуон сөп. Чэпчэтиилээх Уһук Илин ипотека кирэдьиитэ былырыыҥҥыттан саҕалаан “вторичка” дьиэни атыылаһарга эмиэ бэриллэр буолбута. Ити да түгэн улахан хамсааһыны таһаарбатах чинчилээх.

Кылабачыйар эрэ барыта көмүс буолбатах

Дохуот, биллэн турар, араастаһар. Ааттыын да медианнай дохуот буоллаҕа. Үрдүк хамнастаахтар бааллар. Ол эрээри дохуоттара үрдүк, сөбүгэр курдугун да иһин, ыаллар ипотека кирэдьиитигэр уонна да атын көрүҥ кирэдьииккэ иэстэрэ ботуччу буолан, хамнастарын сүрүн чааһа ол төлөбүрүгэр баран, оҕолоно сатаабат буолуохтарын сөп.

 https://statbase.ru/ ыстатыыстыка каталогын суруйуутугар сигэнэр буоллахха, ааспыт 2025 сыл ахсынньытааҕы туругунан, Саха сирин нэһилиэнньэтин бары көрүҥ кирэдьииккэ иэһэ 416,91  млрд солкуобайга тэҥнэспит. Бу – иннинээҕи сыл киэнигэр тэҥнээтэххэ,  1,51 бырыһыанынан үрдүк. Ол эбэтэр, иллэрээ сыллааҕыта  иэс 410, 70 млрд солк. эбит.

Бу маннык иэс улаатан иһиитэ кэнники 15 сылга субуруччу бэлиэтэнэрэ ыйыллар. РФ Киин баанын ыстатыыстыката көрдөрөрүнэн,  2010 сылтан саҕалаан, ити көрдөрүү 14,68 бүк улааппыт. Официальнай чахчынан, Саха өрөспүүбүлүкэтин олохтоохторун бары көрүҥ кирэдьииккэ иэстэрэ ити этиллэр 2010 сыллаахха 28, 39 млрд солк. тэҥнэһэр эбит. Биллэн турар бу бачча сыллар тухары хамнас, сыана даҕаны биллэ уларыйдаҕа. Ол эрээри...

Эмиэ ити саайка тирэҕирэр буоллахха, 2025 с.  биһиги өрөспүүбүлүкэбит нэһилиэнньэтин ылбыт иэһин кээмэйинэн 85 субъектан 25-с миэстэҕэ сылдьар. Бастакы миэстэҕэ Москуба турар, иэһэ – 4 401 448 000 000 солк. Иккис миэстэҕэ – Москуба уобалаһа турар. Бэһис миэстэлээх Татарстан иэһэ – 1 184 086 000 000, 10 миэстэлээх Челябинскай уобалас иэһэ – 743 920 000 000 солк., 20-с миэстэлээх Ставрополь кыраайын киэнэ –543 344 000 000 солк. Оттон биһиги өрөспүүбүлүкэбит киэнэ, хатылыыбыт – 416 915 000 000 солк. Испииһэги 12 133 000 000 иэстээх ненец автономнай уокуруга түмүктүүр. Кинилэр иннилэригэр аҕай Ингушетия өрөспүүбүлүкэтэ, Чукотка автономнай уокурук сылдьаллар.

Биллэн турар, олох таһыма үрдээтэ, ол иһигэр хааччыллыы, таҥас-сап тубуста, сири-дойдуну сиксигинэн кэрийии элбээтэ, массыына-көлө дэлэйдэ. Хастыы да дьиэлээхтэр, массыыналаахтар бааллар. Дьыссаат оҕотуттан саҕалаан, сыаналаах төлөпүөннэммит үгүс. Ол эрээри, “кылабачыйар эрэ барыта көмүс буолбатах” дииллэринии, бу тас көстүү кэннигэр иэс-куус, харчыга ыктарыы да ханна барыай?

Баай-дьадаҥы араастаһыыта улахан. Оннук түгэҥҥэ демография тупсуо дуу? Ыйытыы салгыҥҥа ыйанар. Оттон норуот кэскилэ – оҕоҕо, кэнчээри ыччакка.