Оҥоһуу өй дьиктилээх хонуутугар

Билим уонна технология холбоһуктаах сайдыыта аан дойдуну соһутар буолла. Ол туоһутунан эмискэ киирбит оҥоһуу өй буолар. Бүгүн оҥоһуу өй көмөтүнэн роликтары оҥорор Виктория Маркованы кытта сэһэргэһиибитин сэргээҥ.

– Виктория Ивановна, аҕыйах хонуктааҕыта эн оҥоһуу өй көмөтүнэн таһаарбыт роликтарыҥ ситими толордулар. Саҥа дьыл тиэмэтинэн сөптөөх муусуканан киэргэтиллэн, киһи болҕомтотун тута тартылар. Бэйэҥ уонна оҥоһуу өй туһунан кэпсэтиэх...

– Оҥоһуу өй көмөтүнэн видео оҥорорго үөрэнэбин. Идэбинэн инженер-сметчикпин. Красноярскай куораттааҕы Сибиир Федеральнай университетын бүтэрбитим.

– Саҥа технологияны баһылыырга идэҥ көмөлөһөр дуо? Ханнык тэрилтэҕэ үлэлиигин?

– Идэм аналитикаҕа сыһыаннаах, үлэ барар үбүн ааҕыы исписэлииһэбин. Оҥоһуу өйтөн ыраах идэлээхпин. Мин вахтовай бөһүөлэктэри тутууга үлэлиибин; чопчулаатахха, көмүс хостуур тэрилтэтигэр. Үлэлээбитим номнуо 12 сыл буолла. Идэм ханнык баҕар кэмҥэ наадалаах, билиҥҥи үйэ ирдэбилигэр наадата өссө күүһүрдэ.

– Оҥоһуу өйү хайдах туттан саҕалаабыккыный?

– Олохпут муҥутуу сайынна, ким да төлөпүөнэ, көмпүүтэрэ суох табыллыбат үйэтэ кэллэ. Күннээҕи олохтон саҕалаан, барыта ол нөҥүө барар. Ону тэҥэ оҥоһуу өй биһирэбили ылан, тута туһаныллан эрэр. Этэргэ дылы, бу кэм сайдыытын көрдөрөр технология. Кыра оҕоттон саҕалаан саастаах киһи талбыт үөрэнэн, уруккуну эргитэн, тугу барытын хамнатыан, хаамтарыан сөп. Онно муусука, ырыа туруоран биэрдэххэ, күүһэ өссө көстөр буоллаҕа. Бастаан туттарга уустук курдук эрээри, туһанан бардахха, киһи үөрэнэн, ылынан иһэр. Ханнык баҕарар саҕалааһын курдук. Аан дойдуну тилэри эргийэр ситими, чугаһынан ыллахха бассаабы, бастаан утаа сатаабат, туттартан толлор этибит дии. Оҥоһуу өй эмиэ ол тэҥэ. Аҕыйах кэминэн, Гугл курдук, ким барыта сатыырын ааһан, туһанар буолуоҕа.

– Эн олус үчүгэй роликтары оҥорон, биир киэһэ тута билиниини ыллыҥ. Ол туһунан сырдат эрэ.

– Оннук буолла. Биир киэһэ олус түргэнник тарҕанан, бэйэм да соһуйан хаалбытым. Ити роликка ийэм баар. Кини «Талба Иис» түмсүүгэ сылдьар. Салайааччынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин уус-уран оҥоһуктарын маастара Тамара Николаевна Жиркова үлэлиир. Түмсүүгэ 12 киһи дьарыктанар. Нэдиэлэҕэ биир күн «Симэх» норуот ускуустубатын уус-уран оҥоһуктарын национальнай киинигэр мустан, саха төрүт таҥаһын үөрэтэллэр, тиктэллэр. Бу үлэ киин салайааччыта Яна Игнатьева өйөбүлүнэн, көмөтүнэн барар. Биир күн ийэм Розалия Ивановна «биһиги түмсүүбүт туһунан роликта оҥор эрэ»  диэн көрдөһүү бэрээдэгинэн эппитигэр, хаартыскаларын ылбытым. Ийэм бу видеоҕа саһархай таҥастаах. Роликпын дьон болҕомтотун тардар, биһирэтэр гына толкуйдаабытым. Аны биир ыйынан саамай кэтэһэр бырааһынньыкпытын Саҥа дьылы көрсүөхпүт. Толкуйбун ити бырааһынньыкка түмэн, харыйа оонньуурдарын оҥорорго санаммытым. Саха таҥаһын курдук кэрэ ииһи хойуу өҥнөөн, алыптаах муусуканан доҕуһуоллаан биэрбитим. Ролигы көрөргө эрэ үчүгэй буолбакка, төрүт култуурабытын саҥа технология нөҥүө тыыннаан биэрии, тилиннэрии буолар.  Норуот үгэһин, култууратын маннык оҥоһуу өйүнэн көрдөрөн, саха таҥаһын хатыламмат кэрэтин сырдатыахха сөп. Кэтэһиилээх, аптаах Саҥа дьыл тиэмэтэ бу роликка табылынна дии саныыбын. Оҕо саас харыйата, оонньуура, Тымныы оҕонньор бэлэҕэ, сиэн кыыһа Хаарчаана бу күн барыбытыгар эргиллэн кэлбитэ чахчы. Атыннык эттэххэ, урукку уонна билиҥҥи кэм алтыһыытын көрдөрдө. Бу ролик иннинэ хаҥаластарга оҥорбутум. Онно ролик дьоно-сэргэтэ, кыыла-сүөлэ, тулалыыр айылҕа сабынан өрүү, баайыы тиэхиньикэтин ньыматынан оҥоһуллубута. Туһаныллыбыт оҥоһуу өй төһөнөн уустук сорудахтарынан толорор да, соччонон көрөөччү болҕомтотун тардар алыба күүһүрэр.

– Оҥоһуу өйү баһылыыр төһө уустугуй? Инникитин тугу оҥорон таһаарар баҕалааххыный?

– Бу өйү баһылыырга элбэх бириэмэ, үөрэх барыахха наада. Бэйэм иллэҥ кэммэр дьарыгырабын. Онтон боростуой ньыманан ханнык баҕарар хаартысканы тыыннаан, хамсатан биэриэххэ сөп. Ол эрээри үчүгэй ролигы оҥорорго уустук үнүстүрүмүөннэри баһылыахха наада. Баҕарыахха эрэ наада. Ол инниттэн икки суол ньыманы болҕомтоҕо ыларга сүбэлиибин:

Тиэхиньикэ ньымата: бырагыраамаларга үлэлииргэ үөрэнии (ситимҥэ араас элбэх нейросеть баар). Ол, саҥа төлөпүөнү туһана үөрэнии курдук, бастаан кунуопкалары, быраабылалары кытта «доҕордоһуу» буолар. Элбэхтэ талкыйан үөрэтиэххэ наада.

Сорудах (промпт) ньымата: сорудаҕы (промпты) чопчу биэрэри үөрэтии. Кинини кытта кэпсэтиигэ үөрэнии, кэпсэтиини кини өйдүүрүн курдук ыытыы. Нууччалыы эттэххэ, «нужно научиться разговаривать на понятном ему языке».

Харыйа оонньуура хайдах оҥоһуллубутун быһаарыым. Хаартысканы бырагыраамаҕа киллэрэҕин. Ол кэннэ садаанньаҕын суруйаҕын. «Харыйа оонньуурун уруһуйдаа» эрэ диэн судургутук буолбакка, тугу оҥорон таһаарыахтааҕын сиһилии суруйаҕын. Холобур, «нарисуй елочную игрушку» диэбэккин, барытын быһааран суруйаҕын – «крупный план глянцевой керамической рождественской декорации в виде женской фигуры с фото: элегантный якутский национальный костюм; тёплые праздничные огни в мягких золотистых тонах на заднем плане; украшение, висящее на тонкой золотой верёвке с пышной ветви пихты, окружённое дополнительными ветвями рождественской ёлки с тонкими отражениями на глянцевой поверхности; Малая глубина резкости, тёплая цветокоррекция, студийное освещение, высокая детализация и фотореалистичный рендеринг, формат 9:16». Маннык сиһилии суруйдаххына, сорудаҕы сөпкө оҥорор, о.э. уруһуйдаан таһаарар. Уруһуй кэнниттэн анимацияны эмиэ атын бырагыраама көмөтүнэн оҥортороҕун. Билигин ситимҥэ үгүс үөрэх матырыйаала баар, видео уруоктары көрүөххэ эмиэ сөп. Кылаабынайа, куттаммакка арааһы оҥорон холонуохха эрэ наада. Хайдах эрэ аптаах эйгэ курдук, онтон үөрэнэн, сатаан бардыҥ эрэ, күүстээх үнүстүрүмүөн буоларын ылынаҕын.

Бэйэм биир ый анараа өттүгэр үөрэнэн саҕалаабытым. Элбэх сыыһа-халты кэннэ син баһылаатым диэххэ сөп. Оҥоһуу өй син биир киһи өйүнэн, киһи суруйбут садаанньатынан оҥоһуллар. Ол иһин бу бырагырааманы ыарахан диэбэккэ, үөрэтэн, ким баҕар баһылыан сөп. Буоларын курдук киһи бу өйү олоччу баһылаатаҕына, саҥаттан саҥа үнүстүрүмүөн эмиэ айыллыа туруоҕа.

– Үйэ сайдыытын кытта тэҥҥэ хаамсан, бэйэ билиитин хаҥатар, баһылыыр инниттэн, эн кэпсээбитиҥ курдук, киһи бэйэтэ хасыһан үөрэтиэхтээх. Бу эмиэ үйэтитии биир көрүҥэ буоллаҕа. Бу курдук дьону үөрдэ, бииртэн биир сонун роликтарда оҥоро тур! Сахалыы тыыннаах чээлэй өҥнөөх роликтар эн билиигинэн, сатабылгынан  дэлэйдиннэр!

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ