Оҕо сайыҥҥы сынньалаҥар уопуттаах педагог санаалара...

Лааҕырга сылдьар оҕолор ууга, хайаҕа, кумахха анал дьарыктардаахтарын таһынан, үөһээ ахтан аһарбыппыт курдук, саха улуу суруйааччыларын бэргэн этиилэрин, өс хоһооннорун суолтатын ырытан, тустарыгар туһаналлар.

«Киин куорат» оҕо бэйэтин кэмин кытта тэҥҥэ хардыылыырыгар үйэ аҥаарын курдук үлэлээбит уопуттаах педагог Иван Иванович Чиркоевы кытта кэпсэттэ.

Иван Иванович Чиркоев - ыстаҥаҕа спорт маастара, СӨ физическэй култууратын туйгуна. 2025-2026 үөрэх дьылын түмүгүнэн "Бастыҥ тренер" анал аат, Ил Дархан 100 000 солк. суумалаах бириэмийэтин хаһаайына.

– Иван Иванович, оҕо иитиитигэр дьарыктаммытыҥ төһө өр буолла?

– 1974 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай училищеҕа үөрэнэ киирбитим. Уонна бу үөрэх кыһатын бүтэриэхпиттэн оҕону кытта үлэлиибин. Оттон тренер быһыытынан саха төрүт оонньууларыгар үлэлээбитим сүүрбэ сыл буолла. Манна Өлүөхүмэ, Таатта, Горнай, Кэбээйи курдук сирдэртэн кэлэн дьарыктанар оҕолордоохпут. Уонна оттон, биллэн турар, чурапчыларым.

Кыһыҥҥы кэмҥэ оскуолабыт иһинэн анаан дьарыктыыр интэринээттээхпит. Күҥҥэ иккитэ дьарыктаналлар. Түөртэ аһыыллар. Үүнэн эрэр эттээх-сииннээх, ноҕоруускалаах спортсменнарга битэмиин наадатын булгуччу тутуһабыт.

– Хас саастарыттан ылаҕыт?

– Бэһис кылаастан ылабыт. Дьиҥинэн, оҕо 12 сааһыгар диэри былчыҥ-иҥиир, түргэн, сып-сап туттунуулаах, имигэс, сымса буолар. Бу сааһын куоттарымыахха наада. Генетика 10% эрэ оруолу оонньуур, онтон атына – эрчиллии, эт-хаан сайдыыта, спорт.

Учуонайдар этэллэринэн, киһи ханнык баҕарар үөрүйэҕи этэ-хаана, өйө-санаата ылынарыгар 21 хонук наада. Оттон биһиэхэ хайдаҕый?

Иитиллээччилэрин ситиһиилэрэ
Мырыла спорт хайысхалаах оскуола-интэринээтин иитиллээччилэрэ "Азия оҕолоро" НИСО  кыттыылаахтара. Былырыын буолан ааспыт Манчаары оонньууларыгар 8 путевканы ылбыттара.  Иитиллээччилэрин ортотугар маастарга хандьыдааттар, спорт маастардара бааллар.

Хомойуох иһин, лааҕырдарбытыгар биһиги баҕарар, результат биэриэхтээх 21 хонукпут суоҕун кэриэтэ; баара суоҕа 14, быйыл олох да 7 хонуктаах буолаллар. Ол барыта элбэх оҕону сырытыннарар мөккүөнтэн, хаачыстыбаны буолбакка, ахсааны сырсыыттан. Этэ-сиинэ дьарыгы дьэ ылынан, үөрэнэн истэҕинэ, тохтотон кэбиһэбит. Ситэтэ суох дьарык туох үчүгэйдээх буолуой? Охсуута баһаам буолар диэн көрөбүн.

– Иван Иванович, лааҕыргыт оҕолоро өс хоһоонун ааҕа олорор видеоларын элбэх киһи сэргии көрдө ээ. Бу бэйэҥ санааҕыттан киллэрэҕин дуо?

– Лааҕырга сахалыы кэпсэтиини ирдиибит. Ону ааһан сахалыы кинигэ, хаһыат аахтарабын даҕаны, оо, олус сүрэҕэлдьииллэр. Хата, тэттик сонуннардааҕын иһин, хаһыаты сэргии ааҕыахтар эбит да, кумааҕы хаһыат күн-түүн аҕыйаан истэҕэ дии. Ситинник дьаһал баран истэҕин аайы аныгы ыччат сахалыы сонуну хантан ааҕыай?! Төрөөбүт тылбытын оннук бэйэбит симэлитэн истэхпит.

Лааҕырга саха суруйааччыларын ыллыктаах санааларын, өбүгэттэн хаалбыт өс хоһооннору ааҕыыны, ырытыыны сахалыы өй-санаа сайдарыгар өрүү туттан кэллим. Чахчы сэргииллэр. Ол иһин аһыах иннинэ күргүөмүнэн аахтарар этим. Лааҕыртан өйдөрүттэн этэр дьон буолан бараллар. Саха оҕотун ийэ толкуйа бэйэтигэр олоро сырыттаҕа дии. Ону итинник ньымалар уһугуннараллар.

Олоххо сырдык, хараҥа баарын курдук, оҕону иитиигэ тохтуохпун баҕарабын. Баҕар биир эмэ төрөппүт туһанаарай диэн.

* Иитии дьиэ иһиттэн барар. Норуот педагогиката ону туоһулуур. Улуу дьон, ситиһиилээх дьон кэлин ийэ, аҕа дьиэҕэ иитиилэрин уос номоҕо гыналлар. Тыла суох үөрэх, эрэй оскуолата диэни, үлэнэн иитии да диэни ааттыы турдахха, баһаам буоллаҕа дии.

* Аныгы оҕо билбэтиттэн сааппат диэн түмүккэ кэллим. Аҕа көлүөнэ дьоно маны курутуйа көрөр. Собону сатаан хатырыктаабаттан, үөстээбэттэн, кутааны оттубаттан аныгы оҕо кыбыстыбат буолан турар. Кинилэргэ барыта түргэн наада. Доширак баар диэн буолар. Ас астааһына аҥаардас иһи тоторууга эрэ ананарын курдук. Бу бүтүн философия, иитии акылаата буоллаҕа.

* «Патриотизм диэн тугуй?» диэн ыйытыыга туох хоруйу истибиппин этэбин дуо? Киһи да сонньуйар. УАЗ массыына баарын туһунан бэрт кэбэҕэстик этэллэр. Бу тугуй?

* «Сайын» диэн тыл туох суолталааҕый диэн ыйытыыны өрүү туруорабын. Бастатан дьыл итии кэмэ дэһэ түһэллэр. Онуоха «эккин-хааҥҥын сайыннар диэн буолар» диирбин лааҕырга сылдьыбыт оҕолорум билэллэр.

* Бу сайыҥҥы күннэргэ хайа эрэ оҕо күн ортотугар диэри утуйа сытыа. Оттон сайдыыга кэлбит оҕо уутун сиэртибэлээн туран дьарыкка сылдьар. Сатабыл өттүгэр элбэххэ үөрэниэ, куһаҕан дьаллыктан арахсыа, ылларыа даҕаны суоҕа.  Оҕону кэмигэр хайҕаан, эгди гынан эрэл саҕан, киһиргэтэ түһэн биэрэр ньыманы өрүү туттабын.

* Лааҕырбытыгар оҕолор илим үтэргэ, туу быраҕарга, муҥхаҕа, спиниҥҥэ үөрэнэллэр. Маны сатаабыт, кыайбыт уол оҕо сирэйдиин-харахтыын уларыйан иһэрин көрөргө астык. Аны бу булдун хатырыктааһын, үөстээһин үөрүйэхтэрин баһылыыр. Бу барыта сайыммытын баттаһа сайдыы. Эт-хаан эрэ өттүнэн буолбакка, өй-санаа, сиэр-майгы өттүнэн.

Бу дьалхааннаах олоххо кэнэҕэски ыччаппытын спорт эрэ быыһаан ылыа диэн үйэм тухары спорду пропагандалаан кэллим. Ону кытта сахалыы өйдөөх-санаалаах, толкуйдаах оҕо эрэ бу олоххо тирэхтээх үүнүө-сайдыа.

                         ***

Оҕо сайыҥҥы лааҕырын биир бастыҥ холобурун бу курдук билистибит.