Оҕо сааһым садын үүннэрэн таһаардым

Итии күннэр ардаҕынан солбулланнар, оҕуруокка бытаарыыны үөскэттилэр. Ол эрэн олохтоохтук тэриммиттэр өлгөм үүнүүнү ылан үөрүүлэрэ улаата сылдьар. Минньигэс клубниканы  үүнэрэр  Бүлүү улууһун Кыадаҥда нэһилиэгин олохтооҕун Айталина Томская кэпсээнин ааҕыҥ.

— Биир дойдулааҕым Айталина Захаровна, үтүө күнүнэн! Кылгас, ол эрээри аһары күүтүүлээх сайыммыт элбэх түбүктэн турар. Оҕуруот олордуунан хаһааҥҥыттан дьарыгыраҕын?

— Мин 1998 с. Бүлүү Кыадаҥдатыгар кийиит кыыс кэлбитим. Бүлүүгэ уонтан тахса  сыл суут эйгэтигэр үлэлээбитим. Оҕо сааспыттан улахан садтаах  буоларбын ыраланар этим. Элбэх фрукта, сибэкки үүммүт садынан хаама сылдьарбын оҥорон көрөрүм. Онно улахан дьиэлээх буолара. Таптыыр кэргэннээхпин, оҕолордоохпун диэн саныырым. Бу ыра санаам кыһалҕалаах олохтон өйбөр айыллан тахсыбыта. Аҕабыт иһэр этэ, онтон ийэм барахсаны дьоло суох ийэ диэн көрөн улааппытым. Ити саҕана таһараа ыалбыт уоллара ыал буолбута. Көрдөххө, наһаа эдэрэ суоҕа. Мин  түннүгүнэн кинилэри кэтээн көрөр идэлэммитим. Куруутун сиэттиһэ сылдьаллара, онтон мин айдаан ортотугар олорорум. Ону умна сатаан, уруокпун эрдэ ааҕан, дьиэҕэ үлэлиирбин үлэлээн, бэйэм оҥорбут дьоллоох ырабын оҥосто, эрдэ сытарым. Оннук улааппытым. Аналбын Артему көрсөн, Томскайдар диэн олус үтүө дьоҥҥо кийиит буолан киирбитим. Оҕо сааспар ыраланар дьоллоох дьиэ кэргэним эйгэтэ оҥоһуллубута. Онон оҕо сааһым баҕа санаата туолбута. Кэргэним Артем Иннокентьевич сибэкки курдук бүөбэйдиирэ, уолаттарбытын Айсен уонна Айсан диэн сүрэхтээбиппит. Оҕолорбутун олох сахалыы ииппиппит, тылланаат “ийээ-аҕаа” диэн сүрэхпитин ууллара саҥаран барбыттара. Үчүгэй холумтаннаах ыалга түбэһэн, олус дьоллоохтук олорбутум. Эбэбит, эдьиийбит эгэлгэ үүнээйини, талаҕы, оҕуруот аһын олордоллоро. Үүнээйигэ сөптөөх сымнаҕас сирдээх Бүлүү сирэ уонна эбэбит, эдьиийбит оҕуруота оҕуруотунан дьарыктанарбар тирэх буолбута. Дьиэ туттаат. улахан тэпилииссэ туттубуппут. Оҕуруот бөҕөнү үүннэрэн, кыһынын 500-тэн тахса кэнсиэрбэ оҥорорум. Оччолорго  билиҥҥи курдук төлөпүөнү ас да оҕуруот аһын  ырысыаба суоҕа. Эбэбит “Работница” сурунаалыттан кырыйан ылан, халыҥ тэтэрээт оҥостубутум.

— Бэйэ оҕуруотун олордуутунан күүскэ ылыстын...

— Бүлүүгэ тиийээт салат олордоллорун саҥа көрөн билбитим. Эдьиийбит кэргэнэ украинец этэ. Ол иһин үүнэйинэн бааһынай хаһаайыстыба тэриммиттэр. Туох суоҕуй диэбит курдук этэ. Кинилэртэн үөрэнэн оҕуруот олордуунан дьарыктанан саҕалаабытым. Үлэбиттэн атын бириэмэм оҕуруот аһын олордууга анаммыта. Дэлэччи талах, араас мас үүнэрбиппит. Кэргэним баһааркаҕа үлэлиирэ, үлэтиттэн сылайа быһыытыйан, төрөөбүт Кыадаҥдатыгар тардыһыыта күүһүрбүтэ. Сылгы иитиитинэн дьарыктанарга санаммыта. Ол эрээри ити баҕа санаа кыаллыбатаҕа. Субсидия ылыытын  өттүттэн ыарахаттары көрсүбүппүт. Оҕуруот үүннэриинэн дьарыктаныҥ диэн сүбэни ылынан, хортуоппуй олордуутун саҕалаабыппыт. Ити 2016 с. этэ, “Начинающий фермер” куонкуруска кыттан тута ааспыппыт. Дьэ үлэбитин саҕалаан эрдэхпитинэ аҕабыт ыарахан ыарыыга ылларан олохтон туораабыта. Санаа бөҕөҕө баттаппытым. Ыарахан  үлэни туппутунан соҕотох хаалбытым. Ол эрээри ис испиттэн өсөһүү киирэн, дьыалабын салгыырга быһаарыммытым. Оҕолор оскуолаҕа үөрэнэллэрэ. Санаабытын түһэрбэккэ оҕолорбун кытта хортуоскабытын үүннэрбиппит. Улахан тиэхиньикэбит да суоҕа, кытай тыраахтардаах эрэ этибит. Сыл аайы уолаттарым доҕотторо көмөҕө кэлэн, биригээдэлээх курдук санаммыппыт баара. Биирдэ нэһилиэкпит баһылыга  Петр Александрович Догоюсов  урукку гараас каркааһыгар тэпилииссэ оҥостуоххун  сөп диэбитэ. Ону истээт, умайа түспүтүм, кырдьык, тэпилииссэлэниэхпин баҕарарым. Ити сыл кыһыныгар бибилэтиэкэри солбуйбутум, “Байдам” сурунаалга бэйэ дьыалатын тэринии балаһаларын ааҕарым. Онно Намҥа Сергей Кривошапкин клубника үүннэриитин туһунан аахпытым. Тута киниэхэ сибээскэ тахсан сүбэлэри ылбытым уонна бизнес куруоһуок үлэлэппитим. Биэс эдэр киһи Сергейтэн рассаада ылан, клубника үүннэрэн көрбүттэрэ. Хайдах эрэ барыта табыллыан сөбүгэр эрэнэммин, уолум 18-с сааһын туолуутугар тыл көтөҕөн, “Стартап” ыларга сүбэлээбитим. Аны тэпилииссэбит үрдүгэ  6 м, уһуна 44 м, ылбыт үппүт онно эрэ тиийбитэ. Кыһынын Крымтан агрономтан куйар ситиминэн үөрэх ылбытым. Бу сыллар усталарыгар элбэх ороскуоту көрүстүбүт,  агрономнаах үлэлээн уонна уктары кыстатан, саас муус устартан дьэдьэммит өлгөм үүнүүнү биэрэн, быйыл улахан ороскуоппутун сабан эрэбит диэн үөрэбит. Көмөлөһөөччүлэрим, уҥа илиилэрим - уолаттарым. Аҕалара булчут ааттааҕа этэ. Уолаттарыын батыһыннарар сылдьара. Чугас киһилэрин сүтэрэн уонна саастарыгар ыарахан үлэҕэ миигинниин тэҥинэн түһэннэр, үлэҕэ эриллэн улааппыттара. Тэпилииссэлэрин иккис этээһин бэйэлэрэ көтүрдүлэр, дьиэбитин саҥа матырыйаалларынан оҥордулар. Устудьуоннуулларыгар бэйэлэрэ хамнас өлөрөн үөрэнэннилэр. Инникитин бу бэйэлэригэр туһалыа турдаҕа. Олоххо чиҥник туруохтара уонна ханнык да үлэттэн чаҕыйбат үтүө үлэһит буолуохтара диэн эрэллээхпин.

— Саҥа олордооччуларга тугу сүбэлиэххэ сөбүй?

— Мин сүбэм клубниканы хайдах көрөргө буолбакка, киһи санаатын күүһүрдүүтүгэр буолуон сөп. Баҕарар дьыалаҕын олоххо киллэрэргэ дьулус, бэйэ дьыалатын тэринэртэн куттаммакка, уһаппакка-кэҥэппэккэ тэриниэххэ наада. Ыарахаттар ханна баҕар бааллар. Кыһалҕа кымньыылаан, хараахтарым кытта уларыйда. Үлэм кэҥээтэ, сайынна. Киһи бэйэтигэр эрэнэр буоллаҕына, ханнык баҕарар дьыала, о.и үүнээйи олордуута да табыллыаҕа. Кэккэ сылларга уустуктары көрсүбүт түбүктэрбин туоратыы туһунан биир дойдулаахтарбар үүннэрии ньыматыгар куурус ыытабын. Кууруспар үөрэммиттэрим бэйэни хааччынан олороллоруттан уонна дохуот ылалларыттан астынабын. Улахан уолум тэпилииссэ хаһаайына, хайа инженерэ үөрэхтээх. Быйыл кулун тутар ый бүтүүтэ бастакы клубникалары амсайан турабыт. Кыра уолум да санаата чугас.

— Клубника таһынан эбии тугунан дьарыктанаҕын?

— Быйылгыттан индюктары иитиини ылсан эрэбин. Билигин 50-ча төбөлөөхпүн. Түргэнник ситэр барыстаах салаа эбит. Санаатыҥ эрэ эт баар.

— Биир дойдулаахтаргар тугу болҕомтоҕо ылалларыгар туһаайыаҥ этэй?

— Билигин “ыл да, баҕараргын оҥор” диэн үйэ. Сатабыллаах киһи кэмэ. Киһиэхэ санаа мээнээҕэ кэлбэт, төрөөн тахсыбат. Эйигин хамнатарга оҥоһуллан кэлэр. Тугу барытын монетизациялыырга сөптөөх кэм. Ол барыта сүрэхтээх буолууну эрэйэр. Онон толкуйдаабыккыт туоллун, баҕарбыккыт сатаннын. Баҕардаххына куйаар ситимэ көмөҕө кэлэр. Сахалар ырыынак сыһыаннаһыыларыгар мөлтөхпүт,  билигин да 90-с сыллартан соччо ыраата иликпит. Билиини-көрүүнү үп оҥорон таһаарыыны сатаабакка сылдьабыт. Эн билииҥ- бу сыыһалары туоратыы, үлэҕин тупсарыы, дохуот ылыы уо.д.а. Сүрүннээн мантан эн үүнээйиҥ өлгөм аһы биэриитэ тутулуктаах. Өлгөм үүнүү-дохуот.

— Айталина Захаровна, ылыммыт дьыалаҥ үтүө түмүктэри аҕалбыт. Ыарахаттартан чаҕыйбат күүстээх санааҥ ситиһиигэ тиэрдибит. Киһи эн олоххун холобур эрэ оҥостуон сөп. Хаһан эрэ оҕо сааһыҥ садын бэйэҥ иилиигинэн үүннэрэн таһаарбыккын. Биир дойдулаахтаргын минньигэс амтаннаах клубниканан уһун сылларга күндүлээ, саҥа бырайыактар эн толкуйгунан толкуйдана, олоххо киирэ турдунар.