Оҕо кэлим босуобуйатын анатыыга уларытыы киирэр чинчилээх

Бээ, олус айманымаҥ. Бастаан утаа үс эрэйигиэҥҥэ эрэ бу сонун ньыманы пилотнай бырайыак быһыытынан, бу дьыл алтынньы 1 күнүттэн туттан көрүөхтэрэ. Москуба уобалаһыгар, Ханты-Манси уонна Ямал-Ненец автономнай уокуруктарга.

Ол эрээри элбэх эспэримиэни ааспыт дьон быһыытынан (СКЭни эҥин), ханнык баҕарар пилотнай бырайыак тиһэҕэр дойду бүттүүнүгэр дьайар үгэстээҕин билэбит.

Суруйалларынан, ити эрэгийиэннэргэ бэлиэр бу дьыл алтынньы 1 күнүттэн саҕалаан, ахсынньы 31 күнүгэр диэри биэрбит сайабылыанньалаах дьоҥҥо ити сонун киллэриини –  “биилтири” туһанан барыахтара.

Туох уларыйар эбитий?

Кинилэргэ алтынньы 1 күнүттэн дойду Социальнай пуондата оҕо кэлим босуобуйатыгар билиҥҥи курдук дьиэ кэргэн официальнай дохуотун эрэ аахпат буолар. Ону таһынан дьиэ кэргэн дьонун бааҥҥа баар счетугар киирбит үбү, ыал дьонун уурумньу харчытыгар тиийэ (!) ааҕар-суоттуур, учуоттуур буолар. Өскөтүн босуобуйа көрдүүр ыал сыллааҕы официальнай дохуотун кээмэйиттэн  ол сыл счеттарыгар киирбит үп 200 % үгүөрү  буолла да, оҕо кэлим босуобуйатын харчытын биэрэри тохтотуохтарын сөп.

Күн бүгүн Социальнай пуонда ыал дохуотун ааҕарыгар хамнаһы, биэнсийэни, истипиэндьийэни, алимены,  бэйэ дьарыктаах буолуутуттан киирэр дохуоту эрэ ааҕар.

Аны туран, куһаҕана диэн, бу дьиэ кэргэн ити сыл төһө ороскуотурбутугар ончу болҕойбот, сыччах киирии харчыны эрэ көрөр, билинэр.

Манна сыһыаннаан, Сравни ру саайка, “Сибиирдээҕи дьыалабыай сойуус”  холдинговай хампаанньа дириэктэрдэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Анастасия Горелкина быһаарыытын билсиэҕиҥ:

–Кэлим босуобуйа ананарыгар  СФР дьиэ кэргэн көмөҕө наадыйыытын (нуждаемость) билиҥҥитэ декларацияланар дохуокка эрэ олоҕуран, быһаарар. Итинник түгэҥҥэ, дьиҥ иһигэр ыал финансовай туруга кинилэргэ бэриллэр ыспыраапкаттан чыҥха атын, быдан кыахтаах, балачча үптээх-астаах буолуохтарын эмиэ сөп. Ол аата, ыал чилиэнэ официальнайдык үлэлээбэккэ эрэ  аймахтарыттан бастайааннай өрүккэ харчы тутар, кыбартыыратын уларсан, аренда төлөбүрүн ылан, эбии дохуоттанар буолуон сөп. Ону билигин үлэлиир систиэмэ билиминэ хаалар.

Холобур, үс киһилээх дьиэ кэргэн оросчуокка ылыллар биир сылга, официальнайынан көрдөххө, 600 тыһ. солк. дохуоттаах буоллун. Итини иккигэ төгүллээтэххэ (били, үөһэ суруллубут 200% таһаарар), 1 мөл. 200 тыһ. солк. тэҥнэһэр. Официальнай дохуоту таһынан ыал аҕатын уонна ийэтин бааҥҥа баар счеттарыгар, оонньоон, сыл устата 900 тыһ. солк. киирбит буоллун. Оччотугар бу ыалга оҕо кэлим босуобуйата син биир төлөнөр. Тоҕо диэтэххэ, 900 тыһ. солк. 1 мөл. 200 тыһ. солк.  тиийбэт. Дьэ, оттон бу ыаллар бааҥҥа баар счеттарыгар ити суума оннугар 1мөл. 300 тыһ. солк. киирбитэ  буоллар, кэлим босуобуйаны тохтотуохтарын сөп этэ.

Болҕой: бу да түгэҥҥэ кэлим босуобуйа булгуччу тохтуур буолбатах. Атын усулуобуйалар эмиэ учуоттаналлар. Бу саҥа киллэрии – баара эрэ көмө үбү аныырга туттуллар “биилтир” (фильтр) суолталаах.

Оросчуокка ханнык кэм хабыллара, туох үп ааҕыллара

"200  бырыһыаннаах “порогу” ааҕан таһааралларыгар сайабылыанньа туттарыллыбыт кэмин иннинээҕи 12 ый дохуоту көрөллөр. Холобур, Уйбаныаптар босуобуйаны туруорсар сайабылыанньаларын  2026 сыл алтынньытыгар туттараллар. Оччотугар Социальнай пуонда кинилэргэ 2025 сыл балаҕан ыйыттан саҕалаан, 2026 сыл атырдьах ыйыгар диэри киирбит үбү ааҕан-суоттаан көрөр.

Дохуотунан ааҕыллар:

*Ыал дохуотун ааҕан таһаарарга, үөһэ суруйбуппут курдук, кинилэр  хамнастара, биэнсийэлэрэ, алименнара, истипиэндьийэлэрэ.  

*Бэл, аймахтартан бэлэх, бэйэ биэрбит иэс харчытын төннөрөн ылыы (!) кытта ааҕыллЫАН СӨБӨ этиллэр.

*Ону кытта кэшбек уонна ... маҕаһыынтан төннөрбүт табаарыҥ иһин төлөбүрүҥ кытта учуоттанар кыахтаах эбит!

Туох үп ааҕыллыбата:

*Арай киһи бэйэтэ  биир счетуттан атын счетугар ыыппыт үбэ, биллэн турар, ааҕыллыбат.  * Ону таһынан баантан ылбыт кирэдьиитиҥ, иэс харчыҥ, биллэн турар, дохуокка ааҕыллыбат.

*Ону тэҥэ нолуок вычета, кэлим нролуок счетуттан төннөрүллүбүт үп учуоттаммат.  *Хамсаабат хапытаал атыытыттан биитэр тимир көлөнү атыылаан киллэриммит үбүҥ эмиэ ааҕыллыбат. ОЛ ЭРЭЭРИ ону бигэргэтэр докумуоннар хайаан да баар буолуохтаахтар.

*Биисинэһинэн дьарыктанарга анаммыт ИП счета уонна депозита ааҕыллыбат.

Анал бэлиэтээһин

Бу икки суол түгэҥҥэ  болҕойорго сүбэлииллэр.

*Ыал дьон бэйэ ыккардыгар ыытыспыт үптэрэ ааҕыллыбат.  Ол эрээри онуоха “аймах буолуу сайабылыанньа бэриллибит  кэмигэр быһаарыллар, харчыны ыытыы күнүн туругунан буолбатах” диэн эбии быһаарбыттар. Ол аата, киһиҥ харчы ыытар кэмигэр эриҥ буола илигин иһин, сайабылыанньа суруйар кэмҥитигэр сокуонунан холбоспут буоллаххытына, кини ыыппыт үбэ дохуотунан ааҕыллыбат.

*Хамсаабат хапытаалы атыылыыр түгэҥҥэ тохтуоҕуҥ. Хмасаабат хапытаал, массыына, матасыыкыл, уу аала эбэтэр самоходнай массыына атыытыттан киллэринэр үпкүт босуобуйа ананыытыгар дохуот быһыытынан көстүбэтин туһугар атыы-тутуу туһунан дуогабарын уонна төлөһүү докумуонун сайабылыанньаны кытта хайаан да холбуу тутан угуохтааххыт. Оннук, бигэргэтэр докумуона суох биэрдэххэ, хомойуох иһин, дохуот  быһыытынан ааҕылларыгар тиийэр.

СФР харчы счекка киириитин хайдах билэрий?

Үп-харчы киириитин бэрэбиэркэтэ биэдэмэстибэлэр икки ардыларынааҕы электроннай алтыһыы көмөтүнэн автоматынан быһа барар.  СФР Федеральнай нолуок сулууспатыттан дьиэ кэргэн бары чилиэннэрин счеттарын уонна уурдарыы харчыларын счетун олоччу көрдөөн ылар. Ол кэрискэ чахчытыгар олоҕуран, кирэдьиит тэрилтэлэригэр, бааннарга тахсан, бу туһааннаах кэм иһигэр бу ыалга төһө үп-харчы киирбитин биллэрэр туһунан ыйытык түһэрэр. Онуоха кэлим босуобуйаны туруорсар ыал көҥүлэ ирдэммэт даҕаны.

* Баан счетун бэрэбиэркэтигэр туттулла сылдьар эрэ буолбакка эрдэ сабыллыбыт счеттар кытта бэрэбиэркэҕэ хапсаллар, ол иһигэр: дебетовай каарталар, накопительнай уонна текущеай счеттар, уурдарыылар уонна депозиттар.  Арай ИП счеттарын көрбөттөр.

Дьэ, ити курдук эмиэ да сөптөөх, эмиэ да дьикти уларыйыы кэлим босуобуйа ананыытыгар киирээри сылдьар. Сиһилии киирэн билистэххэ, кистэлэҥ эбии дохуота суох дьоҥҥо куттанар төрүөт суох курдук. Икккиһинэн, чахчы киирэрэ-киирбэтэ бу үс эрэгийиэҥҥэ ыытыллар эспэримиэн туох түмүгү көрдөрөрүттэн тутулуктаах. Этэргэ дылы, сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар. Түмүгү күүтэбит.