ОҔО ИДЭТИН СӨПКӨ ТАЛАРЫН ТУҺУГАР. Профориентолог – Арассыыйаҕа сэдэх идэ

Ону кытта ыччат буккуллара, инники идэтин сыыһа талара, киирбит үөрэҕин ортотуттан “миэнэ буолбатах эбит” диэн быраҕара үгүс. Аны үөрэммит идэтинэн үлэлиир киһи эмиэ аҕыйах. Маныаха билигин “профориентолог” диэн олус туһалаах идэ баарын билэҕит дуо?

“Киин куорат” профориентолог Мария Волковаттан киниэхэ хаһан тиийиэхтээхпитин, үөрэххэ туттарсыы уратыларын, идэни талыы туохха тэриҕириэхтээҕин, ханнык олимпиадалар наадалаахтарын о.д.а.  туоһуласта.

ПРОФОРИЕНТОЛОГ ДИЭН КИМИЙ

Мария Волкова Орто Халыма Өлөөкө Күөлүттэн төрүттээх, СГУ Филологическай факультетын кыһыл дипломунан бүтэрэн, нуучча тылын уонна литературатын учууталынан төрөөбүт дойдутугар Орто Халыма улуустааҕы гимназиятыгар таһаарыылаахтык үлэлээбит, онтон Дьокуускайдааҕы педагогическай колледжка преподавателинэн, Кэтэхтэн үөрэхтээһин салаатын сэбиэдиссэйинэн, Айыы Кыһатыгар, Арктическай оскуолаҕа (ол саҕана норуоттар икки ардыларынааҕы таһымнаах – Аапт.)  үлэлии сылдьыбыт.

2005 сыллаахха СӨ бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаев көҕүлээбит “100 аспирант” бырагырааматынан Мария Васильевна Санкт-Петербург куоракка Герцен аатынан Педагогическай университекка кандидатскайын көмүскээбит. Маны тэҥэ кини үс оҕолоох дьиэ кэргэн ийэтэ.

Мария Васильевна, олоҕун үөрэхтээһин эйгэтигэр анаабыт киһи, биир халыыпка киирэн хаалбакка, наар сонун суоллары тобула, сайдыы аартыгын тутуһа сатыыр эбит. Ол иһин обургу оҕолору идэҕэ салайан биэрэр эксперт быһыытынан сайдан, билигин кини көмөтүгэр наадыйар дьон сыллата элбээн иһэр.

– Мария Васильевна, ааҕааччыларбытыгар “профориентолог” диэн кимин быһааран биэриэххэ. Кини хаһан наада буоларый?

– Профориентологы “эксперт по профориентации”, “каръерный специалист” диэн атыннык эмиэ ааттыыллар. Уопсайынан, Арассыыйа үрдүнэн бу идэ саҥатык соҕус. Профориентология – философия, психология уонна педагогика наукаларын быысаһыыларыгар баар наука дисциплината. Киһини личность быһыытынан көрөн, баар чахчылары, механизмнары уонна  идэтийиигэ улаатан тахсыыны үөрэтэр. Төрөппүттэргэ, оҕолорго инники суолларын оҥостоллоругар көмөлөһөөччү диэххэ сөп.

Профориентология оҕолорго эрэ буолбатах, улахан дьоҥҥо бу олоххо бэйэлэрин дьарыктарын булалларыгар эмиэ көмөлөһөр. Үлэтин булбут да киһи салгыы каръера оҥосторугар, дохуотун улаатыннарарыгар салайан биэрэр.

Сыл аайы мөлүйүөнүнэн кэриҥэ оскуоланы бүтэрээччи инники идэтин талар. Ону таһынан, статистика этэринэн, үрдүк үөрэҕи бүтэрбит выпускниктар 50% ылбыт идэлэринэн үлэлээбэттэр – үөрэнэллэр, судаарыстыба онно харчыны барыыр, оттон бу дьон үлэлии барбаттар...

Эмиэ статистика көрдөрөрүнэн, улахан дьон 40% бэйэлэрин үлэлэрин астымматтар уонна уларытыахтарын баҕараллар. Бу, дьиҥэ, “мин идэбин сыыһа талан үөрэммиппин” эрэ диэнтэн тахсыбат, киһи олоҕун устата элбэх уларыйыы буолар, сыаннастара уларыйаллар, көһөн барар, олоҕор саҥа сүүрээн киирэр уо.д.а. Ол аайы киһи бэйэтин идэтин уларытыан, бэйэтин атын эйгэҕэ холонон көрүөн баҕарар. Ол эбэтэр, киһи таптыыр дьарыгын буолуон баҕарара – оскуола оҕотугар эрэ буолбатах, улахан дьоҥҥо эмиэ сытыытык турар кыһалҕа.

– Төрөппүт оҕотун эйиэхэ аҕаларыгар туох ирдэбиллээх, баҕа санаалаах кэлэрий?

– Мин бэйэм, оскуолаҕа үлэлээбит киһи быһыытынан, оҕо инникитин таларыгар көмөлөһүөхпүн баҕарабын. Төрөппүттэр араас биричиинэлээх  буолаллар. Холобур, ким эрэ “мин оҕом наһаа элбэх интэриэстээх” диэн кэлэр. Ол интэриэстэрин мин анаалыстаан көрөбүн, ханнык эрэ идэҕэ салайарга көмө наада буолар.

Ол эрэн ордук “мин оҕом тугу да баҕарбат”, “тугу да гыныан баҕарбат”, “туох да интэриэһэ суох” диэн кэлээччи элбэх. Оҕо инники идэтин, профильнай кылааһын таларга көмөлөс эбэтэр инникитин үөрэҕин чааһыгар ханнык хайысханан барарбытын быһаарарга көмөлөс диэн эмиэ кэлэллэр. Оскуолаҕа үлэлээбит, бэйэм элбэх оҕолоох ийэ буоларым быһыытынан, уопуппуттан үллэстэбин, билиибин туһанан көмө оҥоробун.

БИЛИҤҤИ ОҔО ИННИКИТИН БЫЛААННЫЫРА ОЛУС ЫАРАХАН БУОЛЛА

– Оҕо бэйэтэ сатаан тугу да быһаарымматах буоллаҕына, хайдах үлэлэһэҕин?

– Билиҥҥи төрөппүттэр оҕолорун онтон-мантан наһаа харыстыы сатааннар дуу, тугу да боруобалаабатах оҕолор бааллар. Ханнык да куруһуокка сылдьыбатах, тугу да интэриэһиргээбэтэх оҕолор кэлэллэр. Төрөппүттэр “оҕобут баҕарбат дии, чэ, оччоҕо ханна да сылдьыбатын даҕаны” диэн кэбиһэллэр. Бу түгэҥҥэ оҕо наар бэйэтин баҕатынан олордоҕуна, улаханнык тугунан да дьарыктаныан баҕарбат буолан хаалар. Маннык оҕолорго “Профориентационная программа” диэн өҥөлөөхпүн.

Онно бастатан туран төрөппүтүн кытта аудит ыытабын – оҕо хайдах усулуобуйаҕа улааппытын, төрөппүт быһыытынан оҕотун хайдах сыаналыырын, оҕону кытта туох уопсай сыаллардаахтарын быһаарабын. Оҕону кытта үлэлэһэргэ кини ханнык секцияларга, куруһуоктарга боруобаланан көрбүтүн, оскуолаҕа хайдах үөрэнэрин, тугу атыттартан ордук сатыырын, ханнык уопуттааҕын быһаарабын. Биллэн турар, оҕо араас тургутуктары ааһар, ону таһынан оҕо сатабылларын арыйан көрөбүт. Кини олоҕун уопутугар олоҕуран, ханнык сатабыллара ордук сайдыбыттарын билэбит. Улахан аналитическай үлэ барар.

Тус бырагыраама оҥорорбор оҕо ханнык кылааска үөрэнэринэн салайтарабын. 8-9 кылааска үөрэнэр оҕоҕо, холобур, барыллаан гипотезалар оҥоһуллаллар – ханнык куруһуоктары, секциялары боруобалыан сөбүй диэн.

10-11 кылаас оҕотугар, холобур, үрдүк үөрэх кыһаларын сыымайдыыбыт, талабыт. Кэнники кэмҥэ төрөппүттэр, оҕолор даҕаны омук сиригэр үөрэнэ барыыны толкуйдуур буоллулар.

Оҕо инники идэтин таларыгар, бастакытынан, бэйэтин үчүгэйдик билиэхтээх. Иккиһинэн, “мин туох интэриэстээхпиний?”, “туохха дьоҕурдаахпыный?”, “туох сатабыллаахпыный? (навыки)”, “ону мин хайдах сайыннарыахпын сөбүй?”, “уопсастыбаҕа, тулалыыр эйгэбэр тугу оҥоруохпун сөбүй?”, “интэриэһиргиир идэбэр хайдах тиийиэхпин сөбүй?” диэн ыйытыыларга сатаан эппиэттиэхтээх.

– “Билиҥҥи оҕолор идэлэрин да сатаан талбат буолбуттар дуо?” диэн санаа баар.

– Биһиги олох атын кэмҥэ олорбуппут. Холобур, оскуолабытын бүтэрэрбитигэр, “билигин иннэ үөрэххэ киирэбин, биэс сылынан этэҥҥэ онно үлэлии барабын” диэн билэр этибит. Бэл, “бу киһи биэнсийэҕэ бардаҕына, мин кини оннугар киирэн үлэлиэм”  диир кыахтаах этибит.

Оттон билиҥҥи оҕо наһаа түргэнник, сыыдамнык уларыйа турар кэмҥэ олорор. Киһи инникитин тымтыктанан көрөрө олус ыарахан буолла. Олохпутугар оҥоһуу өй күүскэ киирдэ. “Бу уларыйа турар сиргэ, уларыйа турар олоххо туох туһалаах буолуохпун сөбүй?” диэн ыйытыыга хоруйдуур олус уустук буолла. Дьэ маннык түгэҥҥэ профориентолог көмөтө наада.

Оҕо бэйэтин күүһүгэр итэҕэйигэр, инникитин былаанныырыгар туора киһи көмөтө, исписэлиис  сүбэтэ олус туһалыыр.

“ПРОФОРИЕНТАЦИОННАЙ ТУРДАР” ХАС ДА ӨРҮТТЭЭХТЭР

– Оҕо идэтин хас сааһыгар талыахтааҕый?

– Идэни салайан биэрэр бырагырааманы 14 саастарыттан сүбэлииллэр. Ол гынан баран оҕо хайысхатын таларыгар профильнай кылаастартан саҕалаан, 5-с кылаастан көмө наада буолааччы. 

Төрөппүттэр саамай улахан сыыһалара – 11-с кылааска киирбит оҕоҕо идэ таларга көмө наада диэн кэлэллэр. Ити, мин саныахпар, сыыһа. Тоҕо диэтэххэ, быйылгы приемнай хампаанньаны ырытан көрдөххө, бүддьүөттэн үбүлэнэр миэстэлэргэ эрдэттэн хайысхаларын быһаарыммыт, траекторияларын оҥостубут оҕолор киирдилэр. Быһаарыммыт оҕо эрдэттэн олимпиадалары ааһар, сыалыгар араас ньыманан барытынан дьулуһар.

– Билигин “профориентационнай тур” диэн наһаа элбээтэ. Оҕо улахан куораттары көрөн кэлэр, университеттарга ымсыырар, оттон төрөппүт аҕыйаҕа суох үбү барыыр. Салгыы туох буоларый? Эн санааҥ манна хайдаҕый?

– Мин саныахпар, бу икки өрүттээх. Ханна да, хаһан да айаннаабатах оҕо саҥа сири, дойдуну билсэригэр, көрөрүгэр үчүгэй тирэх. Ол эрээри маркетинг өттө эмиэ баарын өйдүөхтээхпит. Холобур, кылааһанынан бары бараллар, мин оҕобун эмиэ хайаан да ыытабын диэн кирэдьиит ыла-ыла ыытыахтарын сөп. Оҕо итинник туртан кэлэн баран идэтин чопчу, сөпкө талыныа дии саныыллыр.

Оттон ыраах Саха сириттэн тиийбит оҕо, биллэн турар, барытын сөҕө-махтайа көрөр, “мин маннык олоруохпун баҕарабын” диир. Ол гынан баран бу тур иннинэ улахан үлэ ыытыллыбыт буолуохтаах. Ол курдук, орто үөрэх үрдүктэн туох атыннааҕын, бу университет туох күүстээх бырагыраамалардааҕын, ханнык услуобуйалааҕын, тугу гынан манна киириэххэ сөбүн, ханнык БКЭ туттарыахтааҕын, ханнык олмипиадаларга кыттыахтааҕын билэн баран барыахтаах.

Оттон билиҥҥи “профориентационнай турдары” ылан көрдөххө, улахан аҥаардара дойду бастыҥ кыһаларынан сырытыннараллар – МГУ (Москватааҕы судаарыстыбаннай университет), ВШЭ (Экономика Үрдүкү оскуолата), МФТИ (Москватааҕы физико-техническэй институт) – баларга киирэр олус уустук ээ. Олимпиадаҕа кыайыылаах, БКЭ-ҕэ уһулуччу үрдүк бааллаах оҕолор киирэллэр, сороҕор олор да сатаан киирбэккэ хаалаллара баар. Биллэн турар, оҕо ол үөрэх кыһаларын эт хараҕынан көрөрө үчүгэй, ол эрэн аҥаардас турга баран кэлиинэн муҥурданар улахан сыыһа дии саныыбын.

Оҕону кытта элбэх тус үлэ барбытын эрэ кэнниттэн инник тур туһалыан сөп.

9-С КЫЛААС КЭННИТТЭН ОСКУОЛАТТАН БАРЫЫ ТУҺУНАН

– Төрөппүттэр “оҕом гуманитарий”, “оҕом технарь” диэни эрдэттэн таайыахпытын, сылыктыахпытын, быһааран кэбиһиэхпитин сөп дии. Ол төһө сөптөөх буоларый?

–  “Мин оҕом гуманитарий”, “мин оҕом технарь” диэн эрдэттэн быһааран кэбиһэр улахан сыыһа дии саныыбын. Оҕону судургутук сортировкалаан кэбиһии буолар диибин.

Кини талаанын, өйүн кыаҕын икки эрэ хайысхаҕа наардаан кэбиһии. Билиҥҥи профориентация сыаналыырынан, инникитин гибриднэй идэлэр ирдэниэхтэрэ. Холобурдаан кэпсээтэххэ, биир обургу оҕо история олимпиадарыгар куруук кыттар, наһаа сөбүлүүр эбит. Кинини сүрдээх үчүгэй историк эрэ быһыытынан көрөллөр. Дьиҥэ, бу оҕо история түгэнин эрэ буолбакка, тоҕо маннык буолбутун, бу ханнык төрүөттэн саҕаланан туохха тиийбит биричиинэтин ырытан толкуйдуур эбит. Бу түгэҥҥэ биһиги кинини гуманитарий эрэ курдук көрөрбүт тутах, киниэхэ хааччах буолар.

– 9-с кылаас кэнниттэн оҕо оскуолаттан барыыта наһаа элбээтэ. Үөрэхпит политиката оннук буолбута кимиэхэ да кистэл буолбатах. Улахан киһи буола илик оҕо идэтин сыыһа талан кэбиспэт дуо?

– 9-тан оскуолаттан тохтооһун кырдьык наһаа элбээтэ. Биһиги дойдубутугар оробуочай идэлэр наада буоллулар. Колледжтарга, идэтийбит үөрэхтээһиҥҥэ оҕо оробуочай идэни баһылыыра эмиэ үчүгэй.

Санаан көрдөххө, 10-11 кылаас научнай соҕус, үрдүк таһымнаах үөрэхтээһин, барытын дириҥэтэн үөрэтии. Ол иһин үөрэххэ наһаа таласпат, ыарырҕатар буоллаҕына, бу киһи оробуочай идэни талан үлэлиирэ тоҕоостоох курдук буолар. 10-11 кылааска үрдүк үөрэххэ киирэр сыаллаах оҕо үөрэнэр. 

Профориентолог быһыытынан быһаардахпына, Голланд диэн учуонай араас идэ тииптэрин таһаартаабыта. 9-с кылаас кэнниттэн “реалистическай” эбэтэр “практическай” тииптээх буоллаххына, ол аата бу дьон күүһү-уоҕу, сатабылы туһанар дьарыгы ордороллор, түргэн-түргэнник үөрэнэ охсон ханнык эрэ практическай түмүгү көрүөхтэрин баҕараллар – механиктар, кондитердар, повардар, парикмахердар о.д.а.

Өр үөрэммэккэ, түргэнник үлэлиэн баҕарар оҕоҕо колледж барсар. Үрдэтиниэн баҕардаҕына, кэтэхтэн да үөрэниэн сөп.

Быйылгы приемнай хампаанньа түмүгүнэн көрдөххө, үрдүк үөрэххэ киирэр уустук буолан иһэр. Ол иһин төрөппүттэр оҕо 9-с кэнниттэн колледж нөҥүө ааһан үрдүк үөрэххэ киириитин толкуйдуур буоллулар.

СААМАЙ КҮҮСТЭЭХ КЕЙС:

ҮЧҮГЭЙ ОСКУОЛА+ОЛИМПИАДА+СПОРТ+ТЫА ОЛОҔО

– Эн уолгун “мой самый сильный кейс” диэбиккин билэбит. Ол туһунан кэпсээ эрэ.

– Улахан уолум Физико-техническэй лицейи 2020 сыллаахха кыһыл көмүс мэтээлинэн бүтэрбитэ. Ол саҕана билиҥҥи курдук наһаа элбэх олимпиадник суох этэ. Кини 5-с кылаастан саҕалаан олимпиадаларга элбэхтик кыттан уопутурбута. Ол саҕана үөрэххэ киириигэ олимпиаданы наһаа көрбөт буоланнар, саатар пандемия эҥин буолбута, бэйэтэ туруулаһан туран БКЭ-ҕэ бэлэмнэммитэ, күүстээх кейс оҥостубута. Нуучча тылын, математикатын – 100 баалга, физикатын 99 баалга суруйбута.

Бастакытынан, кини күүстээх оскуолаҕа үөрэммитэ. Иккиһинэн, кыра эрдэҕиттэн олимпиадаларга сылдьан, буһан-хатан, элбэхтэ айаннаан, араас оҕолору кытта билсэн-көрсөн, бэйэтин күүһүгэр эрэллээх буолбута улаханнык көмөлөспүтэ. Үсүһүнэн, Вася спорка кыра эрдэҕиттэн баҕалаах этэ – футболга дьарыктаммыта хараактырын, дьулуурун сайыннарбыта.

Уонна оттон дьиэ кэргэн улахан оҕото, тыа сирин оҕото (4-с кылааска диэри Орто Халымаҕа үөрэммитэ) буоллаҕа дии. Аҕатын кытта туох баар хара үлэҕэ, булка-алка тэҥҥэ сылдьан уһаарыллыбыта – ол эмиэ улахан оруоллаах этэ диэн бэлиэтиибин. “Мин оҕом туйгун үөрэнээччи” дии-дии наар ону эрэ өрө тутан тахсыбатахпыт – ол иһин кинини аныгылыы “мин саамай күүстээх кейсим” диибин.

Билигин кини Москватааҕы Физико-техническэй институкка үөрэнэр. Магистратуратын быйыл бүтэриэхтээх. Стажировкаланан үлэлии сылдьар. Кыратыттан футболунан дьарыктанан факультетын футболга хамаандатын капитана. Ону тэҥэ МФТИ сборнайыгар оонньуурун киэн тутта кэпсиибин. Уол оҕону спорка сыһыардахха, дьону кытта тапсарыгар, олоххо интэриэстэнэригэр, араас быһыыттан-майгыттан тахсарыгар, бэйэтин тургутан көрөрүгэр тирэх буолар диэн бэлиэтиибин.

Манна эбэн эттэххэ, кыра уолбут Даниил Канадаҕа Торонто куоракка устудьуоннуу сылдьар, быйыл үһүс куурус буолла. Кыыспыт Арктическай оскуола 8-с кылааһыгар үөрэнэр.

БЫЙЫЛГЫ АБИТУРА УРАТЫЛАРА

– Быйылгы үөрэх туттарсааччыларга ыарахан кэм кэлэн ааста дэстибит. Сорохтор босхо үрдүк үөрэх аны суох да буолара буолуо диэн ытырыктаталлар. Эн санааҕар хайдаҕый?

– Быйылгы абитура чахчы олус ыараханнык ааста. Бастакытынан, бүддьүөт миэстэтэ наһаа аҕыйаата. Ол эрэн бу аҕыйааһын абитуриеннар кэлиҥҥи сылларга саамай талар хайысхаларыгар буолла – экономика, менеджмент, юридическэй идэлэргэ миэстэлэри кыччаттылар. Ону таһынан чэпчэтиинэн туһанар оҕо ахсаана элбээтэ.

Билиҥҥи үөрэххэ туутарсааччылар Арассыыйаҕа төрүөх саамай үөһээ тахсыбыт кэмигэр төрөөбүт оҕолор – демографияны көтөҕөр араас өйөбүллэр киирбиттэрэ, ол саҕана төрүөх чахчы эбиллэ сылдьыбыта.

Тоҕо маннык буолла диэтэххэ, үрдүк үөрэххэ үөрэнэн баран үлэлээбэтэх выпускник ахсаана кырдьык элбэх. Ол аата судаарыстыба бу үөрэхтээһиҥҥэ укпут харчыта мэктиэлэммэт. Чэпчэтиинэн туһанар оҕо элбээтэ. Олимпиада элбэх киирдэ.

Босхо үрдүк үөрэх син биир баар буолуоҕа. Арай судаарыстыба ордук наадыйар хайысхаларынан баар буолуоҕа. Холобур, инженернэй, педагогическай идэлэргэ бүддьүөттэн үбүлэнэр миэстэлэр хаалыахтара – судаарыстыба саамай наадыйар хайысхалара.

– Үрдүк баҕайы бааллаах оҕолор киирбэтилэр. Олимпиадниктар, чэпчэтиилэринэн туһанар бырааптаах оҕолор быһа түстүлэр дуу, кинилэр бэйэлэрэ тугу эрэ сыыһа туттан-хаптан кэбистилэр дуу?

– Бу оҕолор бэйэлэрин хайысхаларынан биир эрэ үөрэх кыһатын талбыттарыттан таҕыста. Кэм ирдэбилигэр сөптөөх быһаарыныыны ылымматылар. Ол аата үрдүк үөрэххэ туттарсар выпускник кыччаабыта үс суоллаах буолуохтаах: “баҕа санаам кыһата”, “мин киирэр кыахтаах кыһам”, “мин чахчы киирэр кыһам”. Оҕо стратегиялаах буолуохтаах.

Ону таһынан, билигин көрдөххө, медалист наһаа элбээтэ. Оскуола төһө медалиһы бэлэмнээбитинэн рейтинэ үрдүүр буолбутуттан, мэтээли биэрии арыый чэпчэки буолла дии саныыбын. Ол иһин төрөппүттэр оҕолорун “куруук туйгуннук үөрэммитэ, онон ханнык баҕарар үөрэххэ киирэр” дии саныыллара сыыһа. Тоҕо диэтэххэ, оскуолаҕа үлэлээбит киһи быһыытынан эттэхпинэ, кыһыл көмүс мэтээл хаачыстыбата атын-атын буолааччы.

Оҕо эрдэттэн бэлэмнэнэн, “манна киирбэтэхпинэ, онно барабын” диэн былааннаах буолуохтаах. Маныаха, дьэ, профориентолог көмөтө наада буолар.

Билиҥҥи төрөппүт амбицията үрдээбит дииллэр. Чахчы оннук баар. Төрөппүт оҕотугар бастыҥ оскуоланы, чулууттан чулуу учууталы, саамай үчүгэй эрэ университеты тала сатыыр. Оттон ол суолунан айаннара сатамматаҕына, улахан охсууну ылаллар.

– Олимпиадаҕа эрдэттэн кытыннаран саҕалыахтаахпыт дуо? Араастара наһаа элбэх, ханныгы талары хантан билэбит?

– Олимпиада элбэх. Холобур, алын кылаастан саҕалаан төлөбүрдээхтэргэ да кытыннаран оҕону олимпиадаларга үөрэтиэххэ наада. “Олимпиаднай толкуй” диэн олох атын буолар. Оҕо бэйэтин билэригэр олук уурар.

Олимпиадалары икки көрүҥҥэ араарабыт:

1. Бүтүн Арассыыйатааҕы оскуола үөрэнээччилэрин олимпиадата (ВСОШ). Саамай элбэх оҕо кыттар. 4 түһүмэҕинэн ааһар (оскуолатааҕы, муниципальнай, региональнай, түмүктүүр түһүмэхтэр). Учууталлар бэйэлэрэ күһүн оҕолорго "кыттыҥ" диэн этэллэр, оҕо аккаастыан да сөп, ханнык эмэ түһүмэҕи ааспатаҕына  салгыы барбат. ВСОШ – бастыҥ таһым, призер дуу, кыайыылаах дуу буоллаххына, аан дойду үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар билиэт ылбыт кэриэтэ буолаҕын. Кыттыбыт, миэстэлэспит оҕолор биридимиэттэригэр чахчы дириҥ билиилээхтэр, “олимпиаднай толкуйдаахтар”. Талааннаах оҕолору өйүүр араас тэрээһиннэр ыытыллаллар. Холобур, мин улахан уолбар Наука дьоҕус Академията улаханнык көмөлөспүтэ.
2. "Перечневай олимпиадалар” – үөрэх кыһалара бэйэлэрэ ыытар олимпиадалара. Дойду бастыҥнарыгар киирэр кыһалар бэйэлэрэ олимпиадалаахтар. Бастакы сүүмэрдиир түһүмэхтэрэ үксүн онлайн ньыманан ыытыллар. Эн манна бэйэҥ киирэн, регистрацияланан оҕоҕун кытыннарыаххын сөп. Маны аастаххына, иккис түһүмэххэ атын куоракка баран эбэтэр Дьокуускайга аһыллар былаһааккаҕа тиийэн офлайн кыттар. ВСОШ ханнык баҕарар үрдүк үөрэх кыһатыгар быһа киирэр кыаҕы биэрэр, түмүгэ 4 сыл туһалыыр эбит буоллаҕына, перечневайга – чопчу ханнык үөрэх кыһатын олимпиадатыгар кыайбыккынан буолар, БКЭ-ни 75 баалтан кырата суохха туттаран билиигин дакаастыахтааххын эбэтэр биридимиэти 100 баалга туттарбыт курдук аахсыллар.

Бу икки олимпиадалар төлөбүрэ суох бараллар.

Оттон “Кенгуру”, “Русский медвежонок” курдук төлөбүрдээх олимпиадалар үксүн кыра оҕолорго ыытыллаллар. Оҕо бэйэтин сыаналанарыгар үчүгэйдэр.

Онон төһө кыалларынан оҕолоргутун олимпиадаларга кытыннаран иһиҥ, бэйэлэрин кыахтарын билинэн, эрдэттэн бэлэмнэнэн иһиэхтээхтэр. Үөрэххэ киирэллэригэр бу улахан төһүү буолар.