Норуот тыйаатырын уота ыҥырар-угуйар

Чөркөөхтөөҕү Петр Васильевич Толстяков аатынан норуот тыйаатыра баай историялаах, Тааттаҕа култуура эйгэтэ сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит тэрилтэ.

Ааспыт 2024 сыл тыйаатыр олоҕун үс бэлиэ сылын кытта ситимнээх этэ. Бастакытынан, Чөркөөх оскуолатын эдэр учуутала, айылҕаттан талааннаах Петр Васильевич Толстяков 1949 с. дэриэбинэҕэ бастакы драмкуруһуогу тэрийбитэ 75 сыла; иккиһинэн, 1989 с. тэриллибит Чөркөөхтөөҕү норуот тыйаатырын 35 сыла; үсүһүнэн 1999 с. режиссер, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, Албан аат I уонна III истиэпэннээх уордьаннарын кавалера Толстяков П.В. аата норуот тыйаатырыгар иҥэриллибитэ 25 сыла. Бу эттэххэ судургу сыыппаралар тугу кэрэһилииллэрий?

Чөркөөхтөр былыр алаастарынан, үрэхтэринэн олорор кэмнэриттэн устар ууну сомоҕолуур уус, Таатта талаҕынан чыпчаххайдыыр  курдук суустаах сытыы тыллаахтарынан, өрөөбүт уостарын өһүлэн хастыы эмэ хонук тохтообокко олоҥхолуур дархан олоҥхоһуттарынан, ыллам ырыаһыттарынан, үөрэхтээх саарыннарынан, сүдү суруйааччыларынан, биллэр талааннаах дьоннорунан аатырбыттара.

Чөркөөххө Сэбиэскэй былаас бастакы сылларыттан испэктээги көрүү тэнийэн барбыта. Норуокка биллэринэн бастакы испэктээк көрдөрүүтэ улуу убайбыт П.А. Ойуунускайы кытта ситимнээҕэ. Кини төрөөбүт буоругар Чөркөөххө 1924 с. сайын ыһыахха сэбиэттэр тэриллибит сылларыгар кэлэн кыттыбыта. Ородобуой таһыгар олохтоохтор А.И. Софронов 1919 с. саха тыйаатырыгар үлэлии киирээт суруйбут “Манчаары” хоһоонунан драматын оонньоон, Платон Алексеевич махталын ылбыттара. П.А. Ойуунускай Чөркөөххө бу сырыытын туһунан СӨ искусствотын үтүөлээх деятелэ Ф.С. Жегусов “Выступление Ойунского в Черкехе, 1924 г.” диэн ааттаах хартыынаны уруһуйдаан, Чөркөөх музейыгар бэлэхтээбитэ.

Чөркөөхтөр дьолбутугар, Чөркөөх 4 кылаастаах оскуолатыгар 1927-1929 сс. сэбиэдиссэйинэн Васильев Пантелеймон Иннокентьевич ананан кэлбитэ. Кини Дьокуускай куоракка норуодунай тыйаатырга саха бөлөҕөр икки сыл үөрэммит этэ. Дойдутугар икки сыл сэбиэдиссэйинэн үлэлиир сылларыгар драмкуруһуогу тэрийэн үлэлэппитэ, бэйэтэ режиссердаан А.И. Софронов “Дьадаҥы Дьаакыбын” уонна нуучча суруйааччыларын айымньыларын тылбаастаан туруоран, дьон аан бастаан испэктээк диэни көрөн, сүрэхтэринэн-быардарынан ылыммыттара. Сэккээччиттэн, Ханньастан, Дьиэбэгэнэттэн, Күнээйи ыраах алаастарыттан киэһэ сыарҕалаах атынан, сорохтор сатыы кэлэллэрэ, көрөөт түүннэри төннөллөрө. Туох туһунан көрбүттэрэ алаас ыалларыгар кэпсээҥҥэ сылдьара. Ити кэнниттэн артыыс буолар баҕалаах Пантелеймон Васильев Дьокуускайга саха тыйаатырыгар үлэлии барбыта. Тыйаатыр сыанатыгар Саха сирин суруйааччыларын айымньыларын сүрүн дьоруойдарын умнуллубат уобарастарын айбыта, Суорун Омоллоон Күкүр Ууһун толорон, “Күкүр Уус” ааты сүкпүтэ, «Саха АССР үтүөлээх артыыһа», «Саха АССР норуодунай артыыһа» бочуоттаах ааттары ылбыта. Кэлин, репрессия содулуттан, 48 эрэ сааһыгар киинэ түспүт Хайдыбыт Булгунньаҕыттан чугас Тобох Күрүө диэн сиргэ көмүс уҥуоҕа тутуллубута. Кини салайбыт драмкуруһуогун биир талааннаах иитиллээччитэ Петр Толстяков салҕаабыта. Ити курдук тыйаатыр эйгэтигэр бастакынан уот сахпыт дьонунан бу икки эдэр дьон буолаллар.

Сыллата Чөркөөх кулуубун иһинэн үлэлиир драмкуруһуок, кэлин драмкэлэктиип режиссер Петр Васильевич туруорууларынан көрөөччү биһирэбилин, тапталын ылбыта. Бастакы улахан ситиһиинэн 1949 с. Т. Сметанин «Лоокуут уонна Ньургуһун» драматын туруоруу буолбута. Онон бу улуу драма Чөркөөххө оонньоммута 75 сыла. Петр Васильевич кыыһа Мотрена Петровна Яковлева билигин норуот тыйаатырын режиссера.

Итинтэн саҕалаан саха суруйааччыларын пьесаларын, драмаларын туруоран элбэх киһини тардан, умсугутан, кытыннаран, элбэх сиргэ көрдөрөн, 1989 с. “Чөркөөх норуодунай тыйаатыра” диэн ааты чиэстээхтик сүгэр. 1999 с. бастакы режиссер П.В. Толстяков аатын тыйаатырга иҥэрбиттэрэ номнуо 35 сыл ааһа охсубут!

Тыйаатыр үлэтэ туруорааччы режиссертан улахан тутулуктаах. Чөркөөх тыйаатырыгар араас сылларга бииртэн биир талыллыбыт курдук, утуйар ууларын умнар бэриниилээх режиссердар үлэлээн ааспыттара: Филатова Р.Н. (1989-1995), Максимова Е.Р. (2006-2008), Вырдылина М.Н. (1995-2001), Огоюкин И.В. (2008), Дорофеев В.Р. (2001-2003), Полускина М.П. (2009), Иванова Л.П. (2003-2006). 2010 сылтан Яковлева М.П. үлэлиир.

Тыйаатыр түстэниэҕиттэн элбэх араас талааннаах дьон арыллан, сыанаттан түспэт, көрөөччүлэр күүтэр артыыстара буолбуттара. Сыллата саҥа талааннар кэлэктиипкэ эбиллэн иһэллэрэ тыйаатыры саҥа, сибиэһэй салгынынан илгийэр. Режиссер М.П. Яковлева классик суруйааччылар айымньыларын саҥалыы туруорара, сонун дьүһүйүүлэри айара норуот тыйаатырын саҥа тыыннаата.

Биһиги тыйаатырбыт мэлдьи даҕаны төрүт култуураны, үгэстэри илдьэ сылдьарынан, норуоттан тахсыбыт артыыстар үрдүк таһымнаах толорууларынан, история кэрдиис кэмин көрдөрөр декорацияларынан, кэрэ көстүүлээх көстүүмнэринэн биһирэнэр. Тыйаатырга араас сылларга идэлэрин толору баһылаабыт, киэҥ фантазиялаах оформителлэр, оператордар үлэлээн кэллилэр.

Чөркөөх олохтоохторо саха суруйааччыларын улахан айымньыларын сыанаҕа тутан олорон көрөр дьоллоохтор. Маннык күүстээх  режиссердардаах, талааннаах артыыстардаах дьиҥ норуот тыйаатыра чугаһынан дэриэбинэлэргэ суох. Аҥаардас репертуардара да киэҥинэн, далааһынынан мээнэ киһи ылсыбат айымньылара: “Лоокуут уонна Ньургуһун”, “Айаал”, “Көмүстээх үрүйэ”, «Суккун сонноох суут албын», «Суорума соруктаммыт», «Манчаары Баһылай», «Маарыкчаан ыччаттара», «Ини-бии», «Улахан доҕор», “Аймалҕан”, “Сайсары”, «Күкүр Уус», “Чуумпу кытыл», «Куорат кыыһа», «Кыталыктар кырдаллара», «Лэкиэс», “Сэрии тыйыс тыына”, «Оҥоруу кытаанах»  о.д.а.

Норуот тыйаатырын үлэтэ сыллата кэҥээн иһэр. Ол курдук бэйэтин иһинэн “Чөркөөх көкөттөрө, Таатта татакайдара” көр-күлүү, “Көһөҥө ситим” фольклор, “Иэйии түһүлгэтэ” литературнай, “Алгыс” үҥкүү бөлөхтөрө үлэлииллэр.

“Көһөҥө-ситим” фольклор бөлөҕө 2016 с. тэриллибитэ (сал. М.П. Яковлева). Бөлөх Чөркөөхтөн тахсыбыт Ийэ олоҥхоһут, Юнеско стипендиата П.Е.Решетников-Көһөҥө Бүөтүр аатын үйэтититиигэ, олоҥхолорун үөрэтиигэ, тарҕатыыга далааһыннаахтык үлэлиир. Өрөспүүбүлүкэҕэ 2017, 2018, 2019 сс. ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыахтарыгар ситиһиилээхтик кыттан, “Утуму салҕааччылар” анал ааты ылбыта, улуус, өрөспүүбүлүкэ олоҥхону көрүү күрэхтэрин лауреата, дипломана буолбута. 2021 с. “Көһөҥө ситим” иһинэн ыччат бөлөҕө тэриллэн, салайааччынан дэгиттэр талааннаах, анал үөрэхтээх Яковлева Т.В. ананан, киэҥ өрүттээх үлэ ыытыллар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи 2021, 2022, 2023 сс. Олоҥхо ыһыахтарын кыайыылаахтара буоллулар, Таатта улууһун аатын үрдүктүк ааттаттылар. Аны утуму салҕааччы оҕолорго “Сайдыс” оҕо бөлөҕө оскуолаҕа тэриллэн, тыйаатыр уонна оскуола ситимнэһэн үлэлииллэригэр көмө буолар. Тыйаатыр оскуолаҕа сыллата “Эдэр актер” бырайыагы үлэлэтэр. Кылаастарынан хоһоон ааҕыытыгар, инсценировкаларга уһуйуллаллар, араас көрүүлэргэ кытталлар. Оҕолор “Аһыныгас санаалаах Айыы Дьураҕастай” олоҥхонон кукольнай испэктээк туруоран, өрөспүүбүлүкэҕэ бастаабыттара, Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон “Чүөчээски” кэпсээнинэн кылгас киинэ оҥорбуттара. “Сайдыс” эдэр артыыстара Чөркөөхтөөҕү норуот тыйаатырын инники кэскилэ, эрэлэ буолаллар, утум салҕанар.

2013 с. тэриллибит учуутал И.Д. Лукачевскай салайааччылаах “Иэйии түһүлгэтэ” холбоһук хоһоон хонуутугар холонор элбэх киһини түмэн, “Чөркөөх уоттара” диэн икки хомуурунньугу бэчээттэтэн таһаарда, айар киэһэлэри тэрийэн ыытта. Былааҥҥа өссө да араас жанрга суруйуулар бааллар, үлэ салҕанар. “Алгыс” саха үҥкүүтүн тарҕатар аҕа саастаах үҥкүүһүттэр бөлөхтөрө 2014 с. тэриллибитэ, салайааччы В.В. Толстякова. Үҥкүү бөлөҕө, аатын курдук, араас улахан тэрээһиннэргэ сиэри-туому толорууга аан аһааччы, алгыс түһэрэр дьоһуннаах соругу толорор, нэһилиэккэ, улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ ыытыллар көрүүлэргэ сыллата ситиһиилээхтик кыттар. Бөлөх тэриллибитэ 5 сылыгар 2019 с. нэһилиэккэ “Үҥкүүлээ” бырайыагынан 200-тэн тахса оҕону, улахан дьону хабан үҥкүүгэ умнуллубат кэрэ, хатыламмат тэрээһини ыыппыта. 1996 с. норуодунай тыйаатыр иһинэн «Чөркөөх көкөттөрө, Таатта татакайдара» диэн көр-күлүү мини-тыйаатыра тэриллибитэ, салайааччынан режиссер Р.Н. Филатова анаммыта. Олоххо көстөр омсолоох да, көрдөөх да түгэннэри итэҕэтиилээхтик көрдөрөн, дьон кутун туппута, өрөспүүбүлүкэ араас муннугар тиийэн, улуус иһинэн элбэхтик гастроллаабыта, куонкурустарга кыттан, Таатта аатын элбэхтэ ааттаппыта. 2000-2008 сс. аата «Дьиибэ-дьээбэ…» диэн уларыйан, Е.Р. Максимова салайааччылаах көр-күлүү тыйаатыра салгыы ситиһиилээхтик үлэлээбитэ, улууска, өрөспүүбүлүкэ араас куонкурустарыгар элбэхтэ кыайыы үктэллэнэн, аата дорҕоонноохтук иһиллибитэ. Билигин С.П. Лонгинова салайааччылаах “Дьиибэ-дьээбэ” көр-күлүү тыйаатыра көрөөччүлэргэ дохсун ытыс тыаһынан көрсүллэр күүтүүлээх ыалдьыт.

Нэһилиэккэ норуот тыйаатырын үйэтитии үлэтэ ыытыллар. Ол курдук, П.В. Толстяков аатынан норуот тыйаатырын 25 сылын көрсө “Саха саарыннарын биһигэр үөскээбит норуот тыйаатыра” ахтыы-кинигэ (ааптар М. Яковлева) тахсыбыта.

Өктөөбүрүскэй нэһилиэк олохтоохторо араас сылларга тапталлаах тыйаатырбыт сайдарыгар сылтан сыл репертуарын дириҥэтэн, кэҥэтэн, далааһыннаах үлэни ыыппыт П.В. Толстяков аатынан Чөркөөхтөөҕү норуот тыйаатырын бары режиссердарыгар, бу кэмҥэ төрөппүт аҕатын айымньылаах үлэтин салҕаан, саҥаны-сонуну киллэрэн улахан кэлэктииби сатабыллаахтык салайар  Мотрена Петровнаҕа махталбытын тиэрдэбит уонна араас сылларга тыйаатыр үрдүк сыанатыгар оонньообут талааннаах артыыстарбытыгар сүгүрүйэбит, кинилэринэн киэн туттабыт.  Кинилэр ааттара норуот тыйаатырын историятыгар кыһыл көмүс буукубанан суруллар.

Түмүккэ, 1949 с. тэриллибит драмкуруһуоктан силис-мутук тардар бастакы режиссер П.В. Толстяков аатынан Чөркөөхтөөҕү норуот тыйаатырын айар уота ыраахха тиийэ ыҥыра-угуйа турдун диэн баҕа санаабытын тиэрдэбит.

Хаартыскалар: Ааптар тиксэриитэ