Норуот сүбэһитэ Агафья Тарасова

Бастакы Ыспааһаптан от-мас кэхтэн барар. Онон, мантан күһүн, хаалбыт итии күннэри баттаһа, оҕуруот аһа ситэ үүнэригэр болҕомто ууруллар. Төһө көрүҥ оҕуруоту үүннэрэрин, үүннэриигэ туох кистэлэҥ ньыма баарын туһунан Ньурба улууһун Антоновка олохтооҕо Агафья Афанасьевна Тарасованы  кытта сэһэргэстим.

– Агафья Афанасьевна, үтүө күнүнэн! Оҕуруот аһын үүннэрии хас да түһүмэхтэн турар – сиэмэ талыыта, арассаадалааһын, үүннэрии, көрүү-истии уонна кэнсиэрбэлээһин, тоҥоруу. Кэпсэтиибит бу сүнньүнэн барыаҕа. Саас-сааһынан кэпсэтиэххэ эрэ, Агафья Афанасьевна.

– Аныгы үйэҕэ хас биирдии хаһаайка оҕуруот олордор дьарыктаах. Ким эрэ үлүһүйэн элбэҕи олордор, ким эрэ көрөн үүннэрэр. Урукку кэмҥэ хортуоппуй, оҕурсу, помидор, моркуоп, сүбүөкүлэ эрэ олордор буоллахпытына, билигин талбыт оҕуруот аһын үүннэрэбит. Биир эрэ суордунан муҥурдаммакка, уонча, сүүрбэччэ, онтон да элбэх көрүҥү олордобут. Онуоха климат да уларыйыыта сабыдыаллыыр.

Бэйэм 43 сыл атыы-эргиэн эйгэтигэр үлэлээбитим. Уурайбытым биэс сыл буолла. Билиҥҥи кэм ирдэбилинэн «самозанятай» диэн аатырабын. Үс сыл анараа өттүгэр 400 000 солк. субсидия ыламмын, тэпилииссэ туттубуппут. Кулун тутар ыйтан оһох оттон, арассаадаларбын таһаартыыбын.

Онтон хаһаайка быһыытынан оҕуруот үүннэриитинэн дьарыктаммытым ыраатта. Чопчулаан эттэххэ, 1981 сыллаахха ыал буолуохпуттан дьарыктаммытым. Тиэргэммэр 1983 сылтан саҕалаан хортуоппуй, помидор, луук, оҕурсу, шампиньон, подсолнух олордобун. Оччолорго сиэмэ да аҕыйаҕа. Үлэбинэн командировкаҕа Дьокуускайга, Иркутскайга, Новосибирскайга бардахпына, анаан сиэмэ атыылаһан кэлэрим. Ити сыллартан саҕалаан, сиэмэ булбакка, бэйэтиттэн ылар буолбутум. Арыт олохтоох нуучча эмээхситтэриттэн бэриһиннэрэрим. Оччоттон хортуоппуйу, күөх гороҕу, кукурузаны, подсолнуҕу, чесногу бэйэ сиэмэтинэн үүннэрэбин. Хоруопкаҕа уган умуһахха харайабын. Холобур, сэбиэскэй «яровой» чеснок сөрүүҥҥэ сип-сибиэһэйдик сытар. Оттон кэнсиэрбэҕэ узбекскай чесногу атыылаһабын, бэйэм чеснокпун салааттарга, утары туттарга туһанабын. Сопхуос саҕанааҕы луук батун сиэмэтин баччааҥҥа диэри илдьэ сылдьабын. Укуруобум эмиэ ол саҕаттан сылдьар. Кукуруза үүннэрбитим 20-чэ сыл буолла.

Урут элбэҕи үүннэрэрим; билигин, сиэмэбин сүтэримээри, биэс эҥин угу олордобун. Биир уктан 2-3 початок толору ситэр, сиэмэбин онтон ылабын. Кукурузабын, горохпун кэнсиэрбэлиибин даҕаны, сибиэһэйдии тоҥоробун даҕаны. Севок луугу олордобун. 80-90 сс. бастаан сиэмэнэн олордон баран, кыһын хомуйан, эһиилигэр салгыы үүннэрэрим. Оччоҕо биирдэ аһа бөдөҥ буолара. Билигин севок талбыт атыыланар, урукку курдук сиэмэттэн саҕалаан ыспаккын, онон быдан судургутуйда. Луугу бэйэбэр сөп буолары үүннэрэбин; сүрүннээн салаакка, хортуоппуй ыһаарытыгар туһанабын. Арбуһу эмиэ хойуккааҥҥа диэри сэбиэскэй саҕанааҕы суорду илдьэ сылдьыбытым. Биэс киилэҕэ тиийэ улаатар. Билигин элбэх суорду үүннэрэбин. Билиҥҥи суортар уонтан тахса киилэ буолаллар. Бастаан тэпилииссэ иһигэр үүннэрэрим, кэлин таһырдьа олордобун. Алта-сэттэ уктан биирдии арбуһу ылабын. Арбузпар ханыы оҥостон дыняны үүннэрэбин. Хаһаайка буолуохпуттан оҕурсуну үүннэрэн саҕалаабытым. Урукку «Муромскай» оҕурсубун бааһынабытыгар үүннэрэбин. Кэлин, сиэмэ дэлэйиэҕиттэн, элбэх көрүҥү ыһабын. Бааһынаҕа «Тундраны», «Бабушкин секрет» гибриди тууһуурга анаан үүннэрэбин. Ону таһынан «Изумрудный поток», «Стелла» гибридтэри сөбүлүүбүн.

Помидору эмиэ арааһы үүннэрэбин. Кэнники биэс сыл бурдук уонна дьэһимиэн сиэмэтин булан үүннэрдим, бэйэбит уонна балтым тиэргэнигэр «Приленская 19», «Тамми» бурдук суортарын ыһабын. Урукку сылларга саха учуонайдара оҥорон таһаарбыт суортара. Ситэллэр, туораахтара толору буолар. Ону күһүн хомуйан, кырбаан, ыраастаан, суорунаҕа тардабын. Килиэп, сахалыы лэппиэскэ, ис сыаҕа алаадьы оҥоробун. Айылҕа уларыйан, фрукта мастара кыстыыр буоллулар. Кэнники уонча сылтан бэттэх отонноох мастары, талахтары, элбэх сыллаах сибэккилэри үүннэрэбин. Ол курдук «Уссурийскай» грушам олох үчүгэйдик кыһыны туоруур. Яблонялар кыра да буоллар ас биэрэллэр, кыһынын туох да мачайа суох кыстыыллар. Оттон вишняны «Бессея», «Песчаная» диэн суортары үүннэрэбин. Намыһах талах курдук. Балаҕан ыйыгар ситэн хараарар. Ол гынан баран хараараатын кытта сиэтэххэ амтана аһыы буолар. Онон арыый туруора түһэн баран хомуйар ордук. Ирга, крыжовник, жимолость, биэ эмиийэ үүнэрэ эмиэ үчүгэй. Ирганы кыһынын тула хаарынан бугуллаан биэриэххэ наада. Крыжовник моонньоҕон биир көрүҥэ буолар. Хаар анныгар кыстатабын. Элбэх сыллаах хмель үүннэрэбин. Хмели доруоһа оннугар аһытыы оҥостобун. Клубниканы үүннэрбитим 14 сыл буолла, дьэдьэн эмиэ баар. Оттон виноград үүммүтэ алта сыл буолла. Арахис эриэхэ, чуфа (земляной миндаль), бамия, люффа үүннэрэбин. Эт суунар мачаалка оҥостобун.

– Эн норуот сүбэһитэ буолаҕын. «Агафья сүбэлэрэ» диэн ситим аайы тарҕанан, саҥа саҕалааччыларга, уопуттаах да оҕуруотчуттарга көмөлөһөҕүн. Туохха сүрүн болҕомто уурабыт?

– Бэйэм ис санаабыттан дьоҥҥо сүбэ-соргу буолабын. Элбэх сыллаах үүннэрэр ньымабын, кистэлэҥмин дьон туһаннын диэн, ситиминэн тарҕатабын. Дьон төлөпүөнүнэн эрийэн сүбэ ылаллар. Сүрүн болҕомтобутун олордор буорбутугар ууруохтаахпыт. Үүнээйини олох ыраастык үүннэрэргэ дьулуһабын, ол аата кэлии бэлэм буору, араас уоҕурдууну туттубакка, айылҕа биэрбитин туттабын – сапропель, кунус, сылгы сааҕа, от көөнньөһүгэ, мас күлэ о.д.а. Үөнү-көйүүрү кытта күл растворунан, луук хаҕынан, дьүөкэттээх мыыланан, чеснок ностуойунан, марганканан уо.д.а. киирсэбин. Оччоҕо биирдэ доруобай бэйэ оҕуруотун аһын ылаҕын.

– Туох сонун аһы оҥорорго сүбэлиэҥ этэй?

– Бэйэ оҕуруотун аһа ханнык да соҕуруу дойду аһынааҕар доруобай, битэмииннээх буолар. Билигин интэриниэт ситимигэр даҕаны эгэлгэ ырысыап дэлэй. Ону үтүктэн, бэйэ сөбүлүүрүнэн уларытан, ким баҕарар сонун дуу, ураты минньигэс дуу аһы оҥостуон сөп. Ол курдук, оҕурсу, помидор, тэллэй тууһааһынын, атын да оҕуруот аһын тоҥорууну, хатарыыны бары билэбит, сатыыбыт. Сонун соҕус диэн тыкваттан мармелад оҥоруутун үллэстиэхпин сөп. Олус минньигэс буолар.

– Норуот сүбэһитин аатын сүгүөн сүгэр Агафья Афанасьевна! Олус туһалаах сүбэлэриҥ иһин махтанабыт. Инникитин сүбэлэргин түмэн, өр сыллаах уопуккун, мунньубут билиигин кинигэ оҥорон таһаардаргын, бэйэҥ эрэ буолбакка, бука бары үөрүөхпүт этэ.

— 5 сыллааҕыта "Сир ийэ быйаҥа" диэн кинигэ тахсыбыта. Оҕуруотчут киһи сыл аайы уопутуран иһэринэн, бу кинигэ саҥардыллан тахсара буоллар диэн баҕа санаалаахпын.

— Баҕа санааҥ туоллун диэн туран, аныгыскы көрсүөххэ диэри диэн кэпсэтиибин түмүктүүбүн.

Тыкваттан мармелад

Бу мармелады оҥорорго тыква уонна саахар эрэ наада. Төһө тыкваттан оҥоруоххун баҕараҕын да, соччо саахары кутаҕын. Холобур, биир киилэ тыква – биир киилэ саахар. 
Бастатан туран, тыквабытын кыра гына кырбастаан баран, саахары кытта холбуубут. Маннык чаас туруора түһүллэр. Оччотугар сүмэһинэ тахсан уутуйар. Ол кэннэ бу холбоһуккун ылан мөлтөх уокка оргута уураҕын. Иһиккэ сыстыбатын инниттэн, булкуйа сылдьыллыахтаах. Уута дьэҥкир дьүһүннэннэҕинэ, духуопка лииһигэр тарҕата кутуллар уонна эмиэ мөлтөх уокка 1,5 чаас буһара ууруллар. Хаппытын кэннэ ылыллар. Минньигэс да минньигэс мармелад бэлэм!

Хаартыскалар: Дьоруой тус архыыбыттан