Норуот култуурата, үйэлээх буолуута

Манна киһи бэйэтин үлэтэ-хамнаһа, олоҕо-дьаһаҕа, дьарыга, ыал буолан дьиэ-уот тэринэн, түөлбэни төрүттээн, норуот (этнос) быһыытынан сайдыыта быһаарар. Ону таһынан киһи ис дууһатын уурбакка үлэлээтэҕинэ, үлэтэ кэбирэх, көтүмэх буолар. Үйэлээх, ол эбэтэр дьон-сэргэ санаатыгар сайан киирэр өйдөбүллээх култуура тэрээһиннэрэ, үйэ тухары, сыллар тухары дьону иитиэхтии, өрүкүтэ тураллар, өссө саҥа санааларга салайаллар.

Хас биирдии нэһилиэккэ дьону сынньатар, аралдьытар кулууп дьиэлэрэ сэбиэскэй кэм олохтонуоҕуттан, ааҕар балаҕантан араскыланан, мунньахтыыр дьиэлэр, кэнсиэртиир кулууптар, оттон билигин сынньалаҥ кииннэрэ диэн ааттанан, аныгылыы тупсаҕар уораҕайдарга тиийэ уларыйдылар. Оччоттон баччаҕа дьон кулууп дьиэлэр тула тоҕуоруһан, үҥкүүлээн, ыллаан-туойан ыал да буолбуттар, артыыс да буолбуттар бааллар, култуура үтүөлээх үлэһитин аатын ылбыт да үгүс.

Быйыл 2026 сыл дойдубутугар Култуура сылынан биллэрилиннэ. Онно даҕатан мин Уус Алдан Суотту нэһилиэгин Хоноҕордооҕу “Түһүлгэ” сынньалаҥ киин үлэтин, ситиһиитин кэпсиэхпин баҕардым.

Ааспыт 2025 сылга араас элбэх, дьон-сэргэ хотоҕостуу сылдьар сэргэх тэрээһиннэрэ буоллулар. Хас биирдии ыытыллар тэрээһин көрөөччүнү биһирэтэр, ким баҕалаах кыттарга угуйуллар тыыннаах ааһаллар. Дэлэҕэ ааспыт сыл түмүгүнэн бу кэлэктиип култуура эйгэтигэр “Сыл бастыҥа” ааты ылыа дуо.

Ааспыт сыл тохсунньу ый 20 күнүгэр Арассыыйаҕа Улуу Кыайыы 80 өрөгөйдөөх сылын көрсө “Бары бииргэ – Кыайыыга” девизтээх “Кыайыы знамята” өрөспүүбүлүкэтээҕи эстафетаҕа кыттан, бастакынан Кыайыы знамятын көрсүбүтэ. “Улуу Кыайыы 80 сыла – 80 хонук” диэн ааттанан нэһилиэк  олохтоохторун, үлэ, тыыл бэтэрээннэрин үүнэр көлүөнэ ыччакка билиһиннэрии, ону сэргэ Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Аҕа дойдуну көмүскээччилэр, улууспутугар Тыа хаһаайыстыбатын сылларынан үгүс үөрүүлээх тэрээһиннэри ыыппыттара. Билигин хайа да улууска сэрии, тыыл бэтэрээннэрэ биллэ аҕыйаатылар. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр сылдьан кэлбит ытык-мааны дьоннорбут мөссүөннэрин, кинилэр биһиги кэккэбитигэр олох олорон  ааспыттарын сэдэх хаартыскалар эрэ кэрэһилииллэр. “Айхал буоллун аҕа көлүөнэ Албан ааттаах дьоммутугар” диэн ааттаах нэһилиэк олохтоохторун уонна олохтоох библиотекалар күүстэринэн дириҥ историческай ис хоһоонноох быыстапка турбута Суотту нэһилиэгин олохтоохторун, ыалдьыттарын умсугуппута. Маны өр сылларга үлэлээбит бэтэрээн библиотекардар А. Осипова, Ф. Ширяева уонна билигин үлэлии сылдьар библиотекарь кыргыттарбыт Р.Н. Черкашина, И.А. Осипова кыайа-хото туппуттара.

Дойду үрдүнэн анал байыаннай дьайыы буола турарын бүгүҥҥү күҥҥэ бары билэн олоробут. Манна дойдубут, Сахабыт сирин бары улуустарыттан төһөлөөх элбэх уол дойдуларын көмүскүү сылдьаллар?! Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ ааспыт сылы “Аҕа дойдуну көмүскээччи сылынан” биллэрэн, бары улуустарга былырыын күүстээх үлэ барбыта. Дьоруой уолаттар ааттарын үйэтитиигэ үгүс элбэх ахтыы кинигэлэр, ыстатыйалар, анал тэрээһиннэр ыытыллыбыттара. Олунньу 22 күнүгэр “Аҕа дойдуну көмүскээччилэр” күннэригэр анаан “Үйэлэргэ умнуллубатын, көлүөнэлэргэ кэриэстэннин” диэн тиэмэҕэ Н.В. Пермяков ыччаты кытта көрсүһүүтэ, “Сэрии дуораана барыбыт сүрэҕэр” кыраайы үөрэтээччи С.В. Захарова көҕүлээһининэн, буойун поэт С.С. Васильев-Борогонскай үйэлээх үлэлэринэн Васильевскай ааҕыылар ыытыллыбыттара. Бу декадаҕа ананан “Оҕо саас ахтылҕана” (“Детство опаленное войной”) Суотту детдомугар сэрии сылларыгар өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыттан кэлбит сэрии тулаайахтарын кытта көрсүһүү уонна кинилэр дьылҕаларын кэпсиир дириҥ историялаах быыстапка туруоруллубута. Мэҥэ тааска баран сүгүрүйүү бэлиэтин айана уонна РФ демографияҕа национальнай бырайыак чэрчитинэн «Дьиэ кэргэн” өйдөбүнньүк аллеятыгар 9 ыскаамыйаны туруоруу аһыллыыта, анал махтал кэнсиэр ыытыллыбыта. Бу кэнсиэргэ олохтоохтор үксүлэрэ кыттан, көрөөччү дохсун ытыс тыаһын билбиттэрэ. Кэнсиэртэн киирбит үп Кыһыл Кырдалга турар, улуустан сэриигэ барбыт саллааттарга анаан тутуллубут өйдөбүнньүгү тупсаран оҥорууга анаммыта. Маннык тэрээһиннэр эдэр көлүөнэ ыччакка дойдуга тапталы иҥэрэллэр, төрөөбүт түөлбэ историятын дириҥник билэргэ олук уураллар.

Былырыын саас Суотту нэһилиэгин олохтоохторо бука бары «Саха” НКИХ “Эн сулускун” бырайыагын тыыммакка да олорон көрбүттэрэ. Онно Суотту нэһилиэгиттэн Хоноҕор олохтооҕо, үлэ, сыана бэтэрээнэ, 80 cаастаах сэрии тулаайаҕа Мария Дмитриевна Федорова кыттыыта олохтоохтору барыларын долгуппута. Бука бары кини кыайарын туһугар сүрэхтиин-быардыын ыалдьыбыттара. Оҕо эрдэҕиттэн ырыаҕа кутун туттаран, үйэтин-сааһын тухары олоҕун ыар түгэннэрин ырыанан киэргэтэн, чэпчэтэн кэлбит киһибит күн бүгүн да кэрэ куолаһынан көрөөччүлэри үөрдэр. Дэлэҕэ да “Көрөөччү биһирэбилин” ылыа дуо. Өрөспүүбүлүкэ көрөөччүлэрэ бу күрэс дьүүллүүр сүбэтэ, аарыма саастаах ырыаһыкка бука бары долгуйбуттара. Саха киһитигэр ырыа диэн бу биир саамай күндүтэ, айыылар бэрсибит кэрэ талааннара буоллаҕа. Бачча сааска диэри кэрэ куолаһынан ыллыы сылдьыы мээнэ киһиэхэ бэриллибэт.

Мария Дмитриевна Лыткина “Эн сулускун” биэриигэ кыттан кэлбитин кэннэ дойдутугар Хоноҕорго нэһилиэнньэ мустан эмиэ эҕэрдэлээбитэ, хайдах кыттыбытын ыйыталаспыта. Онуоха конкурсантка сүрдээх бэһиэлэйдик кэпсээн, дьонун сэргэхсиппитэ уонна ыллаан дьүрүһүппүтэ истэргэ кэрэ да этэ.  Ити курдук “Түһүлгэ” СК үлэһиттэрэ аҕам саастаах сыана бэтэрээнигэр биир умнуллубат өйдөбүлү бэлэхтээтэхтэрэ. Маннык улахан күрэскэ киһини кытыннарарга тылга киллэрии, тэрээһинигэр көмөлөһүү, доҕуһуолун оҥорон биэрии, долгуйуутун тэҥҥэ үллэстии – бу барыта кулууп үлэһитин биир солбуллубат кыһамньыта, үлэтэ. 

Өссө кэпсиир буоллахха, Улуу Кыайыы 80 сылын көрсө “Кутаа тула” диэн сэрии кэминээҕи ырыаларынан мюзикл киэһэтин Хоноҕордооҕу “Түһүлгэ” сынньалаҥ киинин үлэһитэ, доҕуһуолунан киэргэтэр Владимир Охлопков сүрдээх сонуннук ыыппыта. Киирбит үп анал дьайыыга сылдьар биир дойдулаах уолаттарбытыгар анаммыта.

Үүнэр көлүөнэ ыччаты патриотическай тыыҥҥа иитиигэ бу биир ураты форматтаах көрүҥ. Ыллыыр дьоҕурдаах оҕолор, ыллыан баҕалаахтар бары үөрэ-көтө бу аахсыйаҕа кыттыһан, сэрии кэминээҕи эриэккэс ырыалары ыллаан дуоһуйбуттара. Ырыа ылланыахтаах, санаа ырыанан сайҕаныахтаах. Ол санаа бу тэрээһиҥҥэ ситиһиллибитэ көрөөччүлэри, тэрийээччилэри үөрдүбүтэ.

Былааннаах үлэлэри олохтоох библиотека сэбиэдиссэйэ И.А. Осипова, Уус Алданнааҕы техникум дириэктэрэ А.В. Стрекаловскай, Хоноҕор сүрүн оскуолатын дириэктэрэ О.В. Федорова бука бары түмсэн биир санаанан тэрээһиннээх, дириҥ ис хоһоонноох кулууп киэһэлэрин ыыталлара, оҕолору, олохтоохтор уугуйаллара хайҕаллаах. Онтон бу кулууп үлэтин туһунан Суотту нэһилиэгин олохтоохторун санааларыттан билсиэҕиҥ.

Б.Н. Пермяков:

– Бастатан туран, кулууп бары үлэһиттэрин барыгытын эҕэрдэлиибин. Урукку кэм кулуубун курдук буолбатах. Дьиэ-уот да тубуста, тэрээһиннэр да тубустулар, сэргэхсийии бөҕө буолла. Улуу Кыайыыга үлэ бөҕөтө барда, хайҕыыбын эрэ. Эдэр ыччакка история кэрчиктэрин сырдатар үтүөкэн тэрээһиннэр буоллулар. Ол саамай үчүгэй, ыччат элбэҕи билэрэ. “Музыка для всех” ыытыллыбыт кэнсиэргэ баяннаабытым. Ити мин дьон, норуот иннигэр аан бастаан тахсыым. Эргэ кулууппутугар, 1972 с. этэ быһыыта, эдэр ыччат нэһилиэнньэҕэ кэнсиэр көрдөрбүппүт, онно баяҥҥа оонньоон турабын. Ону санааммын кэлэн баяннаһаммын наһаа астыммытым. Сиэн кыыһым, иккис кылааска үөрэнэр Вика Григорьева, бу кулуупка үҥкүү куруһуогар сылдьар, Мотрена Ивановна дьарыктыыр, сиэним уһуйааччытыгар махталбын этэбин. Ол түмүгэр “Хотугу сулус”, “Танцует Мүрү” куонкурустарга кыттан лауреат буолбута. Инньэ гынан биһиги дьиэ кэргэнинэн кулууппутугар үөрэ-көтө сылдьабыт. Үлэһиттэргэ махтал, чэгиэн-чэбдик буолуҥ!

Е.И. Свинобоева, Суотту нэһилиэгин бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ:

– Мин бу уопсастыбаннай үлэҕэ үһүс сылбын сылдьабын. Бу сылларга култуура тэрилтэлэрин кытта, чуолаан “Түһүлгэ” СК кытта, дириэктэр Е.Н. Гоголева, библиотекардар Р.Н. Черкашина, И.А. Осипова, нэһилиэк социальнай үлэһиттэрэ Т.И. Пирожкова, М.В. Прудецкая буоламмыт ыкса сибээстээхтик үлэлиибит. Араас хайысхалаах, тематикалаах тэрээһиннэри мустан сүбэлэһэн, былаанныыбыт. Ол курдук, нэһилиэк саҥа дьылыгар, сайыҥҥы Ньукуолуҥҥа, Кыайыы 80 сылыгар үбүлүөйдээх үлэ бэтэрээннэрин, олорбуттара 50 cыл буолбут кыһыл көмүс сыбаайбалаах ытык мааны кырдьаҕастары эҕэрдэлээбиппит. Е.И. Гоголева көҕүлээһининэн “Илгэ” фольклорнай бөлөх бэтэрээннэригэр икки сайын устата лааҕыр тэрилибитэ. Манна араас тэрээһиннэри ыытан, бэтэрээннэр сэргэхсийбиттэрэ, сүрдээҕин махтаммыттара. Улууспут нэһилиэктэрин, кырдьаҕастарын кытта көрсүһүүлэр ситимин быспакка буолаллар. Ол курдук, Сыырдаах, Тумул, Горнай улууһун араас талааннаах дьонун-сэргэтин, аҕам саастаахтарын кытта үтүөкэн көрсүһүүлэри Е.Н. Гоголева уонна “Түһүлгэ” сынньалаҥ киинин дэгиттэр үлэһиттэрэ бэлэхтииллэр. Барыларыгар бэтэрээннэр, нэһилиэк кырдьаҕастарын ааттарыттан барҕа махталбытын тиэрдэбит.

И.А. Осипова, Хоноҕор кулуубун библиотекатын сэбиэдиссэйэ, нэһилиэк дьокутаата:

– Суотту нэһилиэгин Хоноҕор бөһүөлэгэр үөрэх, култуура тэрилтэлэрэ үтүө үгэстэри үйэтитэн, сайдыылаах инникини түстээн, бары биир сомоҕо буолан, сырдыгы-үтүөнү саҕан, “Түһүлгэ” СК тула түмсэн үлэлии-хамсыы, айа-тута олоробут. Улуу Кыайыы 80 сылыгар анаан үүнэр көлүөнэ ыччаты патриоттуу тыыҥҥа иитэ, ытык бэтэрээннэрбит хорсун быһыыларын, сырдык ааттарын үйэтитэр араас таһымнаах тэрээһиннэри, быыстапкалары, аҕа көлүөнэ истиҥ көрсүһүүлэрин, тематическай киэһэлэри, бэлиэ түгэннэри ситимнээн ыытабыт. Үүммүт Култуура сылыгар өссө да таһаарыылаах, умнуллубат көрсүһүүлэри, тэрээһиннэри олохтоох тэрилтэлэри кытта ыытарга былаанныыбыт.

Киһи барахсан соҕотоҕун хайдах да сайдыбат, сомоҕолоһор, түмсэр дьоннордоох буоллаҕына сайдар. Сомоҕолоһуу диэн ыраас үрүччэ курдук устан бара турар санааны түмүү. Бииргэ олорор түөлбэҕэ бэйэ ситиһиититтэн, кыайыытыттан үөрүү сомоҕолоһууга, түһүлгэлээх түмсүүгэ эрэ сирдиэҕэ. Бары биир эйэлээх халлаананныгар, сылаас, сырдык күммүт анныгар түмсүөҕүҥ!