Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ  

Муус устар ый кэлиҥҥи сылларга эр дьоҥҥо анаммыт күннэрэ элбээтэ. Аҕа күнэ, Уол оҕо күнэ, Байанай күнэ...  

Хатас нэһилиэгэр үгэскэ киирбит киэҥ далааһыннаах тэрээһиннэртэн биирдэстэринэн уонтан тахса сыл тохтоло суох ыытыллар «Байанай күрэҕэ» буолар. Ситиһиилээх, ураты суоллаах-иистээх, күүстээх-кыахтаах, тэгил дойдуларга тэҥнээхтэрин булбатах, аан дойдуга ааттаахтарын атаралатар, орто дойу ордуктарын доҕолоҥнотор үтүөкэн дьонноох буолуу түөрэҕэ төрөөбүт төрүт дойдубутугар, улааппыт ийэ сирбитигэр баара чуолкай. Атыннык эттэххэ, ааттаах-суоллаах дьону иитэн таһаарарга төрөөбүт сиргэ таптал, омугун сиэрин-туомун билии, ону тутуһуу, бэриниилээх, дойдумсах, айылҕаҕа муҥутуур чугас буолуу олус улахан суолталаах. Онно хайаан даҕаны олоҥхоҕо ойууланар уолугунан тыыммыт уол оҕо одьунааһа, тойукка туойуллубут, хоһооҥҥо хоһуллубут хоһуун быыппастар былчыҥнааҕа, уостан уоска сылдьар номох курдук ийэ буорга тайаммат бөҕөс буолара ирдэниллибэт. Онно олох суола саҕаланыаҕыттан айылҕалыын алтыһыы, удьуор утумун бэрсиһии, майгылаах бастыҥа буолуу наада.

2012 сыл олунньу 17 күнүгэр оччотооҕу Ил Дархан Егор Борисов 1224 №-дээх ыйааҕынан Саха сирин булдун харыстааһыны сайыннарар, сиэрдээхтик бултааһын үгэһин утумнуур, ытык булчуттар билиилэрин, сатабылларын тарҕатар уонна туһанар, көҕүлүүр сыалтан Хатаспыт нэһилиэгэр 12-с сылын ыытыллар «Байанай күрэҕэр» быйыл даҕаны дьоҕурдаахтар кыайыы суолун тобуллулар, сатабыллаахтар аатырдылар, талааннаахтар аһылыннылар.  Манна чорботон уонна астынан туран этэр буоллахха, бу күрэх үөһээ салайааччылартан дуу, салайар тэрилтэлэртэн дуу соҥнонон кэлбэтэҕэ, хара саҕаланыаҕыттан күн бүгүҥҥүгэ диэри норуот бэйэтин баҕатынан (эдэр ыччаппытынан сирэйдэнэн – Никифоров П..А, Окороков М.С. уо.д.а) уонна олохтоох дьаһалта өйөөһүнүнэн ыытыллар.

Үөһээ этиллибитин курдук, бу күрэс сүрүн сыала бэрт судургу, өйдөнүмтүө – булт-алт үгэстэрин нөҥүө сиэрдээх-туомнаах, итэҕэллээх, айылҕа улуу күүһүгэр сүгүрүйүүлээх буолууга иитиллибит, үөрэтиллибит дьон-сэргэ Ийэ дойдуга бэриниилээх буолууларын төрдө-төбөтө буолар диэн өйдөбүлү тутуу.

– Бултуу сылдьан өрүсүһүү, атын киһиэхэ туһаайыллыбыт булду ылар сатаммат. Маны тутуспатахха, булт ханнан, көтөр-сүүрэр тоһуйбат, куота сылдьар буолар.

– Бултаан-алтаан киирэн баран Байанай бэлэҕиттэн чугас дьоҥҥор-сэргэҕэр, ыал дьоҥҥор, кыамматтарга хайаан да бэрсиэхтээх, үөрүүтүн үллэстиэхтээх.

– Улахан булка (эһэҕэ, тайахха, кыыл табаҕа) сылдьар булчут кыра булду – куобаҕы, мас көтөрүн уо.д.а. көрдөҕүнэ даҕаны, эккирэтэн-сонордоһон бириэмэтин, күүһүн-кыаҕын бараабат, көннөрү аһыырыгар сөп буоларынан өлөрөр.

– Булт-алт хайа да көрүҥэ анаммыт күннээх-дьыллаах (ол билиҥҥи үйэ көстүүтүгэр булт суруога диэн аатырар), суруллубатах сокуоннаах. Ол барыта кыыл-сүөл бултан имири сүппэтин, кэлэр кэнчээритэ кэхтибэтин туһугар буолар.

– Бултуу барар киһи айанныыр-аттанар күнүгэр дьиэ-уот туттан, силис-мутук тардан, оҕолонон-урууланан олорор тэлгэһэтигэр сүгүрүйүөхтээх. Бу сиэр-туом өйү-санааны ууран, өйдөөн-дьүүллээн туран оҥоһуллуохтаах.  

Бу үөһээ этиллибит көстүүлэр булка эрэ буолбакка олох-дьаһах бары көстүүтүгэр баарын өйдүөхпүтүн наада. Ол эбэтэр бу быраабылалары, үгэстэри тутуһа үөрэммит киһи сиэрдээх-туомнаах, өйүн-санаатын туппут дьоһун киһи буолар.

Күрэс буолла да кыайыылаах-хотуулаах, өттүк-харалаах, илии тутуурдаах баар буолар. Дьэ бу илии тутуурдаах буоларыгар көмө-тирэх буолбут дьоммутун сырдатар буоллахха, маннык:

– Альберт Михайлович  Стрекаловскай салайааччылаах «Мясной двор» диэн аатынан ордук биллэр «Улуус» СХПК  10 кг этин күрэх саамай илистиилээх, тиритиилээх-хорутуулаах көрүҥэр – эстафетаҕа кыайбыт Тимир Харитонов хамандыырдаах «Баҕарах» хамаандата ылла;

– «Хатас бодобуостара» түмсүү (Гаврильев Н.Н., Жирков Г.К., Халиулин Р.Р., Новиков А.Ф., Иванов Н.В., Колосов Д.Г., Павлов А.Д., Широких К.Д., Чемезов М.И.) бириистэрин ойбон алларыыга бастаабыт А. Апросимов, С. Ефремов, иккистээбит Т. Харитонов, Р. Винокуров, үһүстээбит А. Ларионов, М. Боппосов ыллылар. Манна Анатолий Ларионов кэккэ сылларга бырааттарыныын Афанасийдыын, Геннадийдыын тэҥнээхтэрин булбат этилэр диэн бэлиэтээн ааһыахха сөп. «Хатас бодобуостара» түмсүү сүрдээх көхтөөх, биир да субуотунньук, араас аһымал аахсыйа, уопсастыбаннай хамсааһын кинилэрэ суох ааспат.

– Хатаска кэлэн олохсуйуоҕуттан спонсорстваҕа мэлдьитин үлэлэһэр  Ньургун Николаевич Алексеев бу да сырыыга туора турбата. Кини бирииһин лууҥка оҥорууга бастыҥнар ыллылар. Бастакы миэстэ иһин «Баҕарах» хамаандаттан  Николай Васильев аан дойдуга биллэр фирма чаһытынан, иккис миэстэлээх Алексей Трифонов («Киин сир» хамаандаттан) – портативнай колонканан, үһүс миэстэҕэ «Альянс» хамаандаттан Владислав Корякин эмиэ портативнай колонканан бириистэнэн үөрдүлэр-көттүлэр. Ньургун Николаевич 90-с сылларга Хатаска ыытыллар тэрээһиннэргэ соҕотоҕун бары бирииһи туруорар түгэннэрэ бааллара диэн махтана саныыбыт.

– Дойдуга бэриниилээх буолуу чаҕылхай туоһута, СВО кыттыылааҕа, бойобуоуй наҕараадалардаах эдэркээн В. Тарскай дьиэ кэргэнин аатыттан бириистэри сааны ыһан баран хомуйууга бастаабыт  Денис Дьячковскай, иккистээбит Данил Егоров, үһүстээбит  Айсен Ефремов туттулар. Манна даҕатан эттэххэ, Володя Тарскай аатынан бочуоттаах паарта Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолатын «Хорсун быһыы» диэн  А.П. Никифоров аатынан патриотическай кулууп  кылааһыгар олохтоммута.

– Бурцев Семен Петрович салайааччылаах «Бадаар» маҕаһыын туруорбут бирииһин бинтиэпкэнэн ытыыга маҥнайгы миэстэни ылбыт Александр Жирков, иккистээбит Александр Чиряев, үһүстээбит Алексей Трифонов ыллылар. Манна бу саас игирэ убайдыы-бырааттыы Иван, Петр Пермяковтар ааттарыгар ыытыллар күрэх лидердэрэ миэстэлэрин атастастылар диэн бэлиэтиэххэ сөп.

– Дьэ уонна күрэх уопсай түмүгүнэн бастаабыт хамаандаҕа күрэх сүрүн бирииһин «Ил Тумэн» дьокутаата В.А. Егоров туруорда. Владимир Анатольевич дьыала уонна тыл диэн өйдөбүллэри тэҥҥэ тутан, үлэтэ-хамнаһа күөстүү оргуйар. Кини олоҕо кэлиилээх-барыылаах, туруорсуулаах, дириҥ толкуйдаах, киэҥ эйгэлээх, дьоһун туоналаах. Быыбардааччылар, олор истэригэр Хатас нэһилиэгин олохтоохторун итэҕэлин-эрэлин ылан, дьон-сэргэ олоҕун усулуобуйатын тупсарыыга туһуламмыт үлэтин сэргэ уопсастыбаннай олоххо сүрдээх болҕомтолоох, көмө-тирэх буолар. Онон махталбыт муҥура суох.

– Хамаанданан иккис буолбут «Альянстарга» Дьокуускай куорат Дууматын дьокутаата И.Ю. Салатюк уонна «Хатас булчуттара» түмсүү аатыттан бириис туттарылынна. Иван Юрьевич аатын Хатастар бэрт үчүгэйдик билэбит. Кини сүрдээх эйэҕэс-сайаҕас, сэргэх, турбут-олорбут эдэр киһи. Дьокутаат быһыытынан биһиги Алексей Дмитриевич Осиповпытын кытта Хатас боппуруостарын сытыытык туруорсарын билэбит. Ону таһынан маннык уопсастыбаннай хамсааһыннарга хайаан даҕаны кыттар. «Хатас булчуттара» түмсүү «Байанай» күрэҕин биири (!) даҕаны көтүппэккэ бириис туруоралларын бэлиэтиэххэ наада.

– Хатаспыт сиригэр үлэлиир-хамсыыр тэрилтэлэртэн биирдэстэрэ – Платонов Виктор Викторович ИП үһүс буолбут хамаандаҕа бэлэх-туһах утары уунна.

– Түөлбэ түмсүүлэрин салайааччылара итии аһы бэлэмнээһиҥҥэ Байанай бэлэҕин хомуйан биэрдилэр – кус, хаас уо.д.а.

Дьэ, көрөрбүт курдук, норуот күүһэ – көмүөл күүһэ! Кыттааччы норуот, көмө-тирэх буолааччы эмиэ норуот түмсүүлэрэ, норуот интэриэһин көмүскээччи, туруорсааччы дьокутааттар, үтүө санаалаах салайааччылардаах тэрилтэлэр баар буоланнар быйыл Хатаска  «Байанай күрэҕэ» 12-с төгүлүн буолла. Күрэҕи норуот интэриэһин туруулаһар Евгений Петрович Пермяков салалталаах Хатас нэһилиэгин дьаһалтата дьаһайан ыытта – балаһыанньа оҥоһуута, спонсордары кытта үлэ, судьуйалар хамаандаларын булуу, итии аһынан хааччыйыы.  Күрэх комментатора Евгений Руфов тэрээһин сэргэхтик ааһарыгар бэркэ үлэлэстэ.

Наталья Руфова, Хатас