Нолуогу төлүүргэ уон хонук хаалла

Саха сиринээҕи федеральнай нолуок сулууспатын пресс-сулууспатыгар тиийэн, Валерия Макаровалыын нэһилиэнньэҕэ олох биир сүрүн хаамыытын – нолуок төлөбүрүн туһунан кэпсэттибит.

— Бас билээччилэр баайдарыгар-­дуолларыгар нолуогу сылын аайы ахсынньы 1 күнүн аһардыбакка төлүүллэр. Манна ханнык көрүҥнэр киирэллэрий?

— Нолуогу төлүүргэ олох аҕыйах кэм хаалла. Манна киирэр:

- Дьиэ;

- Кыбартыыра;

- Хос;

- Даача;

- Хараас уонна массыына миэстэтэ;

- Атын хаһаайыстыбаннай тутуулар;

- Массыына;

- Катер уонна атын тырааныспар;

- Сир учаастага.

— Нолуок биллэриитигэр төһө суума төлөнүөхтээҕэ ыйыллар дуо?

— Төһө сууманы төлүүр туһунан нолуок инспекциятын биллэриитигэр ыйыллар. Биирдиилээн дьоҥҥо бу нолуоктар тустаах инспекциянан ааҕыллаллар. Манна сибидиэнньэ барыта учуоттанар: сир уонна эбийиэк кадастровай сыаната, массыына мотуорун кыаҕа, төһө өр бас билиигэ сылдьыбыта, коэффициеннар, ыстаапкалар, вычеттар уонна чэпчэтиилэр.

— Арай төлөбүрүн кэмигэр оҥорбокко хааллын. Оччоҕуна?

— Бу булгуччулаах нолуоктар. Болдьоммут кэми аһардахха, иэс быһыытынан билиниллэр уонна пеня ааҕыллан барар. Ол аата бу киһи нөҥүө күнүттэн иэстээх киһинэн буолар. Нолуогу хойутатыы иһин Арассыыйа Нолуокка кодексатынан нолуогу төлүөхтээх күнүн сарсыҥҥытыттан пеня көрүллэр. Иэһи «Тус кэбиниэт» сервис көмөтүнэн Госуслуги портал нөҥүө эбэтэр нолуок уорганыгар тиийэн чуолкайдыахха сөп.

— Нолуок төлөбүрүгэр чэпчэтиинэн туһанааччыларга кимнээх киирсэллэрий?

— Чэпчэтиинэн туһанаа­ччыларга нэһилиэнньэ 15 араас категорията киирсэр: элбэх оҕолоох дьиэ кэргэн, 1–2 группалаах инбэлиит, оҕо эрдэхтэриттэн инбэлииттэр, инбэлиит-­оҕолор, биэнсийэлээх уонна биэнсийэ саастаах дьон, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара уонна кинилэр дьиэ кэргэннэрэ.

2020 сылтан Саха сиригэр олорор элбэх оҕолоох ыаллар тырааныспар нолуогуттан босхолоноллор. Бу чэпчэтиинэн биир төрөппүт биир массыынаҕа туһаныан сөп. Үс мөлүйүөн солкуобайтан тахса сыаналаах тырааныспарга бу чэпчэтии көрүллүбэт.

— Тырааныспар нолуогуттан кимнээх босхолоноллор?

- Элбэх оҕолоох ыаллар;

- Арктика оройуоннарын олохтоохторо;

- Инбэлииттэр уонна инбэлиит-­оҕолор сокуоннай бэрэстэбиитэллэрэ;

- ССРС, Арассыыйа Дьоруойдара, «Слава» уордьан толору кавалердара;

- 1990 сылга диэри оҥоһуллубут, 150 ат күүһүгэр диэри кыамталаах, Арассыыйаҕа оҥоһуллубут массыыналаах, матассыыкыллаах, мотороллердаах дьон.

*2022 сылтан 200 ат күүһүттэн улахан кыамталаах массыыналарга тырааныспар нолуога икки төгүл үрдүүр.

— Хайдах төлүөххэ?

—Федеральнай нолуок сулууспатын саайтыгар тэйиччиттэн «Уплата налогов и пошлин» сервиһинэн төлүүгүн. Ону таһынан нолуогу төлөөччү Тус кэбиниэтинэн эбэтэр Госуслуги порталынан.

Нолуоккутун төлөөбөтөххүнэ пеня ааҕыллыа, иэскитин суут нөҥүө хамнаскытыттан эбэтэр биэнсийэҕититтэн тутуохтара. Баайгытын-­дуолгутун да тутан ылыахтарын сөп. Ону тэҥэ Арассыыйа таһыгар тахсаргын бобуохтара. Онон кытаатан нолуоккутун төлөөҥ.

«Нолуок оҕо хараҕынан» (уруһуй-­куонкурус)

Арассыыйаҕа бастакы нолуоктааһын 11‑с үйэттэн саҕаламмыта. Ол кэрдиис кэм ааһан, Саха сиригэр нолуок хомуйуу (ясак) 17‑с үйэттэн киирбитэ. 1930–1932 сс. нолуок реформатын кэнниттэн нолуогу финансовай инспектордар, финансовай агеннар хомуйаллара.

1990 с. кулун тутар 6 күнүгэр РСФСР үп министиэристибэтин 50 №-дээх бирикээһинэн судаарыстыбаннай нолуок инспекциялара тэриллибиттэрэ. Ол нолуок сокуонун хонтуруолун сайыннарыы, бүддьүөккэ төлөбүр кэмигэр киирэрин хонтуруоллааһын сүрүн сыалынан буолбута.

2021 сыллаахха информатизация салгыы сайдан, Саха сиригэр федеральнай нолуок сулууспатын управлениета үлэлии олорор.

Арассыыйа нолуогун сулууспата 35 сылыгар анаан Саха сиринээҕи нолуок сулууспата «Нолуок — оҕо хараҕынан» уруһуй куонкуруһун тэрийэн ыытта. Манна өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан икки сүүс оҕо кытынна. Уруһуйдары саастарынан үс бөлөҕүнэн көрүү буолла. Үлэлэри атырдьах ыйын 1 күнүттэн алтынньы 1 күнүгэр диэри туппуттар.

Куонкурус нолуок туһунан өйдөбүлү биэриигэ, судаарыстыбаннай сулууспа үлэтигэр ытыктабыллаах сыһыаҥҥа, ону таһынан финансовай грамотность диэҥҥэ туһуламмыт.

Быыстапка Дьокуускай куорат «Смарт» библиотекатын көрүдүөрүгэр тилэри турда. Ону ааһан «Үлэ кыбаартала» кластер библиотекатыгар турар.

Быыстапкаҕа «Как ни скачешь, доходы не прячешь» 8 саастаах Дарья Шкирай, «На что идут налоги?» Элия Бородий, «Заплати налоги и спи как медведь в берлоге» Регина Кубаева, «Мы платим налоги, они строят наше будущее» Настя Дьяконова, «Уплата налогов обеспечивает условие жизни» Александра Андросова уо.д.а. үлэлэрин олус сэргии көрдүбүт. Хас биирдии уруһуй ис хоһоонугар тохтоон толкуйдуу түстэхпитинэ, оҕолорбут харахтарынан нолуок төлөбүрэ олохпутугар сайдыыны киллэрэр, үүнүүнү түстүүр эбит диэн санаа киирэр.