Николай Иванов: «Өйдөөх киһиттэн үчүгэй спортсмен тахсар...»

Кыайыы «амтана» араас...

Кини Кэбээйи улууһун Мастаах оскуолатыгар физкултуура учууталынан үлэлиир. Ону таһынан 2009 сылтан оҕолору атах оонньуутугар, саха дэгит күрэһигэр уһуйар.

«Дыгын оонньууларын» 2022 сыллааҕы чөмпүйүөнэ Алексей Уваровскай – бииргэ төрөөбүт эдьиийин уола, төрдүс кылаастан дьарыктаабыт. Оттон быйылгы күрэхтэһии муҥутуур кыайыылааҕа буолбут Артем Дьяконов киниэхэ ахсыс кылааска кэлбит.

– Иккис кыайыы «амтана» арыый атына буолуо, хайдах эбитий?

– Чахчы, бу иннинээҕи олох атын, наһаа минньигэс этэ. Бастакы үөрэнээччим, эбиитин хаан-уруу быраатым ситиһиитэ буоллаҕа. Миэстэлэһэр эрэ санаалаах кэлбит дьоҥҥо соһуччу да этэ.

Бу кыайыыбыт бирииһэ сөҕүмэр улаханынан ураты буолла, итинэн 31-с төгүлүн ыытыллыбыт «Дыгын оонньуулара» историяҕа киирдэ. Онон бу кыайыы эмиэ минньигэс.

Артему кытта кыра эрдэҕиттэн үлэлэспиппит. «Иккис чөмпүйүөнүм эн буолаҕын», – диэн куруук этэр этим.

Күһүн хороччу улаатан кэлбит

Артем Дьяконов Мастаахха Ньидьили эбэ үрдүгэр турар Лүксүгүн диэн кыра дэриэбинэттэн ахсыс кылааска үөрэнэ кэлбит. Николай Николаевич бастакы көрсүһүүлэрин бу баардыы өйдүүр. Чоҕулуччу көрбүт кып-кыра уолчаан кабинетыгар көбүс-көнөтүк туттан турбут. Оскуолаҕа эрдэ киирбит буолан, бэйэтин саастыылаахтарыттан уҥуоҕунан лаппа кыра эбит. Николай Николаевич: «Аҕаҥ төһө улахан киһиний?» – диэн ыйыппыт. Онуоха Артем утары көрөн туран чобуо баҕайытык: «Эйигиттэн уһун быһыылаах», – диэн хардарбыт. Ол бэйэтэ онус кылааска киирэр күһүнүгэр хороччу улаатан кэлбит, учууталын биир төбөнөн ситэн ааспыт.

– Ол дьыл элбэх күрэҕи кэрийбиппит. Уус Алдаҥҥа аҕалар түмсүүлэрэ тэрийэн ыытар «Лөгөй оонньуутугар» кыттыбыппыт. Ити кэмҥэ өрөспүүбүлүкэҕэ Саха дэгит күрэһин федерацията тэриллибитэ. Бастакы күрэхтэһиилэргэ Сунтаар Маар Күөлүттэн Алексей Соколов, Чурапчыттан Юрий Копырин (быйыл көрбүт боотурдарбыт – Аапт.) бааллара. Ол кэмтэн күөн көрсүбүт уолаттар билигин улаатан, хайыы үйэ «Дыгын оонньууларыгар» киирсэ сылдьаллар. Ити көрөргө олус үчүгэй, – диир.

Кыра да нэһилиэктэн үчүгэй уолаттары таһаарыахха сөп...

Николай Николаевич үөрэҕин 2008 сыллаахха бүтэрэн баран, Мииринэйгэ үлэлии тиийбит. Дьиҥэр, эдэр ыал онно олохсуйа хаалыан сөбө, ону дьиэ-уот боппуруоһа кыайан быһаарыллыбакка, Кэбээйигэ көһөн кэлбиттэр.

– Бастаан дойдубар үлэлии тиийэрбэр Мукучуга убайым Михаил Васильевич Иванов хапсаҕайы өрө таһааран, өрөспүүбүлүкэҕэ ааттата аҕай сылдьар кэмэ этэ. Кинини көрөн кынаттаммытым, тугу да быраҕан туран үлэлээтэххэ, идэҕэ бэриниилээх буоллахха, кыра да нэһилиэктэн үчүгэй уолаттары таһаарыахха сөп эбит диэн санааҕа кэлбитим.

Мастаах оскуолата өрөспүүбүлүкэтээҕи «Олоҥхо оскуолата» үөрэхтээһин тиһигэр киирэр. Дириэктэрбит Маргарита Прокопьевна хара бастакыттан уол оҕону эт-хаан өттүнэн сайыннарар соругу туруорбута, олоҥхо бухатыырдарын курдук боотурдары иитэн таһаарыахтаахпытын эппитэ. Онон уолаттары дьарыктыыр спорт кулуубу арыйбыппыт, кэлин «Дьулуур» диэн ааты ылыммыппыт. Дьиҥэр, бастаан саҕалыырбытыгар сүрүн хайысхабыт атах оонньуута этэ, кэлин саха дэгит күрэһигэр утумнаахтык дьарыктыыбыт. Сыл аайы «Лүүчүн оонньуулара» (бу иннинэ «Өбүгэ оонньуулара» диэн этэ – Аапт.) диэн күрэхтэһиини ыытабыт.

«Баҕалаах баҕанаҕа ыттар»

Мастаахха анал стадион, манеж суох. Николай Николаевич оҕолору оскуола дьоҕус саалатыгар дьарыктыыр. Тыа сирин хараххытыгар оҥорон көрүҥ. Киин сиргэ тэҥнээтэххэ, усулуобуйа боростуой, куоракка курдук килэйбит-халайбыт, киэҥ-куоҥ, аныгылыы тупсаҕай тутуулаах уораҕай суох. Хата, өссө баһылыктара Юрий Иванович өйөөн, саалаларын үөһэ эрчиллэр дьоҕус муннук оҥостубуттар. Штангалара эргэ буолан, улахан ыйааһыны уйбакка, өҕүллэн хаалар, ону уолаттар көннөрө-көннөрө дьарыктаналлар эбит. Ол эрээри Николай Николаевич курдук энтузиаст үлэһиттэр, итиэннэ кини иитиллээччилэрин курдук харахтара кыымнаах оҕолор бэйэлэрин холобурдарынан «баҕалаах баҕанаҕа ыттарын» туоһулууллар.

– Дэриэбинэ оҕолоро стадиону улахан күрэхтэһиигэ кэллэхтэринэ эрэ көрөллөр, билбэттэриттэн толкуйдаабакка сүүрэллэр. Бастакынан наһаа үлэлээннэр, бүтэһиккэ «олорон» хаалаллар, – диир Мастаах орто оскуолатын физкултуураҕа учуутала.

Чып кистэлэҥинэн эттэххэ, эдэр тренери киин сиргэ, куоракка ыҥыраллар эбит.

– Тыа сиригэр үөрэнэн хаалбыппын, толкуйдуур, дьарыктыыр ньымаларбын ырытар бириэмэм элбэх курдук. Куоракка онно барыахпын, манна кэлиэхпин наада буолар, – диир сэмэй сэһэргэһээччибит.

Сыл аайы чаҕылхай оҕо кэлбэт

– Оҕолору хайдах сүүмэрдиигин? Дьоҕурдаахтара тута биллэр дуу, үлэлээн истэххэ, сыыйа көстөр дуу?

–  Атын тренердэр тута көрөбүт дииллэр, миэхэ оннук сатаммат. Нэһилиэкпит кыра, кылааска иккилии-үстүү уол үөрэнэр, үксэ кыыс буолар, ол иһин ким баарынан дьарыктыыбын.

Сыл аайы чаҕылхай оҕо кэлбэт. Биэс сыл эҥин көтө-көтө оннук биир-икки оҕо көстөр. Аны улаатар саастарыгар санаалара уларыйара үгүс. Бүгүн сылдьыахтарын, оттон сарсын кэлимиэхтэрин сөп. Сорохтор сыыйа-баайа оннук сыыйыллаллар. Уопсайынан, олох бэйэтэ сыымайдаан таһаарар диэххэ сөп.

Холобур, Артему хапсаҕайга кыайар, ыстаныыга да, тутум эргииргэ да баһыйар уолаттар бааллара. Артем баҕалаах, хоттордоҕуна абарар, толкуйдуур. Саамай үчүгэйэ диэн, истигэн уонна төбөлөөх уол.

Леха (Алексей Уваровскайы этэр – Аапт.) эргиччи дьоҕурдаах, айылҕаттан имигэс. Спорт өттүнэн эрэ буолбакка, кыра сааһыттан ырыаҕа, үҥкүүгэ сыстаҕас. 

Үчүгэй толкуйдаах, өйдөөх киһиттэн үчүгэй спортсмен тахсар дии саныыбын. Алексейдаах Артем үөрэхтэригэр чаҕылхайдар этэ. Леха, хоһоону биирдэ аахта да, өйүгэр тута хатыыр, нойосуус этэр кыахтаах.

Саха дэгит күрэһэ эт-хаан өттүнэн эрэ буолбакка, өй-санаа өттүнэн сайдыылаах буоларга үөрэтэр. Элбэх көрүҥү хабар, ол иһин өй үлэтин эрэйэр.

Олоҕу көрүүтэ уларыйбыт

Түөрт спорт маастарын, «Дыгын оонньууларын» икки чөмпүйүөнүн үүннэрэн таһаарбыт тренертэн быраабыла уларыйара, ирдэбил кытаатара хайдах дьайарын, ханнык көрүҥү киллэриэххэ, туохтан аккаастаныахха сөбүн сурастыбыт.

– «Дыгын оонньууларыгар» өр сылларга үлэлээбит дьон судьуйалыыллар. Сүрүн судьуйа Иван Иванович Горохов чиэһинэй, өрөспүүбүлүкэ күрэхтэрин ыытарга баай уопуттаах, ымпыгар-чымпыгар тиийэ барытын билэр.

Быйыл ирдэбил өссө кытааппыта,  төттөрүтүн, үчүгэй, күрэхтэһии хаамыытын сааһылаата дии санаатым. Аны Николай Дьяконов курдук аптарытыаттаах, дьон ытыктыыр киһитин тэхиньиичэскэй дэлэгээтинэн анаабыттара оонньуу таһымын үрдэттэ.

Урут сыл аайы уларыйыы киирэр эбит, ханнык эрэ сылларга арыый күүһү-уоҕу эрэйэр көрүҥ элбии сылдьыбыт. Хас биирдии көрүҥ спортсмен бары өттүнэн дэгиттэрин ирдиир. Холобур, тутум эргиир – имигэс, сүүрүү – түргэн,  мас тардыһыы, хапсаҕай сымса буолууну, оттон тааһы көтөҕүү күүһү-уоҕу, тулууру эрэйэллэр. Билигин бу отучча сыл тухары ыытыллан кэлбит, орун-оннугар сааһыламмыт күрэхтэһиигэ тугу да эбэр, сотор, сабар наадата суох диэн көрөбүн.

Николай Обоевы бэйэтигэр сыһыарбыт

Кэпсэтэ олордохпутуна, элбэҕи эрэнэр боотурбут Николай Обоев (дэлэҕэ даҕаны норуот Мэник Боотур диэн таптаан ааттыа дуо – Аапт.) эрийэ сырытта, күннээҕи былаанын ыйыталаста, сүбэ-ама ылла. Николай Николаевич кинини бэйэтигэр сыһыарбыт эбит. Аныгы сайдыылаах үйэҕэ төлөпүөнүнэн быһа сибээстэһэ, күн аайы билсэ-көрсө олороллор.

– Артем, Леха, Коля доҕордоһоллор. Ыам ыйыгар, «Дыгын оонньууларын» иннигэр, Мастаахха кэлэн, үс-түөрт нэдиэлэ дьарыктанан бараллар, сбор курдук ааһаллар. Маннык мустуу олус туһалаах. Сынньана, аралдьыйа таарыйа кустата таһаарабын, оччоҕуна өйдүүн-санаалыын ырааһыран, «Дыгын оонньууларыгар» бэлэм дьон кэлэллэр.

Николай Николаевич эдэр сылдьан Үрдүкү Күүстэргэ соччо итэҕэйбэт эбит. Уолаттары «Дыгын оонньууларыгар» дьарыктыыр буолуоҕуттан олоҕу көрүүтэ уларыйбыт. Үс Хатыҥҥа –  сахалыы тыыны уһугуннарар ураты күүстээх ытык сиргэ, Айыылар күүс-көмө буолаллара, баалларын биллэрэллэрэ үгүс.

Николай Николаевич уолаттарын кытта айылҕаҕа, сиргэ-уокка Эдьиий Дора сүбэтинэн-аматынан бары сиэри-туому тутуһан сылдьаллар, эбэлэрин, сир-дойду иччилэрин аһатар, көрдөһөр-ааттаһар үгэстээхтэр.

«Дыгын оонньууларыгар» көрүөхпүт дуо?

Николай Николаевич – икки оҕо амарах аҕата. Уола Арылхан спорт дэгит күрэһигэр кэккэ ситиһиилэрдээх. Быйыл тохсус кылааһы бүтэрдэ. Инникитин «Дыгын оонньууларыгар» көрүөхпүт дуо? Ол туһунан сэмээр ыйыталастыбыт. Саарбахтыыр, харыстыыр:

– Эмиэ даҕаны испэр онно киллэрбэтэх киһи дии саныыбын... Уолаттар күрэхтэһэ таҕыстахтарына, наһаа долгуйабын ээ. Бэйэм оҕом кыттар буоллаҕына, олох даҕаны тулуйбатым буолуо. Кини кыттарын саҕана сааһырыам дии... (мүчүҥнүүр)

Ситиһии кистэлэҥэ туохханый?

– Сыраҕын-сылбаҕын ууруоххун, буһуоххун-хатыаххын, үгүс күрэхтэһиини кэрийиэххин, элбэхтэ хотторуоххун, ытыаххын-соҥуоххун, абарыаххын, үбү-харчыны барыаххын наада. Оччоҕуна эрэ кыайыы кэлэр. Ити уолаттары кытта кыра саастарыттан «Дыгын оонньууларын» чөмпүйүөннэрэ буолуохтарыгар диэри төһөлөөх элбэх күрэхтэһиини кэрийбиппит, төһөлөөх онно-манна хонон турбуппут, хаста-хаста аара суолга массыынабыт алдьаммыта буолуой?

Уолаттарбар Николай Дьяконовы, Уйбаан Белолюбскайы, Егор Филипповы холобурдуубун уонна: «Улахан убайдаргытыгар тэҥнэһэ сатыахтааххыт», – диэн куруук этэбин. Биир кыайыынан муҥурданымаҥ диибин. «Дыгын оонньууларын» сэттэтэ кыайыахха диэри куруук үрдүк таһымҥа сылдьар, эттэххэ дөбөҥ. Кытаанах дьиссипилиинэ буолбатах дуо? Кинилэргэ саатар кыратык чугаһыыр киһи диэн сыал-сорук туруорабын, ол Артемҥа төбөтүгэр баар.

– Николай Николаевич, быыс булан, бириэмэ анаан эрэдээксийэҕэ кэлэн ыалдьыттаабыккар махтанабыт. Үлэҥ таһаарыылаах, үтүө түмүктээх буоллун! Эһиилги «Дыгын оонньууларыгар» көрсүөххэ диэри!