«Наркомовскай 100 грамм» хайдах үөскээбитэй

Сэриигэ хас сарсыарда аайы кофе испэттэрэ. Оттон 100 грамм арыгы – баҕаран туран иһии буолбакка, Наркомат дьаһалынан этэ. Ким эрэ “Дойдутун туһугар” иһэрэ, ким эрэ – илиитэ титирэстээбэтин гына, ким эрэ – кутталтан. Фроҥҥа барыта устаап быһыытынан барара. Бэл, арыгылааһын.

1941 сыл атырдьах ыйын 22 күнүгэр ССРС оборонатын Судаарыстыбаннай кэмитиэтэ 562-с №-дээх уурааҕы бигэргэппитэ: 1941 сыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн инники күөҥҥэ сылдьар Кыһыл аармыйа саллааттарыгар уонна хамандыырдарыгар күн аайы 100 грамм арыгы көрүллүбүтэ. Ол курдук норуот өйүгэр “наркомовскай 100 грамм” диэн этии үөскээбитэ. Этэргэ дылы, дьоруойдуу иһиллэр гынан баран, дьиҥ иһигэр киирдэххэ – барыта уустук этэ.
Бу идиэйэ бастакыта финскэй сэрииттэн кэлбитэ: тымныы, куттал, окуопалар. Испиир – көмө курдук.

Өссө 1940 сыл тохсунньутугар Сэбиэскэй-финнскэй сэрии кэмигэр оборона наруодунай комиссара Климент Ворошилов Сталиҥҥа РККА байыастарыгар уонна хамандыырдарыгар күн аайы 100 грамм арыгы уонна 50 грамм сыа биэрэллэригэр көрдөспүтэ (Карельскай муостатыгар тымныы ол кыһын -40 °С кэриҥэ тиийэрэ). Тустаах дьаһал тута олоххо киирбитэ, онуоха танкистарга нуорма икки бүк эбиллибитэ, оттон лүөччүктэргэ 100 грамм коньяк биэрэргэ диэн быһаарыллыбыта.

Ол туһунан Сэбиэскэй-финнскэй сэрии кыттыылааҕа, кэлин биллиилээх артыыс Юрий Никулин “Почти серьезно” кинигэтигэр бу курдук ахтыбыт: “Сэрии саҕаланаатын кытта биһиэхэ күн аайы сүүс грамм арыгы биэрэллэрэ. Биирдэ иһэн боруобалаатым, олох сөбүлээбэтим, куһаҕан буолла. Арыгыга эбиискэ диэн мин таптыыр биэс уон грамм сыа бэриллэрэ, онон арыгыбын үөрэ-көтө сыаҕа атастаһар этим”.

Арыгы кутталы саба баттыыра

1941 сыл сайыныгар аармыйа Вермахт саба түһүүтүттэн көмүскэнэр кэмигэр арыгы политическай уонна психологическай инструмеҥҥа кубулуйбута. Кини бойобуой ис туругу көтөҕөрө, чуолаан – кутталы саба баттыыра. Быһаарыылары түргэнник ылыналлара. Балаҕан ыйыттан аармыйа бирикээһинэн испитэ. Онтон – үгэс быһыытынан.

Арыгы биэриитэ маннык дьайыынан эбиллибитэ: ким эрэ “фронт туһугар” тыл этэрэ, ким эрэ арыгыны санитардарга дезинфекцияҕа биэрэрэ. Ким эрэ – көннөрү иһэрэ. Сорох ардыгар маннык түгэн тахсара: фронтовиктар кэпсииллэринэн, эдэр саллааттар атаака иннинэ нуормаларын иһэн баран, чаас эрэ буолаат өлөллөрө, этэргэ дылы, итирэ да иликтэринэ.

1942 сыл саҥатыгар ГКО-ҕа (Оборона Судаарыстыбаннай кэмитиэтэ) өйдөөбүттэрэ: чарка артиллерия ытыалааһыныттан быыһаабат диэн. Арыгыны аҕыйатан барбыттара – кимэн киирэр чаастарга эрэ, онтон бырааһынньыктарга. Нуорма туох эрэ бэлиэҕэ кубулуйбута. Уонна кыһалҕаҕа. Тоҕо диэтэххэ, арыгыттан тутулуктанан, тоҥуу-хатыы, бэйэни кыаммат буолуу кэлбитэ. Үһүйээн курдук кэпсииллэринэн, итирик кыргыһыылар уонна дьиссипилиинэни кэһии испииһэктэрэ элбээбитэ, ол кэннэ накаастабыл. Кырдьык, арыгы Кыһыл Аармыйаны атахтаабыта, сэрии хаамыытын намтаппыта диэн үгүстүк суруйбуттара.

Ол да буоллар, 100 грамм Кыайыыга диэри тутуһуллан сылдьыбыта. Сыыйа аҕыйаабыта,  кыра-кыралаан. Ол эрээри ити өйдөбүл хаалбыта.

Биллэн турар, “фронтовые 100 грамм” диэн атын этиини истибиккит буолуо. Ол ханнык эрэ атын граммнар дуо? Оннук буолбатах, бу ордук киэҥ уонна кэпсэтии тиэрминэ. Кини аҥаардас Аҕа дойду сэриитин кэмигэр эрэ буолбакка, бойобуой дьайыылар усулуобуйаларыгар байыастарга бэриллэр ханнык баҕарар спиртовай нуорманы көрдөрүөн сөп.

“Фронтовой” үгүстүк бытовой, фольклорнай эбэтэр литературнай контекска, дьаһалларга, дозировкаҕа кытаанахтык сыһыарыллыбакка туттуллар. Байыастарга арыгыны бирикээһинэн буолбакка, балаһыанньаттан көрөн биэрэллэрэ – “бырааһынньык чиэһигэр”, “атаака кэнниттэн”, “медсанчаастан” уо. д. а.

Бу “наркомовскай 100 граммҥа” көстөр: долгуйуу, сылайыы, сэриигэ хайдах тыыннаах хаалар туһугар кыра да буоллар көмө диэххэ дуу. Итини барытын туораабыттар, бу чарка сыанатын билэллэрэ – кини кыраадыһынан тэҥнэммэт этэ. Сороҕор бу биир түүн киһилии сананарыгар төрүөт эрэ этэ. Ардыгар – иэдээн, алдьархай быыһыгар эбии биир таммах.

Smartpress.by тылбаастанна