Намибия кэрэ куота сахалыы саҥаран соһутар

Туох кистэлэй, төрөөбүт тылларын билбэт, кыһыыта, билэ да сатаабат эбэтэр, үйэлэрин тухары Саха сиригэр олорон баран, саатар алҕаһатан да аҕыйах тылы саҥарбат, өйдөөбөт дьон баар буолар. Ол кэмҥэ тас дойду, туора омук дьоно сахалар, олохтоох омуктар култуураларын, духуобунастарын, сиэрдэрин-туомнарын билэ-көрө, сахалыы саҥара сатыыллара, оннукка дьулуһаллара кэрэхсэбиллээх.

Ол – кинилэр ис култууралаахтарын, сайдыылаахтарын, киэҥник толкуйдуулларын, ырааҕы көрөн дьаһаналларын, кэлбит дойдуларын дьонугар-сэргэтигэр ытыктабылларын туоһута дии саныыбын.

Мин бүгүн эһиэхэ ХИФУ физико-техническэй институтун “машиностроение” идэтигэр үөрэнэр Джо-Энн Феиф Ндеулита туһунан кэпсиэхпин баҕарабын. Кини – Намибия өрөспүүбүлүкэтин Очиваронго куоратыттан сылдьар. Өйдөөбүккүт курдук, сорох киһи санаата да тиийбэт ыраах сирин оҕото. Манна кэлэригэр кини баара-суоҕа 21 эрэ саастааҕа. Быйыл Саха сиригэр иккис кыһына.

Омос көрүүгэ, букатын оҕо, хачаайы, нарын-намчы, мэник-тэник Джо-Энн модун санаатын киһи эрэ холобур оҥостуон сөп. Ол курдук, холобур, төһө да хаһан эрэ ийэтинэн эбэтэ Сэбиэскэй сойуус саҕана сылдьыбытын, үтүө өйдөбүллээх барбытын иһин, үөрэнэ кэлиэхтээх дойдутун бэл судаарыстыбаннай тылын билбэтэ  хорсун кыысчааны чаҕыппатах. Кэм-кэрдии ааспыт эрэ буолан: “Чахчы да  кыахтааҕын билинэн быһаарыннаҕа” –  диэххэ сөп. 

Аны, нарын-намчы кыысчаан талбыт идэтэ да ураты. Мин саныахпар, ордук эр киһиэхэ барсыан сөп курдук. Ону кини дойдубар ордук наадалаах уонна хамнастаах идэ диэн талбытынан быһаарыахха сөп.  Үһүс сөҕөр-махтайар түгэним – итии-буһуу дойдуга төрөөбүт, сылаас салгыҥҥа үөрүйэхтэммит киһи хаһан да харахтаан көрбөтөх ыраах дойдутугар, буолан баран, ирбэт тоҥноох, -50С кыраадыска тиийэр тымныылаах Саха сиригэр үөрэнэргэ санаммыта буолар! Африкаттан балай эмэ баалларын да иһин, Намибияттан бастакы уонна билиҥҥитэ соҕотох эбээт. Туһугар хорсун быһыы! Хас да Арассыыйа университетыгар сайабылыанньатын ыыппытыттан ХИФУ бастакынан хардарбытын да иһин, батынан кэбиһиэн, кэтэмэҕэйдиэн сөбө. Ол эрээри бигэ быһаарыы ылынарыгар кыысчаан үөрэххэ, сырдыкка тардыһар уххана улахана, бэйэтин баһын бэйэтэ быһаара үөрэммитэ олук буолбутун кинини кытта кэпсэтэн баран өйдүүгүн.

*Манна даҕатан эттэххэ, ХИФУ-га тас дойдуттан 1,5 тыһ. чугаһыыр устудьуон үөрэнэр эбит. Итинтэн ыраах Африкаттан сылдьара – 134, истээччилэри аахтахха, 167 оҕо.   Намибия өрөспүүбүлүкэтиттэн Джо-Энн – соҕотох.

Джо-Энн техническэй хайысхаҕа интэриэстээҕин, тыыппалааҕын ааһан, элбэх тылы билэ, баһылыы сатыыр баҕата күүстээҕин, тыл чааһыгар кытта сыһыаннааҕа кэрэхсэбиллээх. Дойдутун, төрөөбүт тылын таһынан англиялыы саҥарарын этэр. Бу ааспыт бэрт кылгас кэм иһигэр нууччалыы ой-бото санаатын тиэрдэр буолбут. Бастаан утаа “онлайн-тылбаасчыт” абырыыра үһү. Манна кэлэн, аны ньиэмэс тылын куурсугар суруттарбыт. Саамай сэргээбитим, ол быыһыгар  кыралаан да буоллар, өссө сахалыы билэ сатыыр! Ол аата, анаан кэлбит үөрэҕин сэргэ бу иннинэ билбэтэх үс саҥа тылыгар тэҥинэн мэйиитин үлэлэтэр! Дьэ, хайдаҕый?!

Кыыһыҥ актыбыыс бөҕө быһыылаах.  Преподавателин сүбэтинэн, Саха сирин, университетын аатын ааттатар гына, “Навахту.рф” ыытар “Мисс Промышленность – 2025” онлайн-куонкурсугар кыттыбыта да элбэҕи этэр. Улуу Кыайыы  80 сылыгар анаммыт тэрээһиҥҥэ сахалыы “Хайыһар” ырыаны ыллаабыт.  Былатыан Ойуунускай «Бырастыы» хоһоонун үөрэтэ охсон, өйүттэн ааҕар (куар-коду туһаайан, иһит).

Өссө ханнык тыллары билбиккин холобурдаа диэбиппэр тута туох киирбитинэн: “Мин аатым Джо-Энн”, “суох”, “баар”, “маннык”, “дорообо”, “кэл”, “кэл манна”, “үчүгэй”, “үтүө күнүнэн”, “сахалыы”, “таптал”, “махтал”, “уруй-айхал” диэн субурутар. Ол тылларын нууччалыы тылбааһын кытта быһааран биэрэр.

Быһыы-таһаа, өй-санаа өттүнэн мааны кыыс, манна модель быһыытынан эмиэ холонор эбит. Сөп ээ, этэргэ дылы, аһыан-таҥныан эмиэ наада буоллаҕа. Айан төлөбүрэ сыаналаах буолан, сайын да дойдутугар бара илик.

Англиялыы өйдүүр киһиэхэ, балай эмэ кэпсэтинньэҥ, аһаҕас-сайаҕас, көрдөөх-нардаах да быһыылаах. Бэйэтэ да оннук этэр. Ол эрээри билигин сессияларын үгэнэ буолан, иллэҥ кэмэ кэмчи. Инньэ гынан, оллоонноон олорон сэлэһии кыаллыбата.  Бачча ыраах үөрэнэ, сайда кэлбит киһи сүрүн күүһүн онно уурара омнуоламмат.

–Джо Энн, билигин таһырдьа – -46С кыраадыс тымныы, туман бөҕө.  Оттон эн төрөөбүт дойдугар билигин букатын сылаас турдаҕа? Эһиги диэки муҥутаан тымныйдаҕына, төһө буоларый?

–Билигин биһиэхэ сайын үгэнэ. Ол аата, +20 – +29С икки ардынан буолуохтаах. Билигин өссө кыралаан ардыы турар (күлэр). Уопсайынан, Намибия кыһыныгар муҥутаан тымныйдаҕына, аҕыйах сиргэ арааһа, -10С буолар быһыылаах. Биһиги дойдуга хаар олох дэҥҥэ  кэриэтэ түһээччи, ону да барытыгар буолбатах. Дойдубут соҕуруу өттүгэр уонна дойду киинигэр баар үрдүк хайалардаах сиргэ түһүөн сөп.  Тымныы салгын биһиэхэ соҕуруу полушариеттан акыйааны уҥуордаан кэлэр.

–Бириэмэ араастаһыыта 7 чаас эбит.  Дьоҥҥун кытта алтыһаргар туһугар күчүмэҕэйдээх буолуо?

–Итинник улахан араастаһыы баара, биллэн турар, мэһэйдиир. Доҕотторум, бастаан утаа билбэккэ, манна утуйа сыттахпына, түүн 2 ч саҕана эрийэн, уһугуннарбыт кэмнээхтэрэ (күлэр). Ол да буоллар, нэмин булан,  билигин алтыһар кэмнээхпит. Кинилэр маннааҕынан 17 -19 чааска түбэһэрин курдук, суоттаан эрийэллэр. Кинилэргэ ол кэмҥэ күнүс буолан, дьэ, оччоҕо астына-дуоһуйа кэпсэтэр кыахтаахпыт.

–Төрөппүттэриҥ, ордук ийэҥ барахсан, оҕото кый ыраах баран, төһө эрэ долгуйан эрдэҕэ? Бииргэ төрөөбүт эдьиий-быраат, убай-балыс  баар дуу?  Кинилэри Саха сиригэр ыҥырыаҥ, кэлиэхтэрэ этэ дуу?

–Биһиги элбэхпит. Төрөппүттэрим бииргэ олорботтор. Тус-туһунан ыал буолан, хастыы да оҕоломмуттара. Ийэм өттүнэн 4 эдьиий-балыс баар, биир бырааттаахпын, саамай кырабыт кини. Аҕабынан үс балыстаахпын, эмиэ кыра бырааттаахпын. Төрөппүттэрим, бииргэ төрөөбүттэрим да манна кэлиэхтэрин баҕарыахтарын, саарбахтыыбын. Тоҕо диэтэххэ, билигин кинилэр бэлиэр билэллэр: Саха сирэ чиэски сытар, киинтэн ыраах уонна  олус тымныы кыһыннаах сир. Айан төлөбүрэ наһаа үрдүк. Бэйэм да ол иһин “кэлиҥ” диэм суох этэ. Арасыыйа атын, сымнаһыар килиимэттээх сиригэр, өссө буоллун даҕаны.

Дьоммор төһө да ыал иккис оҕото буолларбын, кыра эрдэхпиттэн иннибин солоно үөрэммитим.  Бэйэбин бэйэм дьаһана (самостоятельнай), хааччына үөрэммиппин билэллэр, онно үөрүйэхтэммиттэр, онон олус наһаа долгуйбаттар.  Кинилэртэн хаһан да көмө көрдөөбөтүм тэҥэ.

–Манна Саҥа дьылы хайдах ылалларын, бэлэмнэнэллэрин былырыын көрдөҕүҥ. Намибияҕа Саҥа дьылы көрсөргө туох эрэ олоҕурбут үгэс, абыычай диэх курдук баар дуу?

–Биһиги христианнарбыт. Таҥара дьиэтигэр нэдиэлэ аайы сылдьабыт. Саҥа дьылга хайаан да тиийэбит. Ити – Номибияҕа эрэ буолбатах, Африка бүттүүнүгэр даҕаны олоҕурбут үгэс. Ол иһин, Африкаттан Саха сиригэр үөрэнэр устудьуоннар, бука бары да буолбатар, үгүспүт түмсэн, Саҥа дьылга Таҥара дьиэтигэр барабыт.

– Эн курдук туохтан да толлон турбат, хорсун киһи, кэрэчээнэ кыыс, элбэҕи ситиһиэҥ диэн эрэнэбин! Сыалгын ситэргэр баҕарабын.

Тэттик ыспыраапка

Соҕуруу Африка тутулуга суох судаарыстыбата Намибия, официальнайынан Намибия өрөспүүбүлүкэтэ диэн ааттанар. Бу дойду хоту өттө – Анголаны уонна Замбияны, илин өттө –Ботсвананы, соҕуруулуу-илин уонна соҕуруу чааһа – ЮАРы кытта кыраныыссалаһар. Арҕаа эҥээригэр Атлантическай акыйаан киэҥ иэнэ нэлэйэр.

Түөрт сыллааҕыта Арассыыйа уонна Намибия Бырабыыталыстыбалара бу икки дойду олохтоохторо бэйэ-бэйэлэригэр визата суох сылдьыһалларын хааччыйар гына, анал Сөбүлэҥ түһэрсэн тураллар. Онтулара 2021 сыл атырдьах ыйын 2 күнүгэр күүһүгэр киирбит. Инньэ гынан, 90 күн визата суох ыалдьыттаһыахха сөп. Ол да буоллар итинник сырыы кэмигэр быстах да, бастайааннай да өрүккэ олорор быраап бэриллибэт, бэл үлэлиир да көҥүллэммэт. Ол иһигэр суруналыыстарга, СМИ-гэ сыһыаннаах идэлэргэ эмиэ. Оттон үөрэнэр, үлэлиир эбэтэр 3 ыйтан уһун кэмҥэ сылдьар, хаалар, үлэлиир, үөрэнэр түгэҥҥэ син биир посольствоттан виза ылыллыахтаах.

Ити курдук, Африка атын дойдуларын уонна Кытайы кытта курдук, бу икки судаарыстыба икки ардыгар бииргэ үлэлэһии мантан салгыы кэҥииһи диэн сабаҕалыахха сөп.