Музей – билии-көрүү сирэ

Бу бырайыакка өрөспүүбүлүкэбит нэһилиэктэрин иһинэн баар  кыра даҕаны, улахан даҕаны түмэллэр дьон-сэргэ көрүүтүгэр туруорар киэн туттар экспонаттарын  кэпсииллэрэ ааҕааччыларбыт болҕомтотун тардара кэрэхсэбиллээх.

Бүгүн Ем. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар историяларын уонна култуураларын холбоһуктаах Саха судаарыстыбаннай түмэлин дириэктэрин солбуйааччы и.н.х. Анна Николаевна Шишигиналыын кэпсэттибит.

– Анна Николаевна, бастатан туран, «түмэл» уонна «музей» диэн тылларга эһиги туспа көрүүлээх этигит. Онно тохтуохха.

– Биһиги музейбыт манна, чахчы, туспа көрүүлээх. Өр сылларга музейбытын салайан олорбут ытыктыыр киһибит Егор Спиридонович Шишигин бу туһунан хаһыаттарга, тэлэбиидэнньэҕэ, араадьыйаҕа бэйэтин санаатын этэн турардаах: Музей диэн кыладыапка буолбатах. «Музей» диэн интернациональнай тыл сахалыы тылдьыкка «түмэл» диэн табыгаһа суохтук тылбаастанан киирбит. Биир өттүнэн, музейдар тустарынан сырдаталларыттан үөрэбит; иккис өттүнэн, хас биирдии бэйэтин ытыктанар музей үлэһитэ «түмэл» диэн толоос, сөбө суох тылы истэригэр эрэ тиийэр. Музей диэн грек тылыттан төрүттээх. Рим империятын кэмигэр museum диэн тыл үөскээбит, билии-көрүү сирэ диэн суолталаммыт. Кэлин бу тиэрмин латыынныы тылынан аан дойдуга тарҕаммыт. Музей, бастатан туран, история, култуура хаамыытын кэрэһилиир малы-салы харайар эрэ буолбатах, ону таһынан хомуйар, үөрэтэр, көрдөрөр, сырдатар уонна билиини тарҕатар аналлааҕын кытта аан дойду музейын үлэһиттэрэ бары сөпсөһөр буолуохтаахтар. Бу музей сүрүн төрүөтэ буолар, ол харайааччы уонна реставратор ситимнээх үлэлэриттэн тутулуктаах.

– Экспонаты хайдах тутаҕытый? Туохха олоҕурарый?

– Музей – билии эйгэтэ, ааспыт кэм билиҥҥи кэми кытта ситимнэһэр сирэ. Экспонат барыта эрэ «кэпсээбэт», сорохтор туһааннаах кэмнэрин күүтэллэр эбэтэр саҥардыы, чөлүгэр түһэрии үлэтин кэтэһэллэр. Музей материальнай эйгэни чиҥник үөрэтэр, малы сырдатан, быһааран көрдөрөр, көҕүлүүр. Экспонат экспозицияҕа уонна быыстапкаҕа хайдах көстөрө экспозиционертан быһаччы тутулуктаах. Кини аҥаардас бэйэтин көрдөрүүтүнэн ааспыт кэми кэпсиэн эбэтэр уус-уран ойуулааһын састаабыгар киирэн хаалыан сөп. Биир мал хомолтолоох да, үөрүүлээх да түгэннэри сырдатан көрдөрүөн сөп. Хас биирдии быыстапка бэйэтэ сэһэргээһин курдук.

– Саха түмэлин дьиэтэ олус кыараҕас. Саҥа дьиэҕэ-уокка үлэ барар дуо?

– Ярославскай аатынан Саха музейа билигин сөбө суох туруктаах дьиэҕэ үлэлии олорор. Музей пуондата оҕуруот аһын баазата буолуохтаах диэн бырайыактанан тутуллубут дьиэҕэ баар. Экспозиция уонна быыстапкалар – лиэксийэлэргэ уонна музей тэрээһиннэригэр аналлаах дьиэҕэ үлэлии тураллар. Биһиги музейбыт сүрүн дьиэтэ бу сылга 100 сылын туолар. Манна элбэх көлүөнэ дьиэ кэргэниниин, оҕолорунуун кэлэллэр: маҥнай оҕолор төрөппүттэрин кытта кэлэллэрэ, билигин бэйэлэрэ оҕолорун аҕалаллар. Кинилэр музей олус кыччаан хаалбытын хомойо бэлиэтииллэр. Бүгүн музей реставрациятыгар харчы боппуруоһа быһаарылла илик.

– Судаарыстыбаннай статустаах музейтан дэриэбинэ музейа туох атыннааҕый?

– Хас биирдии музей дьон болҕомтотун тардар, ытыктабылын ылар диэн бэлиэтиэххэ наада. Холобур, Андрюшкиноҕа уонна Жатайга бэйэлэрин музейдара баара олус кэрэхсэбиллээх. Ол эрэн федеральнай таһымнаах ирдэбиллэр (Магия музейа, Гарри Поттер музейа – музей курдук ааттанар эрээри, бу курдук атын хайысхалаах тэрилтэлэри эппэппин) бары музейдарга тэҥнэр, ол гынан баран хас биирдии музей харайыы, научнайдык үөрэтии ирдэбиллэрин толорор кыаҕа суох. Онон билигин саҥа музейдары арыйыы тоҕооһо суох дии саныыбын. Историяны үйэтитэр сыаллаах кэлэр көлүөнэҕэ тиэрдии – бу улахан эппиэтинэс. Билигин федеральнай таһымҥа Арассыыйа музейдарын сайыннарыы стратегиятын оҥорууга үлэ бара турар, сокуоннарга (ол иһигэр музейдар типологияларын чэрчитинэн) уларыйыылар киириэхтэрин сөп.

– Музей үлэһиттэрин ханна бэлэмнииллэрий?

– Музейга историктартан ураты культуролог, искусствовед, реставратор, дизайнер идэлээх исписэлиистэр, педагогтар кытта үлэлииллэр. Музей хайысхатыттан эмиэ тутулуктаах; холобур, естественнэй-научнай хайысхалаах музейга биологтар, геологтар уо.д.а. исписэлиистэр наадалар. Ол идэлэргэ Саха сиригэр, онтон да атын куораттарга, дойдуларга үөрэниэххэ сөп.  Култуура тэрилтэтин уратытын билэр исписэлиистэр эмиэ наадалар — экономистар, ааптар быраабыгар быһаарсар юристар уонна да атыттар. Ол иһин манна атын ньыманы тутуһуохха наада, онно өссө да дьулуһарбыт элбэх.

– Экскурсовод буоларга историк идэтэ ирдэнэр дуо?

– Экскурсовод буоларга үгүс бэлэмнэнии ирдэниллэр. Хайаан да историк идэлээх буолуохтаах диэн буолбатах. Кэпсиирин сөбүлүүр уонна дьону таптыыр буолуон наада. Ол гынан баран хааччахтар бааллар – ханнык баҕарар музейга атын экскурсоводтар экскурсия ыытыа суохтаахтар, экскурсовод буолуох иннинэ аттестацияны ааһар булгуччулаах.  Куурустарга үөрэммит эбэтэр сөптөөх үөрэхтээх уонна аттестация ирдэнэр бэрээдэгин ааспыт буолуохтааххын.

– Сыл аайы музей нэдиэлэтигэр элбэх киһи сылдьар. Быйылгы былаантан билиһиннэриэҥ дуо?

– Көрөөччүлэрбитигэр, ыалдьыттарбытыгар, дьоммутугар-сэргэбитигэр анаан сыл ахсын Аан дойдутааҕы музей күнүн чэрчитинэн тэрээһиннэри нэдиэлэ устата ыытабыт. Дьон сэҥээриитин ылбыт Арассыыйа үрдүнэн ыытыллар «Ночь музеев» аахсыйа буолуоҕа. Ону таһынан оскуоланы бүтэрээччилэргэ, эдэр ыччакка аналлаах «Белые паруса» бырааһынньыгы оҥоруохпут. Бу тэрээһиҥҥэ 1985 сыллаахха оскуоланы бүтэрбиттэр үһүс сылларын партнер быһыытынан үлэлэһэллэр. Ону сэргэ кураторскай экскурсиялар, лиэксийэлэр, маастар-кылаастар буолуохтара. Онон бэрт интэриэһинэй бырагыраамма күүтэр.