Муассанит - дьиҥнээх бриллиаҥҥа чахчы тэҥнэһэр дуо?

Бриллианнааҕар чахчы сыаната чэпчэки, көстүүтэ туох да улахан уратыта суох күндү таас. Дьон оскуоланы бүтэрээччи кыргыттарыгар, учууталларга, сыбаайбалааччыларга бэлэхтээри ытарҕа, биһилэх сакаастыыллар.

Муассанит чахчы күлүмүрдээн, күн уотугар оонньоон дьиҥнээх кырыыламмыт алмааска наһаа майгынныыр. Дьиҥэ бу айылҕаҕа үөскүүр минерал (карбид кремния) эбит, ону кытайдар, обургулар, лабораторияҕа үүннэрэр буолбуттара ырааппыт.

- Муассанит чахчы кырыыламмыт алмааһы солбуйуон сөп дуо?

- Төһө үйэлээҕий?

- Албыннатыахха сөп буолаарай...

Онтон да атын ыйытыыларбытыгар МГУ-га үөрэммит геммолог дипломнаах специалист Сергей Петрович Федоров хоруйдууругар көрдөстүбүт:

- Уопсайынан алмааһы хостооһун, кырыылааһын элбэх харчыны эрэйэр үлэ. Билигин искусственнайдык үүннэриллибит күндү таастары оҥорор быдан барыстаах, ороскуота кыра. Ол иһин аан дойдуга бу хайысха сайдар. Манна эбиитин айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһыы идеялара киирэн биэрэллэр.  

Муассанит бриллиантан сүрүн уратыта Моос шкалатынан кээмэйдэнэр: муассанит кытаанаҕа – 9 баалга тэҥнэһэр (Моос шкалатыгар 10 баал баар), уокка кылабачыйан оонньуура алмаастааҕар ордук.

Муассанит бриллианнааҕар өр сулууспалыаҕа. Ол эрэн кинитээҕэр кытаанах матырыйаалынан хайыта тыытыахха, алдьатыахха, үлтүрүтүөххэ сөп.

Кытайтан кэлэр муассаниттарга сымыйа тааска кэбэҕэстик түбэһиэххэ сөп дии саныыбын. Кинилэр тугу сатаабатахтара баарай... Атыыһыттар көннөрү өстүөкүлэни да кырыылаан баран атыылыахтара. Маныаха күндү таастары бэрэбиэркэлиир харандаас-тестер диэни ылан туһанарга сүбэлиибин.

Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллэр ювелирнай маҕаһыыннар ситимнэрин геммолога, аатын эппэккэ эрэ, санаатын үллэһиннэ:

- Муассанит сулууспалыыр болдьохтоох. Биһиги дьоммут ону билиэхтэрин наада. Биһилэх ортотунан биэс сыл, ытарҕа уонча сыл барыаҕа. Онтон өҥө өлбөөдүйэр.

Аан дойдуга ордук дьэҥкир буоланнар Франция, Америка үүннэрбит муассаниттара үрдүктүк сыаналаналлар. Кытай муассаниттара көҕөрүмтүйэр, саһарымтыйар өҥнөөхтөр.

Дьиҥэ Муассанит диэн айылҕаҕа көстөр таас, метеорит кыырпаҕа. Ол эрэн кинини лабораторияларга үүннэрэн таһаарар буолбуттара ыраатта.

Кытайтан табаар аҕалан атыылыыр кыргыттартан муассанит дьиҥнээх сыанатын ыйыталастыбыт. Биллэн турар, үгүстэрэ сэкириэттэрин арыйыахтарын баҕарбатылар, кинилэри эмиэ өйдүөххэ сөп, ханнык баҕарар өҥө төлөбүрдээх буолар. Ол эрэн муассанит сыаната Кытайга 3000 солкуобайтан саҕаланарын быктардылар. Аны туран аһара элбэх күндү тааһы сүгэн аҕалар эмиэ хааччахтардаах эбит, кыраныыссаҕа тохтотон дьыалалыахтарын, табаары былдьыахтарын, улахан ыстараапка уураахтыахтарын сөп үһү.