Мэйиигит доруобуйатын харыстааҥ!

Мэйии аан дойдутааҕы күнүнэн от ыйын 25 күнүгэр Дьокуускайга 3 №-дээх Өрөспүүбүлүкэтээҕи клиническэй балыыһа уонна ТРИ-Д библиотека «ANTI-AGEING: мэйии систиэмэлээх профилактикатыттан көхтөөх уһун үйэлэниигэ» диэн холбоһук бырайыактара буолан ааста.

Мустубут дьоҥҥо  мэйиини хайдах доруобай харыстаан илдьэ сылдьыы, кутталлаах түгэннэри кэмигэр билии туһунан кэпсээтилэр. Интэриэһинэй ыйытыылардаах хамаанданан оонньуулар тэрилиннилэр: литератураттан, муусукаттан уонна киинэттэн. Манна бэлэмэ да суох дьон кыттыыны ыллылар.

«Доруобай мэйиигэ аһылык» диэн кэпсэтиини нутрициолог-быраас Ирина Гаврильева уонна «Күн дэлэйэ» бырагыраама ааптара, ыытааччыта Екатерина Эверстова, «Мэйии үлэтин хаачыстыбатын тупсарыыга каллиграфия» диэн маастар-кылааһы ХИФУ доцена, психолог Евдокия Неустроева, «Мэйии уонна өй» – невролог, медицинскэй наука хандьыдаата Алексей Алексеевич Таппахов бэсиэдэтэ, мантан да атын олус интэриэһинэй кэпсэтиилэр, көрсүһүүлэр буолан аастылар.

От ыйын 22 күнэ – мэйии Аан дойдутааҕы күнэ

Мэйии Аан дойдутааҕы күнэ сылын аайы от ыйын 22 күнүгэр бэлиэтэнэр. Бу бырааһынньык 1957 сыллаахха тэриллибит Неврология аан дойдутааҕы федерациятынан бигэргэммитэ,  доруобай мэйии боппуруостарыгар уонна ньиэрбэ систиэмэтин ыарыытын профилактикалыырга уопсастыба болҕомтотун тардар сыалтан.

Историяттан билиһиннэрэр буоллахха, аан дойдуга мэйиинэн уонна киин ньиэрбэ систиэмэтинэн дьарыктанар сүрүн исписэлиистэр икки ардыгар бу күнү бэлиэтиир идиэйэ бигэргэммитэ. Сүрүн сыала-соруга – нэһилиэнньэ мэйии доруобай буолуутугар кыһамньыта, неврология эйгэтигэр чинчийиилэри оҥоруу уонна мэйии ыарыыларын эмтээһини диагностикалааһын ньымаларын сайыннарыы.

Мэйии күнүн сүрүн сыала:

1. Мэйии ыарыыларын уонна ону туоратар ньымалар тустарынан нэһилиэнньэ билиитин таһымын үрдэтии.

2. Неврология уонна нейрохирургия эйгэтигэр научнай чинчийиилэри көҕүлээһин.

3. Неврологическай ыарыылаах ыарыһахтары уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин өйөөһүн.

4. Чөл олоҕу көҕүлээһин уонна мэйии кэһиитин сайыннарыы кутталлаах фактордарын сэрэтии.

Онон, Аан дойдутааҕы мэйии күнэ мэйии доруобуйатын боппуруостарыгар болҕомтону тардыыга көмөлөһөр, аан дойду үрдүнэн мөлүйүөнүнэн дьон олоҕун хаачыстыбатын тупсарыыга көмөлөһөр улахан суолталаах сабыытыйа буолар.

Мэйии доруобуйатын харыстыыр 10 быраабыла

Өй-санаа ноҕорууската. Мэйии киһи олоҕун устата сайдар. Ол гынан баран кини саҥа өй-санаа ноҕоруускатын ылан, киниэхэ туох сонун буоларын үөрэтэн сайдар. Көхтөөх өй үлэтин кэмигэр нейрон ситимэ үүнэр уонна саҥа нейроннар үөскүүллэр.

Спорт. Эт-хаан ноҕорууската хас биирдии киһи олоҕор тиһигин быспакка сылдьыһыахтаах. Ити былчыҥнары бөҕөргөтөн, эти-сиини эрэ доруобай оҥорбокко, мэйиини эмиэ чэбдигирдэр. Спордунан дьарыктаныы кэмигэр хаан сүүрүүтэ күүһүрэр. Кислородунан байытыллыбыт хаан мэйиигэ көхтөөхтүк киирэр. Мэйиигэ саҥа тымырдар, саҥа нейрон сибээстэрэ үөскүүллэр.

Доруобай уонна туһалаах аһылык. Аска мэйии үлэлииригэр, доруобуйатыгар наадалаах эттиктэр бааллар. Күннэтэ оҕуруот аһын, фрукта сиэччилэр, аһылыктарыгар эриэхэ, айылҕа арыытын эбээччилэр кырдьар саастарыгар деменция кыһалҕатын көрсөллөрө аҕыйыыр.

Табахтан аккаастаныы. Табахтааһын тымырдары «бүөлүүр» уонна кислород аччыктааһынын таһаарар эрэ буолбакка, когнитивнай функциялары кэһэринэн мэйиигэ олус буортулаах.

Арыгыттан аккаастаныы. Итирик турукка киирии этанол хааҥҥа гемоглобин тимири кытта сибээстэһэриттэн үөскүүр, онон тимир бары уорганнарга наадалаах кислороду кыайан холбообот. Түмүгэр мэйиигэ кислородунан мөлтөх хаан киирэр, ол аата кислороднай аччыктааһыҥҥа тириэрдэр – ол иһин киһи мэйиитэ эргийэр, координация кэһиллэр, толкуйдааһын эмиэ мөлтүүр.

Стреһи аччатыы. Стресс мэйии доруобуйатыгар охсор. Кутталлаах, депрессивнэй усулуобуйаларга мэйии сөргүтүллэр кыаҕа суох, ол ньиэрбэ килиэккэлэрэ өлүүлэрин уонна ис уорганнар үлэлэригэр үгүс кэһиллиини таһаарар. Онон бэйэҥ иэйиигин хонтуруоллуохха наада, оттон стресскэ баалатан кэбистэххитинэ эбэтэр атын эмоциональнай ыарыы туругар психотерапевтан көмө көрдөһүҥ.

Кэпсэтии. Өскөтүн киһи көхтөөх социальнай олохтоох, элбэх бодоруһар доҕордоох уонна чугастык сыһыаннаһар дьоно элбэх буоллаҕына, бу мэйиини эрчийэр, стресстэн уонна депрессияттан тахсарга көмөлөһөр, кырдьар сааска деменция кутталын аччатарга көмөлөһөр.

Куттала суох буолуу. Төбөнү харыстыахха наада. Төбөҕө охсуллуу, кыра эчэйии болҕомтоҕо ылыллыбакка эбэтэр биллибэккэ хааллахтарына, когнитивнай кэһиини, сааһырдахха деменцияны сайыннарыан сөп.

Үчүгэйдик утуйуу. Утуйуу кэмигэр мэйии сөргүтүллэр, чөлүгэр түһэр, сынньанар. Ити дириҥ утуйуу фазатыгар буолар. Ол иһин киһи сууккаҕа 8 чаастан итэҕэһэ суох утуйуохтаах. Кылгастык эбэтэр уһукта-уһукта утуйар буоллаххына, мэйии сынньаммат — ньиэрбэ килиэккэлэрэ өлөллөр.

Диабеты, уойууну, гипертонияны сэрэтии. Бу ыарыылар мэйии туругар улахан алдьатыылаахтар, когнитивнай функцияны мөлтөтөллөр уонна деменция сайдарыгар тиэрдэллэр. Онон эдэр саастан, олоҕуҥ устата ыйааһыҥҥын хонтуруоллана сылдьыллыахтаах, спордунан дьарыктаныахха, доруобай аһы аһыахха, стресстэн куотуохха уонна бэйэҕэ кыһаллыахха наада. Бу ылыллыбыт миэрэлэр уойууну, саахар диабетын уонна гипертонияны туоратарга көмөлөһүөхтэрэ.

Инсултан сэрэтии миэрэлэрэ

Инсульт – киһи доруобуйатыгар болҕомтолоох сыһыаны эрэйэр улахан ыарыы. Инсульту сэрэтиигэ ыарыы үөскүүр кутталын аччатарга туһуламмыт кэккэ дьаһаллар киирэллэр. Сүрүн сүбэлэри билиһиннэрэбит:

Бастакы сэрэтии (доруобай дьоҥҥо)

1. Хаан баттааһынын хонтуруоллааһын: хааныҥ баттааһынын мэлдьи кээмэйдээ уонна сөптөөх таһымын кэтээн көрө сырыт. Хаан баттааһынын үрдүк көрдөрүүтэ инсульт үөскүүр биир сүрүн кутталлаах факторынан буолар.

2. Табахтан уонна арыгыттан аккаастаныы: Табахтааһын уонна арыгыны иһии инсульт кутталын биллэрдик үрдэтэр.

3. Доруобай аһылык: күннээҕи аһылыкка ордук оҕуруот аһын, фруктаны, мээккэлэммэтэх сиэмэттэн астары, балыгы уонна сыата суох үүт бородууксуйатын киллэриҥ. Тууһу, саахары, арыыны-сыаны хааччахтааҥ.

4. Эти-сиини чэбдигирдии: Күннэтэ эти-хааны чэбдигирдэр эрчиллиилэри оҥоруу сүрэх уонна тымыр доруобай сылдьарыгар көмөлөһөллөр. Күҥҥэ саатар 30-ча мүнүүтэни спордунан дьарыктаныыга анааҥ.

5. Чөл ыйааһыны тутуһуу: эбии ыйааһын гипертония, диабет уонна сүрэх-тымыр ыарыытын улаатыннарар. Этиҥ-сииниҥ маассатын индексын (ИМТ) кэтээн көрө сылдьыҥ.

6. Стресстэн босхолонуу: куруук стресскэ сылдьыы сүрэххэ, тымырга куһаҕаннык дьайар. Медитация, йога, салгыҥҥа сылдьыы эбэтэр сөбүлүүр дьарыккыт көмөтүнэн стреһи кыайа үөрэниҥ.

7. Бырааска көрдөрүү: сүрэх, тымыр доруобуйатын кэмиттэн-кэмигэр бэрэбиэркэлэтэ сылдьыҥ. Гипертония, диабет эбэтэр холестерин үрдүк көрдөрүүтэ курдук кутталлаах фактордаах буоллаххытына бу ордук суолталаах.

8. Хроническай ыарыыны эмтээһин: баалатан ыалдьар буоллаххытына, холобур, саахар диабета, атеросклероз эбэтэр сүрэҕиҥ мөлтөх – эмтиир уонна туругу хонтуруоллуур быраас сүбэтин кытаанахтык тутуһуҥ.

Иккис сэрэтии (инсульт кэнниттэн)

Өскөтүн урут инсуллаабыт буоллаххына, иккистээн ыалдьыбат туһугар маннык сэрэтэр дьаһаллары тутуһар наадалаах:

1. Анаабыт эмтэрин иһии: быраас анаабыт эмтэрин кытаанахтык тутуһан иһиҥ.

2. Реабилитационнай дьаһаллар: инсульт кэнниттэн физиотерапия, логопедическай дьарык уонна психологическай өйөбүлү киллэрэр реабилитация толору кууруһун ааһар наадалаах.

3. Олоҕуҥ укулаатын уларытыы: куһаҕан дьаллыктары туоратан, доруобай аһынан аһаан, эт-хаан өттүнэн дьарыктанар чөл практикалары олоххо киллэриҥ.

4. Доруобуйаҥ туругун кэтээн көр: доруобуйаҥ туругун хонтуруоллуур уонна кэмигэр уустуктар үөскээбэттэрин туһугар бырааскар мэлдьи сырыт.

Бу ыйыылары, сүбэлэри тутустаххына, инсульт курдук ыарахан ыарыынан ыалдьыаҥ суоҕа уонна уһун сылларга доруобай сылдьыаҥ.

Мэйии доруобай буолуутун хааччыйыы

Мэйии – киһи эттигин биир саамай уустук уоргана. Кини туруга өйгө, толкуйга, болҕомтолоох буолууга, эт-сиин доруобай сылдьарыгар улахан оруоллаах. Доруобай мэйии деменция, Альцгеймер, инсульт, атын да ньиэрбэ ыарыылара сайдыытын бытаардар.

Мэйии доруобуйатыгар охсуохтарын сөп:

• Сааһырыы: сааһырыы мэйии араас ыарыыларын сайыннарарга биир улахан төрүөт буолар.

• Генетика: сорох ыарыылар удьуорунан бэриллэллэр.

• Олох укулаата: табахтааһын, аһыы утаҕы амсайыы, аҕыйахта хамсаныы уонна сөбө суох аһылык кэһиллиини таһаараллар. 

• Хроническай ыарыылар: диабет, гипертония, уойуу уонна депрессия мэйиигэ кыһалҕалары үөскэтиини үрдэтэллэр.

• Стресс: куруук стресскэ сылдьыы мэйии килиэккэлэрин алдьатыыга төрүөт буолаллар.

Доруобай мэйиилэнэр туһугар

Көхтөөх буолуу. Күннэтэ физическэй эрчиллиилэри оҥоруу хаан эргиирин уонна ньиэрбэ саҥа сибээстэрин үөскээһинин тупсараллар. Маны таһынан ыйааһыны хонтуруоллуурга, стреһи намтатарга уонна хаан баттааһынын биир кэмник тутарга көмөлөһөр.

Сүбэлэр: күн аайы аргыыйдык физическэй ноҕоруускаҕа 30 мүнүүтэни анааҥ, манна хаамыыны, сүүрүүнү, харбааһыны эбэтэр бэлисипиэтинэн айаны киллэриҥ.

Сөптөөх аһылык. Аһылыкка сөптөөх рациону оҥоруу мэйии үлэтин сөпкө тута сылдьарга биир тутаах оруолу оонньуур. Онон  антиоксиданнарынан, омега-3 кислотанан,  В бөлөх битэмииннэринэн уонна минералларынан баай аһылыгы киллэриҥ.

Туһалаах аһылыктар:

• Балык (лосось, скумбрия)

• Эриэхэлэр уонна сиэмэлэр

• Фрукталар уонна оҕуруот аһа (чуолаан сир аһа, шпинат, брокколи)

• Оливки арыыта

• Күөх чэй

Социальнай көхтөөх буолуу

Доҕотторгун уонна дьиэ кэргэҥҥин кытары кэпсэтии, бииргэ буолуу соҕотохсуйууну киэр кыйдыыр, биир тэҥ балаһыанньаҕа сылдьарга көмөлөһөр. Онон чугас дьоҥҥун кытары бииргэ буолуҥ, биир тэҥ интэриэстээх кулууптарга, тэрээһиннэргэ уонна уопсастыбаннай сабыытыйаларга сылдьыҥ.

Утуйуу уонна сынньалаҥ

Ууну хана утуйуу мэйии килиэккэлэрин уонна өйү-санааны бөҕө оҥорорго олус наадалар. Оттон ситэ утуйбат буолуу депрессияҕа, кутталга уонна сүрэх ыарыыларыгар тиэрдиэн сөп.

Сөптөөхтүк утуйууга сүбэлэр:

• Утуйуу эрэсиимин тутуһуҥ (биир кэмҥэ утуйуҥ уонна уһуктуҥ).

• Киэһэтин кофеиннаах утахтары иһэртэн туттунуҥ.

• Утуйаргытыгар сөптөөх усулуобуйаны тэрийиҥ (хараҥа, чуумпу, сөрүүн).

Онон, мэйии доруобай буоларыгар кыһамньы маннык миэрэлэри киллэрэр: эти-сиини чэбдигирдии, сөптөөх аһылык, социальнай олох, ууну хана утуйуу уонна стресстэн босхолонуу. Бу хардыылар көхтөөх, бэйэни кыанар уонна уһун сылларга өйгүн ыһыктыбакка хааларга көмөлөһүөхтэрэ.

https://portal.mzsakha.ru/ матырыйаалларынан

Хаартыскалар: yakutskcity.ru