Матрена Неустроева: «Олоҕум биэс сыла Дьокуускай куораты тутууга анаммыта...»

Бу өрөбүллэргэ Куорат күнүн бэлиэтиибит. Тапталлаах Дьокуускайбыт сыллата кэҥиир, тупсар. Оттон хаһыаппыт бүгүҥҥү нүөмэрин ытык-мааны ыалдьыта – куораппытын тутуспут каменщик дьахталлартан биирдэстэрэ, тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Дьоруой ийэ Матрена Харитоновна Неустроева.

Сэрии аас-туор сылларыгар, сут-кураан дьылларыгар

– Көмүс өҥүнэн киэргэммит күһүҥҥү кэрэ күнүнэн, Матрена Харитоновна! Бүгүн эн хаһыаппыт тутаах ыалдьыта буолаҕын. Олоҕуҥ устата элбэх үтүөнү көрдөҕүҥ, ыараханы да аастаҕыҥ. Сэһэргэһиибитин оҕо сааскыттан саҕалыахха.

– Мин талыы-талба Таатта илгэлээх Игидэй сиригэр 1933 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр Харитон Петрович Матаннанов дьиэ кэргэнигэр күн сирин көрбүтүм.  Аҕыс оҕоттон үһүс оҕонон төрөөбүтүм. Ол сахха олох ыарахана, айылҕа көрүүтүнэн олорбуппут. Дьэ улаатыахча буолан эрдэхпитинэ, сэрии өссө элбэх кыһалҕаны үөскэппитэ. Уоттаах сэрии саҕаланыытыгар аҕыс сааспар сылдьар эбиппин. Ийэм, аҕам аҕыс оҕолоохторо. Оччолорго дьоммут бары холкуостаахтар. Ийэм ыанньыксыттыыра, аҕам “Хардыы” холкуос төһүү үлэһитэ этэ. Сайын ыһыы, от хомуура, кыһынын ыраах айаҥҥа таһаҕас таһыыта эбэтэр ыраах булка ыыталлара. Сэрии саҕана аҕам үлэ фронугар сылдьыбыт курдук саныыбын да,  чуолкайын билбэппин. От саҕана диэн хаалбыт. Сэрии иннинэ холкуос сүөһүтэ син элбэх быһыылааҕа, сайылыкка сайылыыр этибит, оҕо-уруу да син элбэҕэ. Ийэлэрбит тоҕо эрэ саҥата-иҥэтэ суох буолбуттара, ытаһаллара. Оҕолор эмиэ оонньуурбут, күлэрбит уостан барбыта. “Сэрии” диэн тыл иһиллиэҕиттэн куһунан, куобаҕынан, балыгынан аһыырбыт аччаабыта.

Дириҥҥэ түөрт дьиэнэн ыанньык кыстыга этэ, икки  улахан балаҕан, икки ыал олорор нуучча дьиэтэ, арҕаа кыра нуучча дьиэтэ бааллара. Кырдьаҕастар, оҕолор эрэ хаалан, аччыктааһын, өлүү элбээбитэ. Биэс биэрэстэлээх оскуолабытыгар оҕолор бары аргыстаһан барарбыт, сэрии бүтүүтэ аҕыйаан хаалбыппыт. Оскуолаҕа кыра килиэп биэрэллэрэ, ону эриэн торбос тириитэ сүгэр суумкабар төгүрүччү кэбийэн баран, бырааппар, балтыларбар анаан ордорон аҕаларым. Барахсаттарым наһаа да үөрэллэрэ. Кыраны кыра курдук түҥэтээхтиирим.

Илин улахан балаҕаҥҥа аҕам быраата Сэмэннээх уонна Маайа диэн огдообо буолан биир сыл, иккис сыл Ньукулай Ордаховтааҕы  кытта дьукаахтаһан олорбуппут. Ордаховтар кырдьаҕас аҕалаахтара, бары да элбэх оҕолоохторо. Биһиги эбэбит Дьэбдьиэ 104 саастааҕа, кыайан тураахтаабат да этэ уонна Корнил Марковтааҕы кытта кыстаабыппытын чуолкай өйдүүбүн. Аҕам Корнил быраата дии саныыбын, Чурапчыга үөрэнэ сылдьан сөтөл ыарыыттан өлбүтүн кыһын оҕуһунан баран тиэйэн аҕалбыта.

Аччыктыырбытын, наар аһыахпытын эрэ баҕарарбытын өйдүүбүн. Ийэлэрбит хотоҥҥо таҕыстахтарына ааммыт тирии бүрүөтүн ойо быһан ылан, уокка үтэн ыстыы сылдьарбыт. Ийэм торбос тэллэҕин ойо быһан, дьарыллан турабын. Онон тэллэҕи тыыппат буолбутум. Маннык ыарахан олохтон өлүү элбээбитэ, сотору-сотору оҕолору, кырдьаҕастары биһиги балаҕаммытыттан  ампаарбыт ойоҕоһугар кыстаабыттара. Дьиэ аайы оннук хартыына этэ.

Саас сир ириитэ чугастааҕы нэһилиэктэн дьону кэпсэтэн, тоҕустуу киһиэхэ тиийэ сири бааһырдан кистээбиттэрин кэпсэтэллэрэ. Сэрии бүтүүтэ оскуолаҕа аргыстаһар оҕолорбут аҕыйаан хаалбыттар этэ. Наар аччык сылдьар буоламмыт, оҕолор турукпут мөлтөөн сүһүрэрбит,  ол да буоллар күн аайы оскуолабытыгар бара сатыырбыт.

Сэрии кэмигэр ардах түспэккэ, от үүммэккэ, эбиитин аһыҥа өрө туран, оту төрдүгэр диэри кэрбээн, оннооҕор тыа хараарыар диэри кэрбиир, билигин санаатахха, көрүөххэ дьулаан хартыына эбит.

Кыайыы күнүн бу баардыы өйдүүбүн

– Ол күн соһуччу түгэн буолбута. Төрдүс кылаастар үөрэнэ олордохпутуна атаҕа улахан баҕайы тыастаах киһи көрүдүөр устун сүүрэн киирэн: “Кыайыы буолбут! Ураа, ураа!” – диэн хаһыытыы-хаһыытыы, кылаас ааннарын аһыталаабыта. Биһиги, алын кылаастар, кыра оскуолаҕа үөрэнэр этибит. Оо, онно үөрбүппүтүн! Кыайыы күнүгэр “Ураа!” дии-дии маҥнайгы үөрүүлээх сонуну аҕалбыт учууталынан Николай Прокопьевич Бояров буолар. Бэйэтэ да улахан, бөдөҥ-садаҥ киһи этэ. 

Ол күн холкуос Кыайыы бырааһынньыгын бэлиэтээн, бырааһынньык тэрийэн, үөрүү-көтүү бөҕө буолбута, тото-хана аһаабыппын куруук санаан кэлэбин. Ол сыл саас эрдэ кэлэн, ыһыы бүппүт этэ, сир кырса көҕөрөн эрэрэ.

Оонньооботох оҕо саас

– Үгүс туруу үлэһит дьоммут сэрии толоонугар хааланнар, саас ыһыыга оҕолор сүрүн үлэһиттэр буолбуппут. Сир хорутуутугар булуугу икки оҕус нэһиилэ кыайара, ол оҕустары алын сүһүөх кылааһы бүтэрбит кырачаан оҕолор сиэтэрбит. Булуук тутааччы оҕонньор оҕустар кыайбатахтарына чыпчаххайдаан биэрэрэ, онуоха оҕустарбыт түҥнэри көтөөрү гыналлара. Аны сарсыарда бырдах хойуута! Сатахха, оҕолору түүҥҥү өттүгэр аныыллара, икки оҕуһу биир оҕо сиэтэрэ.

Ыһыы кэнниттэн сайылыкка тахсарбыт, онно оҕолор ийэлэрбитигэр көмөлөһөн, ньирэйдэри көрсөрбүт. Оччолорго ынахтары түөртэ ыыллара, ыам аайы ньирэйдэри эмтэрэллэрэ. Ыамҥа ынахтары хомуйарбыт. Окко күннэтэ көмөлөһөрбүт. Хоно сытан оттууллара, кыргыттар бугул түгэҕин харбааһыныгар, уолаттар бугуллары оҕуһунан таһыыга үлэлиирбит. Ардах эрэ буоллаҕына утуталлар этэ, атын да үлэ элбэх буолара. Сарсыарда күн тахсыыта туруораллара, киэһэ күн киириитэ үлэлээн бүтэрбит.

Сэрии кэнниттэн даҕаны олох син биир ыарахан, ас-таҥас мөлтөх этэ. От үлэтигэр атахпытыгар инчэҕэй ынах тириитин баайан, сааппы диэн оҥороллоро. Онон күнү быһа сылдьан, киэһэ  дулҕа быыһыгар ууга хоннорорбут.

Оскуола аһыллыан эрэ иннинэ дьиэбитигэр ыыталлара. Сайылыктан үөрэнэ барарбыт, сир тоҥуор диэри этэрбэспит туомун сүгэн, оскуолабыт көһүннэҕинэ кэтэрбит. Үөрэнэр кинигэ биир эмэ кыахтаах дьон оҕолоругар баара. Кыһын 5-7 биэрэстэлээх сиртэн сылдьан  үөрэнэрбит. Суруйарбытыгар оскуолаҕа уруокка эрэ туттарбытын биэрэллэрэ, учуобунньук, кинигэ суоҕа. Дьиэбитигэр баран иһэн аара өтөхтөрү кэрийэн, былыргы алпаабытынан суруллубут кинигэлэри ылан, графатын быыһыгар учуутал саҥатын, хоһооннору сурунан, көмүлүөк оһох иннигэр олорон үөрэтэрбит. Аны оскуолаттан кэлээт, икки эрбиинэн мас эрбиирбит, киэһэ сиир лэппиэскэбит бурдугун бэлэмниирбит, хотоҥҥо ийэбитин кытта тахсан, ынах ыырыгар тымтык тутарбыт. Маннык күн аайы булгуруйбат эбээһинэстээх этибит.

Таҥаспыт-саппыт мөлтөҕө, хата, ийэлэрбит урукку куобах тириитэ саппаастаах буоланнар, кыһын улаханнык тоҥмуппун өйдөөбөппүн. Ол оннугар оскуолаҕа кэтэр таҥас суоҕун кэриэтэ этэ. Ийэм барахсан Эмиэрикэ бурдугун куулун хатырык уутугар оргутан таҥастаан, уол оҕо курдук оскуоланы бүтэрбитим. Оннук куоракка этэрбэһинэн үөрэнэ барбытым. Хата, интэринээт үлэлээн, сайыннары олорон үөрэхпитин бүтэрбиппит. Сорохторбутугар ол кыаллыбатаҕа.

Сэрии иннинээҕи, сэрии сылларын оҕолоро үөрбэтэх-көппөтөх, оонньооботох оҕо сааспыт хаһан да хатыламматын, ыччаттарбыт эйэлээх, сырдык олоххо олордуннар!

Үлэ үөһүгэр

– Игидэйим сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран,  1949 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педучилище оскуола иннинээҕи салаатыгар үөрэнэ киирбитим уонна 1953 сыллаахха бүтэрбитим.

Училище кэнниттэн 1953-54 сс. “Эдэр коммунист” (“Молодой коммунист”) хаһыат эрэдээксийэтигэр корректорынан үлэлээбитим. Онтон үлэбин тосту уларыппытым. Ити 1955 сыл, ыам ыйын 5 күнэ. Дьокуускайдааҕы Хомсомуол горкомун куоракка таас дьиэлэри уонна мас дьиэлэри тутууга ыҥырыытынан таас дьиэ тутуутугар бастаан үөрэнээччинэн, онтон каменщигынан “Якутстрой трест СМУ-3” үлэбин саҕалаабытым.  Бронислав Кемежис биригээдэтигэр түөрт эр киһини кытта соҕотох кыыс буоламмыт, биэс сыл олус иллээхтик-эйэлээхтик, бииргэ бэркэ тапсан үлэлээбиппит. Оччолорго эдэр дьон үлэ үөһүгэр сырыттахпыт, “Биһиги буолбатаҕына, ким? диэн санаанан үлэлээбиппит. Сэрии ыарахан сыллара биһигини хорсун санаалаах, кыраттан чаҕыйбат оҥортообута. Ыстаал хатарылларын курдук күүс-уох, бөҕө турук үлэҕэ эрийбитэ. Тааттаттан биир дойдулааҕым, кырдьаҕас каменщик Бүөтүр Жерготов үлэлээбитэ. “Якутстрой” салайааччытынан өр сыл таһаарыылаахтык Ефим Львович Жорницкай үлэлээбитэ. Бары да Сахабыт сирин киин куоратын Дьокуускайы тутарбытынан киэн туттарбыт, бэйэбитин дьоллооҕунан ааҕынарбыт. Бииртэн биир хас да мэндиэмэннээх дьиэ үлэҕэ киириитэ – ол биһиги үлэбит, ситиһиибит этэ. Ама, бэйэҥ үлэҕиттэн хайдах астыммат буолуоххунуй?

Куоракка бастакы тутуум Ленин уулуссатыгар түөрт этээстээх “Холбос” уопсайа этэ. Онтон салгыы Ил Түмэн чугаһыгар, Ярославскай уулуссатыгар бастакы икки этээстээх 2-с нүөмэрдээх оскуола, Нуучча тыйаатыра умайбытын кэннэ үрдэтии, тупсарыы, Переговорнай, Сэргэлээххэ уопсай дьиэ уо.д.а. дьэндэйбиттэрэ. Бүтэһик тутуум – Бырабыыталыстыба иккис нүөмэрдээх дьиэтэ.

Үлэм биир умнуллубат түгэнинэн улахан сүбэ мунньахха кыттыым буолбута. 1957 сыллаахха “Якутстрой” начаалынньыга  Ефим Жорницкай, СМУ-1 управляющайа Григорий Старовойтов, СМУ-1 болуотунньуга Николай Торохов уонна мин буолан, Колоннай саалаҕа Бүтүн Сойуустааҕы тутааччылар сүбэ мунньахтарыгар кыттыыны ылан турабыт.

Олоҕум биэс сыла Дьокуускай куораты тутууга анаммыта. Ону дьылҕам бэлэҕинэн ааҕабын. Билигин да долгуйа ахтабын. Үтүө да дьон олорон, үлэлээн ааспыттара, бары биир улахан дьиэ кэргэн курдук этибит.

Түннүгүнэн куораппын күн аайы одуулаан, тутуулары үөрэтэбин, балысхан сайдыыны сөҕө, махтайа көрөбүн. Хаһан эрэ эмиэ биһиги курдук, тутуу үлэһиттэрэ халлаан суһуктуйуоҕуттан хараҥарыар диэри үлэлээн эрдэхтэрэ.

Тутааччы – уустук үлэ. Сиэмэн, кырааска быылын быыһыгар, ыарахан ыйааһыны сүгэ-көтөҕө, ким да тиийбэт үрдүгэр сылдьан үлэлиигин. Эйигин сайыҥҥы өҥүрүк куйаас, кыһыҥҥы будулҕан тымныы да тохтоппот. Сүрэхтээх, күүстээх санаалаах, үлэтин сөбүлүүр эрэ киһи уһуннук тулуйар.

Үлэм үрдүк сыанабылынан Хомсомуол Киин Кэмитиэтин (1957 с.) уонна “Якутстрой” Бочуотунай грамоталара буолаллар.

Дьоруой ийэ

– Олоҕум дьоло тардан, биир дойдулаахпыныын Василий Сидорович Неустроевтыын 1958 с. ыал буолабыт. Тутууттан 1959 с. күһүнүгэр уурайан, дойдулаабытым.

Дойдубар 1959-1979 сс. Игидэй, Алдан дьыссааттарыгар иитээччинэн, сэбиэдиссэйинэн, сопхуоһунан үлэлээбитим.Сыры-сыллата төрөөн, уон оҕоломмуппут. Алдан нэһилиэгин улахан дьиэ кэргэнин ийэтэ, Далбар Хотуна буолар дьолу билэбин. Үлэм ситиһиитигэр 1974 с. Дьоруой ийэ үрдүк аат эбиллэр.

Бииргэ төрөөбүттэргэ 1962 с. ыарахан сылынан буолар. Бу сыл бииргэ төрөөбүт эдьиийим олохтон туораан, 11 саастаах уолу, 9 саастаах игирэ кыргыттары иитэ ылабыт. Төрөппүт оҕолорум курдук сыһыары тутан иитэн, күн бүгүн бэйэлэрэ ийэ-аҕа, эбэ-эһэ буолан олороллор.

Үрдүк көрдөрүүнү ситиспиппит

Аҕабыт 1979 с. суох буолар, оҕолор бары мин илиибэр хаалаллар. Ким үлэлиир ыччат, уоннааҕылар оскуола оҕолоро. Санаабын сааһылаан, ити сыл тиҥэһэлэргэ ыанньыксыттыы тахсабын. Тыа хаһаайыстыбата муҥутуу сайдыбыт сыллара этилэр. “Петр Алексеев” сопхуос кэлин агрофирма буола үүммүтэ, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр үлэлээх сопхуос. Нөҥүө сылыгар,  1980 сылга, аан бастакынан Полина Алексеевна Степановалыын биир ынахтан 2700 кг үүтү ыан, үрдүк көрдөрүүнү ситиспиппит. Онтон кэлэр 1981-1982 сс. биирдии ынахтан 3 туоннаттан ордук үүтү ыаммыт, оройуон кыайыылаахтарын кэккэлэригэр киирбиппит. Кэлин ынахтарбын биир пиэрмэҕэ үлэлиир Евдокия  Неустроеваҕа туттарбытым. Евдокия Афанасьевна  кэккэ сылларга биир ынахтан үрдүк көрдөрүүлэммитэ, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри үлэлээбитэ.

Ыанньыксыттыыр кэммэр пиэрмэбэр старшайынан сылдьыбытым. Олохтоох оскуоланы бүтэрээччилэр сопхуос араас үлэтигэр ким бостууктуура, ким ыанньыксыттыыра. Сайынын Бөччүөнэн, Тамаҕынан, кыһынын Тыымпынан, Элэмэһинэн үлэлииллэрэ. Пиэрмэ старшайа буолан, барыларыгар настаабынньык быһыытынан сылдьыбытым. Сайынын оҕолору бэйэм астаан аһатар буоларым. Пиэрмэлэр икки ардыларынааҕы куоталаһыыга куруук бастыырбыт. Бу ситиһиибит  үчүгэй көрдөрүүгэ тиэрдибитэ. Ол курдук 1985 с. саас үүтү ыаһыҥҥа Арассыыйа үрдүнэн 3-с миэстэ буолан,  Знамяҕа тиксэн турабыт, “Элэмэс” пиэрмэлэр. Аны бостууктарым 7-8 кылааһы бүтэрбит үс уолу ылан, биир оҕону утутар кэммэр икки уолу сарсыарда эрдэ туруоран ыытарым. Бастакы сылларбар бастыҥ бостуук Иван Петрович Булдаков этэ. Кини  эҥкилэ суох үлэлээн, кэккэ сылларга үрдүк көрдөрүүбүтүгэр улахан оруолу ылбыта. Оскуола кэнниттэн ыанньыксытынан кылааһынан үлэлээбит оҕолор орто, үрдүк үөрэҕи бүтэрэннэр, дойдуларыгар хаалан үлэ үөһүгэр сылдьаллара махталлаах. Сопхуос, агрофирма үлэтэ хас биирдии үлэһиттэн уонна салайааччыттан тутулуктаах. “Петр Алексеев” сопхуоһу олоҕун тыа сирин сайдыытыгар анаабыт Семен Гаврильевич Жирков салайбыта. Ону тэҥэ алын салайааччылар, биригэдьиирдэр Иван Алексеевич Бояров, Петр Васильевич Шестаков, Мария Романовна Бурнашева, зоотехниктар, бэтэринээрдэр биир санаанан салайтаран, түмсүүлээх  үлэ барбытын умнубаппын. Семен Гаврильевич 1992 с. биэнсийэҕэ олорон бастакынан бааһынай хаһаайыстыба тэринэн үлэлээбит таайбар, аҕыс сүөһүнү, түөрт сылгыны биэрэннэр, сир ылан, сайылык тэринэн 30 төбөҕө тиэрдибитим, сибиинньэ, коза, куурусса, хаас ииппиппит. 1992 сыл бэс ыйын 21 күнүттэн 2004 сыл алтынньы 20 күнүгэр диэри "Эмис" бааһынай хаһаайыстыба салайааччытынан үлэлээбитим. Оҕолор үлэҕэ үөрэммиттэрэ. Сиэннэрим, хос сиэннэрим коза үүтүн иһэн улааппыттара, сайылыктарын умнубаттар, сайын аайы кэлэллэр. Кырдьар сааспар  сиэним төгүрүк тулаайах хаалбытын иитэн,  оҕом билигин идэлээх үлэһит.

– Матрена Харитоновна, үлэнэн, оҕо, сиэн, хос сиэн үөрүүтүнэн киэргэммит, олус баай уонна дьоллоох олоҕу олорбуккун. Түннүк нөҥүө бэйэҥ илиигинэн тутуспут Дьокуускайыҥ уота өссө да умуллубакка уһуннук тыктын!

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ