Марха библиотекатын 100 сыла

2025 сылга Дьокуускай Мархата 165 сылын туолбут кырдьаҕас нэһилиэк буолар. Өссө биир бэлиэ түгэнинэн бу күннэргэ олохтоох библиотека 100 сылын бэлиэтиир үбүлүөйдээх күнэ буолан ааста.
Библиотека сэбиэдиссэйэ Вера Петровна Чээринэлиин үбүлүөйдээх сыл тэрээһиннэрин туһунан кэпсэттибит.

– Вера Петровна, Марха нэһилиэгэ ааһан эрэр сылга сүҥкэн үбүлүөйдэри бэлиэтээбит эбит. Кэпсэтиибитин историяттан саҕалыах.

– 2025 сыл Мархаҕа үбүлүөйдээх сыл. Ол курдук, биллэр учуонай, историк, кыраайы үөрэтээччи Пантелеймон Пантелеймонович Петров түмпүт архыып матырыйаалларыгар олоҕуран бигэргэтиллибит чахчынан, Марха төрүттэммитэ 165 сылын туолла.  Марха иһигэр сырыттахха, араас кыраһыабай тутуулаах былыргы дьиэлэри киһи көрө сөҕөр. Бу дьиэлэр үксүлэрэ 100-тэн тахса саастаахтара биллэр. Ол курдук, история кэпсииринэн, аттакылар олоро сылдьан тутан хаалларбыт дьиэлэрэ эбит. Сахабыт сиригэр эрэ буолбакка, Сибииргэ саамай кэрэ көстүүлээх  мас дьиэлэринэн билиниллэллэр. Бу хас биирдии тутуу тус-туспа историялаах, бэйэтэ ураты дьылҕалаах. Саамай дьиктитэ диэн, бу дьиэлэринэн билиҥҥэ диэри дьон туттар, олорор. Оннооҕор тэрилтэ дьиэлэрэ буолан тураллар.

– Аны туран, СӨ Национальнай библиотекатын кытта биир сыл төрүттэммит кырдьаҕас библиотекалааххыт.

– Оннук. Сүүс сыл анараа өттүгэр ахсынньы ый 12 чыыһылатыгар тэриллэн үлэтин саҕалаабыт библиотекалаахпыт. Өрөспүүбүлүкэ биир саамай кырдьаҕас библиотекаларыттан биирдэстэрэ.

Бастаан утаа ааҕар балаҕан буолан үлэтин саҕалыыр. Урут библиотекарынан үксүн эр дьон үлэлиир эбиттэр. Ол курдук бастакы үлэһитинэн Георгий Платонович Дружинин буолар.  Хаһыат, сурунаал суруттаран ылаллар эбит. Улахан дьон кинигэ уларсан ааҕаллар. Бастакы сылларга нэһилиэнньэни үөрэхтээһин ыытыллар. Нуучча уонна саха тылын куруһуоктара үлэлииллэр. Ону кэрэһилиир оччотооҕу  боротокуолга сурулларынан, сүнньүнэн күҥҥэ 15-20 киһи сылдьар эбит. Бу боротокуолга: “Есть члены Авиахима – 9 человек, еще записались 12 человек”, — диэни эмиэ көрөбүт. Мархаҕа оччолорго нэһилиэнньэ ортотугар араас тиэхиньикэни хайдах туһанарга, туттарга анаан куурус буолар эбит. Ону туоһулуур хаартысканы быйыл күһүн биир кырдьаҕас ааҕааччыбыт аҕалан биэрбитэ.

– Үбүлүөйдээх сылга анаан нэһилиэк историятын кэпсиир кинигэ тахсыбыт. Бу туһунан кэпсээ эрэ, Вера Петровна.

– Библиотекабыт үлэтигэр бэриниилээх, нэһилиэк дьиҥнээх патриотунан Альбина Васильевна  Ариносованы ааттыам этэ. Кини библиотечнай дьыала бэтэрээнэ, киэҥ билиилээх, уопуттаах, сүҥкэн элбэх үлэни ыыппыт киһибит. Библиотекатын боруогун 80-с сылларга атыллаан баран, 2020 сылга диэри үлэлээбитэ.

Марха историятын архыып матырыйаалларынан барытын үөрэтэн, сыныйан, хасыһан, улахан үлэ ыыппыта. Библиотекабыт 100 сааһыгар, Улуу Кыайыы 80 сылыгар, Марха төрүттэммитэ 165 сылыгар анаан Альбина Васильевна салалталаах “Для нас война не чей-то сказ...” кинигэ күн сирин көрдө. Манна сэрии, тыыл бэтэрээннэрин, сэрии сылын оҕолорун ахтыыларын киллэрэн, нэһилиэк эдэр ыччатыгар, оҕолорго сүҥкэн бэлэх буолла.

Түгэнинэн туһанан бу кинигэ тахсарыгар күүс-көмө буолбут ЦБС дириэктэрэ Нюргуяна Петровнаҕа, сүрүн исписэлиис Саргылана Викторовнаҕа махталбытын тириэрдэбит. Библиотека, этиллэрин курдук, “хранитель информации” буолан, баар матырыйаал барыта кичэллээхтик хараллар. Интэриэһиргиир, баҕалаах ааҕааччыларбытын кытта бу матырыйааллары үллэстэбит.

–Чахчы даҕаны, «хранители информации» буолаҥҥыт библиотекаҕыт иһинэн музейнай экспозициялаах эбиккит. Бу үлэҕитин сырдат эрэ, баһаалыста.

– 2022 сыллаахха нэһилиэкпит дьокутааттарын көмөлөрүнэн музейнай экспозиция “По страницам истории” арыллыбыта. Биһиги Мархабытыгар биллэр коллекционер Анатолий Михайлович Хохолов олорор. Кини биһиэхэ аҕалбыт хаартыскатыттан аан бастаан история страницалара саҕаламмыттара. Ол хаартыскаҕа Мархаҕа баар буола сылдьыбыт оҕо дьиэтин кэлэктиибэ олороро. Бу Анатолий Михайлович эһэтэ манна дириэктиринэн үлэлээн ааспыт эбит. Дьэ бу хаартыскаттан саҕалаан оҕо дьиэтин историятын хасыһан, үөрэтэн барыы саҕаламмыта. Манна иитиллэн тахсыбыт биллиилээх дьону булан ылбыппыт. Ол курдук, Дмитрий Ильич Пухов – суруналыыстыка эйгэтигэр Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, ССРС  телевидениетын уонна бэчээтин туйгуна;  Иннокентий Афанасьевич Потапов –  искусствовед-кириитик, искусствоведение наукатын хандьыдаата, РСФСР искусстволарын үтүөлээх диэйэтэлэ, РНА член-корреспондена, Духуобунас академиятын дьиҥнээх чилиэнэ, Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэ лауреата, РФ худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, о.д.а. бааллар. Бу маннык биллэр дьон Марха детдомугар иитиллэн тахсыбыттар.

Историяны өссө көрөр буоллахпытына, бу детдомҥа Александра Васильевна Озеркова баспытааталынан үлэлии сылдьыбыт. Кини Надежда Константиновна Крупскаяны кытта илии тутуспут Саха сириттэн соҕотох иитээччи эбит.

Маннык интэриэһинэй историялар бары биһиги Мархабытыгар сыһыаннаах.

 – Вера Петровна, эн идэҕинэн учуутал эбиккин дии. Онтон хайдах библиотекаҕа кэлэн хааллыҥ?

– Бастакы үөрэхпинэн учуутал идэлээхпин. Оскуолаҕа 15 сыл үлэлээн баран библиотека эйгэтигэр кэлбитим. Библиотека үлэтэ үөрэх эйгэтиттэн отой туспа. Бастаан утаа оскуолабын ахтан бөҕө этим. Онтон үөрэнэн, ис-иһигэр киирэн бардахха, олус интэриэһинэй уонна умсугутуулаах үлэ буолар эбит.

2011 сыллаахха ГРЭС библиотекатыгар “Теплый дом” үлэлээн саҕалаабытым. Онно сэбиэдиссэйим Нюргуяна Петровна Решетникова этэ. Ити кэмҥэ саҥа бырайыак суруйан Грант ылбыппыт. Дьэ онно оҕолору кытта үлэлэһии саҕаланан, кинигэ театрбытын “Забава” диэн ааттаабыппыт. Ол кэннэ сетевой бырайыак быһыытынан уонча библиотекаҕа маннык театрдар арыллыбыттара. Ол кэми наһаа күндүтүк саныыбын. Оҕолорум 9 кылааска тахсыахтарыгар диэри театрга дьарыктанан, наһаа сөбүлээбиттэрэ, умсугуйан туран дьарыктаммыттара. Испэктээк бөҕө туруоран, сыл аайы ыытыллар бэстибээллэргэ хаста да муҥутуур кыайыылаах буолан турабыт. Театрынан дьарыктаныы оҕоҕо бэйэтигэр эрэли үөскэтэр. Бэйэлэрин санааларын этэ үөрэнэллэр. Олоххо актыыбынай дьон, уопсастыбанньык буолан тахсаллар. Бу бэстибээлбит быйыл номнуо уон биирис төгүлүн ыытылынна.

Мархаҕа 2020 сыллаахха ананан кэлбитим. Бастаан кэлэрбэр олохтоохтор сүрүннээн нууччалыы тыллаахтар буолуо дии санаабытым отой сыыспын эбиппин. Библиотекаҕа сылдьар эдэр ыччат, оскуола оҕолоро бэйэ бэйэлэрин кытта сахалыы кэпсэтэллэрин истэн соһуйбутум.

Библиотекабытыгар кыраайы үөрэтэр үлэ киһини интэриэһиргэтэр эбит. Өссө саҥаттан саҥа чахчыларга олоҕуран үлэ тэтимэ түргэтээн уонна сыыйа арыллан, көстөн иһэрэ киһини ордук дьиктиргэтэр, умсугутар саҥа үрдэллэргэ сирдиир эбит.

–  Вера Петровна, интэриэһинэй уонна саҥа билиигэ сирдиир үлэҕэр ситиһиилэри, элбэх ааҕааччыны баҕарабыт. Кэпсээниҥ иһин махтанабыт.

Хаартыскалар: Дьоруой тиксэриитэ