Марфа Дьячковская: «Кимиэхэ эрэ сылаас сыһыаны бэлэхтээн, тугунан эмэ көмөлөспүт киһи»

Хаһыаппыт бүгүҥҥү ыалдьыта, бу этэр тылларын курдук, оҕо буоллун, кырдьаҕас буоллун – санаа түһүүлээх, санааргыыр, санньыйар да кэмнэригэр  үтүө сүбэһит, сэргэх сэһэнньит, ыраас санаалаах педагог-психолог, учуутал, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ, элбэх оҕо ийэтэ Марфа Васильевна Дьячковская.
Нуучча поэттарын, классик суруйааччылар хоһооннорун өйүттэн ааҕан, эбэтэр сахалыы үҥкүү хамсаныыларын үтүгүннэрэн, эбэтэр сахалыы өс хоһооннорун, сомоҕо домохтору туттан дьарыгын ыытан бардаҕына, киһи бириэмэни билбэккэ хаалар умсугутуулаах уһуйааччы.

– Марфа Васильевна, күн сирин көрбүт сириҥ Дьокуускай куорат эбит дии?

– Оннук. Дьокуускай куоракка төрөөбүтүм. Манна сахалыы «Кэскил» дьыссаакка сылдьыбытым. 2 №-дээх оскуолаҕа сахалыы кылаастарга үөрэммитим. Онтон 1980 сыллаахха аҕам дойдутугар Мэҥэ Хаҥалас Чыамайыкытыгар көспүппүт.

– Хас биирдии киһиэхэ оҕо эрдэҕинээҕи сылаас санаа кини олоҕун аргыһа буолар. Оннук кэмтэн тугу этиэҥ этэй?

– Радиоцентрга кыракый дьиэбитин олус күндүтүк саныыбын. Онно ийэм иистэнэр, ас астыыр. Аҕам уһанар, уруһуйдуур. Араадьыйаҕа Валерий Ноев, Аркадий Алексеев ырыаларын истэрбит. Кинигэ ааҕыыта булгуччулаах дьарык буолара. Кинигэни кытта доҕордоһуубут ол кэмтэн саҕаланнаҕа. Биһиги, оҕолор, ырыабытын, остуоруйабытын дьоммут магнитофоҥҥа уһулаллара олус долгутуулаах буолара. Аймах-билэ, атас-доҕор дьоммутугар биһиги дьиэбит  аана өрүү аһаҕас этэ.

Сайын АН-2 сөмөлүөтүнэн Чыамайыкыга көтөрбүт. Куораттан тиийбит дьоҥҥо барыта күп-күөх, салгына үчүгэйээ! Аны эдьиийдэр, убайдар элбэхтэрээ! Сылааһынан илгийэр оҕо сааһым кэмэ оннук этэ.

Дьонум барахсаттар 70-с сылларга туруулаһан туран биһигини сахалыы дьыссаакка, оскуолаҕа сырытыннарбыттара. Онтон тыа сиригэр көһөн, саха олоҕун, эйгэтин ис-иһиттэн билэн улааппыппытыгар махтанабын.

– Эһээ, эбээ тапталын билбитиҥ дуо? Эдэр көлүөнэ өбүгэлэрин ситэри-хотору билэ сатаабаттар диэҥҥэ сөбүлэһэҕин дуо?

– Төрүтү-ууһу сэҥээрэбин. Номохтору, үһүйээннэри, өбүгэ олоҕун-дьаһаҕын сэргиибин. Онон даҕаны этнопедагогика, этнопсихология диэки иэҕиллибитим буолуо. Чыамайыкылар былыргыта илин хаҥаластар. Онтон Амма этилэр. Миэхэ аатын биэрбит хос эбээм төрүт Чыамайыкы, хос эһээм –Лээги. Биир эһээм – Дьөппөн. Ийэбинэн төрүт Аммалар (эбээм – Бөтүҥ, эһээм – Алтан).

Ийэбинэн учуутал династияларабыт. Эһээм Амма Алтаныгар ааттыын Баанньа учуутал диэн бастакы учуутал этэ. Ийэм Люция Ивановна Неустроева математика учуутала. Аҕам Василий Петрович Дьячковскай  географ идэлээҕэ. Дойдутугар салайар үлэҕэ үлэлээбитэ, тыа сирин, саха олоҕун энтузиаһа.

Миэхэ аатын биэрбит хос эбээм мындыр өйүнэн, дьаһаллааҕынан «Кырдьаҕас эбээ» диэн ааттанара. Мааппа эбээбит 100 сааһыгар чугаһаан, кини кыыһа, аҕам ийэтэ Балыгыай эбээм, эмиэ 98 сааһыгар диэри олорбуттара. Онон уһун үйэлээх аймах.

Эбээм Балыгыай 12 оҕолоох Дьоруой Ийэ. Сааһын тухары үлэҕэ, түбүккэ сылдьыбыт киһи. Элбэх кэпсээннээх, барытын ыпсара сатыыр, билиҥҥинэн сүрдээх «дипломат». Эһээм Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн Москуба куоракка Кыайыы парадын кыттыылааҕа. Бэйэтэ төрүкү мааны, сүрдээх үчүгэй буочардаах. Кини холкуос суотчута, кэлин атыыһыт, киинэ мэхээнньигэ, почта начаалынньыга курдук үлэлэргэ үлэлээбит.

Оҕо сылдьан чугас дьонуҥ мааны майгылара, үтүө сыһыаннара, дьарыктара көрө сылдьар оҕо дьоҥҥо бэйэтэ норуот педагогиката буоллаҕа дии.

Эһээбит оҕо эрдэхпитинэ өлбүтэ. Сарсыарда лэппиэскэни бып-бытархай гына кырбаан, күөрчэххэ буккуйан, хас биирдиибитигэр пиалаҕа бэлэмниирэ сылаас өйдөбүл буолан хаалбыт. Эбээбит 2017 сыллаахха бараахтаабыта. Ол тухары барыбытын арчылыы сылдьыбыта. Өйө олох дьэҥкэ, ону ааһан өйгө тутара олох «феноменальнай» диэххэ сөбө. Хос сиэннэр, дьукаах эдэр ыаллар оҕолорун ааттарын ааҕа өйдүүрэ, ыйыталаһара. Ийэбинэн эһээм Баанньа учуутал мин төрүүрбэр өлбүт. Кыргыттара бары таптаан «тээтэбит» диэн ааттыыллара, бэйэлэрин оҕолорун, сиэннэрин бары Баанньа диэн ааттаабыттара. Билигин эһээбит аатынан анал пуондалаахпыт. Онно Алтан оскуолатын бүтэрбит үөрэнээччигэ истипиэндьийэ аныыбыт. Онтон эбээм Сөдүөрэ 90 сааһыгар барбыта. Куоракка олорор кэммитигэр бииргэ олорсон оҕо сааспыт эмиэ биир сылаас өйдөбүлэ. Эбээ «Хотугу сулус» сурунаалы лупаланан ааҕара, саха араадьыйатын истэрэ. Ону таһынан минньигэс аһа. Өрүү барытыгар үөрэтэ-такайа сылдьара. Биһигини, оҕолору, кытта хаартылыыра, кистээн кэмпиэт даҕаны биэрэрэ. Оттон устудьуон кэммитигэр биэнсийэтиттэн «эбээ көмөтө» куруук баар буолара. Ыарахан ыарыы да буллар хос сиэннэрин көрсө, өрүү туһалаах буола сатыыра. Бу барыта дууһаны сылааһынан угуттуур.

– Аатын бэрдэрбит эбээҥ Мааппа бэйэтин кэмин психолога диирбит оруннаахха дылы эбит. Оҕо инники дьылҕатын оонньоон улаатар дииллэр. Маннык баар этэ дуу?

– Билиҥҥи үлэбин кытта ситимнээх биир түгэн өйбөр хатаммыт: дьыссаакка биһиги бөлөххө биир саха уола кэлэн кыптыый көрдөөтө. Онуоха нуучча баспытаатала тугу этэрин өйдөөбөтө. Ону көрөммүн, уолу аһынан, көмөлөһө охсуох санаам баһыйан, нууччалыы бөрөбүөттүү охсубуттааҕым. Ону баспытааталбыт сэргии көрбүтүн тоҕо эрэ өйдөөн хаалбыппын. Ол «кыра-хара» буолар санааны кыайан, хорсуммун киллэрэн, өссө нууччалыы быһаарсыбытым оҕо киһиэхэ улахан кыайыы буоллаҕа эбээт. Билигин психолог-педагог быһыытынан эттэхпинэ, уйулҕа үөрэҕин таба тайанарбар ити түгэн олук уурбут буолуон сөп.

– Оҕо эрдэххиттэн учуутал дьиэ кэргэҥҥэ иитиллибитиҥ даҕаны учуутал идэтин таларгар көмөлөстөҕө. Оттон доруобуйаларынан хааччахтаах оҕону үөрэтии ураты билиини, алтыһыыны эрэйэр буолуохтаах.

– Биэс уон сааспар Дьокуускайдааҕы балет оскуолатыгар үлэлии сылдьан, ийэм өлөн уонна аҕам улаханнык ыалдьан, үлэбиттэн тохтооммун, аҕабын көрбүтүм. Суох буолбутун кэннэ хайдах эрэ кыаммакка, кырдьаҕаска, ыалдьар оҕолорго көмөлөһөр баҕа күүскэ киирбитэ.

Онон урут үлэлээбит 34-с коррекционнай оскуолабар дьиэттэн үөрэнэр оҕолорго учууталлаабытым. Билигин үс үөрэнээччилээхпин. Араас диагнозтаах оҕолор. Бары олус кыһамньылаах, болҕомтолоох дьиэ кэргэннээхтэр. Ол улахан төһүү, көмө буолар. Оҕо ийэтин кытта ситимэ  чугас, истиҥ буоллаҕына, саамай бастакы «потребность в безопасности, принятии, любви» туолан, төһө да ыарахан ыарыылаах, сайдыытыгар кэһиллиилээх буоллар, ис туругунан үөрүнньэҥ, үчүгэй санаалаах, дьоҥҥо эрэллээх буолар.

«Планете не нужно большое количество успешных людей в современном понимании, планета отчаянно нуждается в сказочниках, врачевателях, любящих всех мастей» диэн этиинэн сирдэтэбин.  Кимиэхэ эрэ сылаас, истиҥ, эйэҕэс сыһыаны бэлэхтээн, тугунан эмэ көмөлөспүт киһи диэн. Шалва Амонашвили «гуманная педагогика» хайысхатын уруккуттан сэргиибин, үлэбэр тутуһа сатыыбын.

Доруобуйатынан хааччахтаах оҕону кытта үлэлииргэ дефектология, психиатрия, психология өттүнэн элбэх билии-көрүү наада. Ону сэргэ бэйэҥ духуобунас өттүнэн сайдыыҥ. Оҕону кытта оонньуу, эмоциональнай интеллект нөҥүө уруһуйдаан, ыллаан, тугу эрэ оҥорон, артыыстаан да ылыы маастарыстыбата наада.

Сүрүнэ – баарынан ылыныы, таптал. Оҕоҕо личность курдук сыһыаннаһыы. Төрөппүттэригэр кэмигэр сөптөөх сүбэ-ама, көмө. Биир тылы булан, оҕо сайдарыгар күүһү, кыаҕы бииргэ түмэр төрөппүт уонна педагог өттүттэн сорук. Доруобуйатынан хааччахтаах оҕо ордук истиҥ, сүрэҕэ этэринэн олорор. Оҕоттон киһи бэйэтэ эмиэ үөрэнэр. Дьиэҕэ үөрэнэр оҕо ордук үөрүнньэҥ, сылаас, истиҥ сыһыаҥҥа наадыйар.

– Улуу нуучча тылын, литературатын учуутала тоҕо психолог-педагог буоларга сананна?

– Тылга, сэһэҥҥэ-сэппэҥҥэ, алтыһыыга  оҕо эрдэхтэн син дьоҕурдааҕым, удьуорунан буолуо. Эппитим курдук, эбээм Балыгыай элбэх саҥалаах, кэпсээннээх этэ. Дэлэҕэ уолаттара «радиоҕын сап» диэхтэрэ дуо?! Аҕам, ийэтин батан, эмиэ саҥалаах этэ. Поэттар, суруйааччылар айымньыларын олус сэргиирэ. Бэйэтэ өрүү күннүк сурунара, суруналыыс да буолуохпун сөп этэ диирэ. Мин кыра сылдьан остуоруйа айан кэпсиирбин магнитофоҥҥа уһулбуттара баар. Онон бу эйгэҕэ оҕо саастан алтыспыт эбиппин. Литератураҕа умсугуйан, элбэх кинигэ ааҕарым.

Оскуола кэннэ СГУ филологическай факультетыгар киирэн үөрэммитим, бэйэм баҕабынан. Өссө устудьуоннуу сылдьан Дейл Карнеги «оптимистическое конструктивное мышление», «Если тебе достался лимон, сделай из него лимонад» диэн принциптэрин билсэн баран, психолог буолар санаа киирбитэ. Бэйэм айылҕаттан сангвинник темпераменнаах, экстраверт, оптимист буолан, сороҕор чугас дьонум наһаа искэ бүгэллэрин, кыраттан санаалара түһэрин соччо өйдөөбөт этим. Онтон кэнники уйулҕа үөрэҕэр үөрэнэн, темпераменнар уратыларын өйдүүр буолтум.

– Эдэр саас саамай кэрэ кэмэ уонна олоххор суолтата.

–  Эдэр саас – устудьуоннуур кэмнэрим, Сэргэлээҕим уопсайын кэрэ да киэһэлэрэ буоллаҕа. Дьылҕам улахан бэлэҕэ – дьүөгэлэрим. Түөрт дьүөгэ, бастаан нуучча тылын талбыт эбит буоллахпытына, бары «сахатыйан» сылдьабыт. Сахабыт сирин араас муннуктарыгар олохсуйаммыт, ийэ тылбыт, дойдубут туһугар олус туруулаһабыт. Валябыт  –  Майаҕа. Наһаа дойдумсах, үгүс билиилээх, уус удьуордаах. Номох, үһүйээн, кэпсээн бөҕө билэр дьүөгэбит. Инарабыт РЛИ биир бастыҥ нуучча тылын учуутала. Билигин саха литературатыгар магистрант. Сардаанабыт Үөһээ Бүлүү Ороһу оскуолатын нуучча тылын учуутала. Уонна норуот педагогикатыгар, кыраайы үөрэтэргэ үгүөрү үлэлэһэ сылдьар киһи. Бу сахалыы хайысханы үлэбэр тутуһарбар кыргыттарым улахан төһүү буолаллар.

Онон дьүөгэлэр-бинэн наһаа киэн туттабын. Кэм-кэрдии аастар даҕаны урукку эдэр сааспыт курдук бииргэ тутуспутунан алтыһа олорорбут бэйэ-бэйэбитигэр өйөбүл, тирэх буолара саарбаҕа суох.

– Быһаарыныы ылынарга бэйэҕин төһө истэҕин?

– Санаабыппын олоххо түргэнник киллэрэбин. «Ыл да гын» диэн принциби тутуһа сатыыбын. Идэбин, үлэ миэстэтин, олорор сирбин уларытаары гыннахпына, уһуннук саарбахтаабакка, сээбэҥнээбэккэ, улаханнык туораттан сүбэ-ама кэтэспэккэ олоххо киллэрэбин.

– Марфа Васильевна, элбэх оҕо тапталлаах ийэтэҕин. Оҕоҕо таптал туохха да атастаһыллыбат олус уйан турук буоллаҕа.

– Таптал – олох оҥкула. Киһини уйан сүрэхтиир, нарын иэйиилиир. Тапталтан барыта тыллар, ситэр. Мин түөрт уол оҕолоох ийэбин. Улахан уолбун үлэһит буолан баран, кэргэн тахсыбакка оҕоломмутум. Ыараханнык төрөөн, үс ыйыгар менингииттээн, эмтэнии бөҕө ааһан, үөрэҕин коррекционнай оскуолаттан саҕалаабыта. Бэйэм эмиэ ол иһин коррекционнай оскуолаҕа үлэҕэ киирбитим. Оҕом уйулҕатын үчүгэйдик билээри, көмөлөһөөрү, кэтэхтэн педагог-психолог идэтигэр үөрэммитим.

Орто кылаастарга оҕом оччолорго саҥа аһыллыбыт «Айыы Кыһатыгар» үөрэнэн, 9 кылааһы бүтэрэн, билигин отут саастаах. Бэйэтин хааччынар, көрүнэр үлэһит киһи. Улаханым 9 саастааҕар Ньурбаттан төрүттээх Алексей Садовниковка кэргэн тахсыбытым, үс уолламмыппыт. Кэргэним 2014 сыллаахха суох буолбута. Онон бу түөрт уолбун улаатыннарарбар дьонум-сэргэм улахан көмө буолбуттара. Уолаттарбын барыларын сахалыы дьыссаакка, оскуолаҕа сырытыннарбытым. Васям Саха гимназиятын выпускнига. Аармыйаттан анал байыаннай дьайыыга баран, сураҕа суох сүппүтэ. Үһүс уол Ганя СВФУ устудьуона, төрдүс уол Алгыс «Айыы Кыһатын» 8 кылааһын үөрэнээччитэ. Оҕолорум үлэһит, сэмэй, хорсун майгылаахтар, сахалыы сиэрдээхтэр диэн сэмээр үөрэбин. Оҕолорбун олус таптыыбын.

– Доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолорго – учуутал. Оттон кырдьаҕастарга  – этнопсихолог. Бу туһунан сиһилии кэпсиэҥ дуо?

– Дьокуускай куоракка аҕам саастаах, доруобуйаларынан хааччахтаах дьоҥҥо анаммыт «ДолгоЖить» диэн бырайыак үлэлиир. Манна үһүс сылбын үлэлэһэбин. Бырайыак ОСУ (отделение сестринского ухода) уонна «Студия когнитивного здоровья» диэн хайысхалардаах.

Биэнсийэҕэ тахсан бараммын аҕабын көрөн олорор кэммэр «переоценка ценностей» курдук турукка киирбитим. Уонна сахалыы үөрэхтэргэ  барбытым. Ол дьарыктарым билигин олус көмөлөөхтөр: Охонооһой Сүөдэрэп – сиэр-туом, алгыс, Айыҥа – уурунуу сурук, Лена Егорова-Дьиэрэйэ – фольклор, Ирина Федорова-Туйаарыма – сахаэтнофитнес, Миитэрэй Уйбаныап оһуохай дьарыктара, Дария Козлова иис-уус түмсүүтэ. Бу билиим  барыта үлэбэр төһүү күүс буолар. Онно сахам норуотун олоҕун, историятын, географиятын, фольклорун, литературатын туттар буоламмын, кэллиэгэлэрим этнопсихолог курдук сүрэхтээбиттэрэ.

– Марфа Васильевна, «ДолгоЖить» диэн бырайыакка тохтоон ааһыахха эрэ.

– Бу бырайыак сүрүн суолтата  –  түөһэйиини бохсуу. Бу ыарахан ыарыынан ыалдьыбыт киһини көрүү-истии ньымаларын нэһилиэнньэҕэ тириэрдии. Ону таһынан практическай көмөнү оҥоруу, түөһэйиини кэмигэр тохтоторго көмөлөһүү.

Холобур, сытар ыарыһахтарга аналлаах «Отделение сестринского ухода» (ОСУ) диэн баар. Бу бырайыак иһинэн үлэлиир биир хайысха. Инсульт кэнниттэн өй-мэйии, илии-атах үлэтигэр кэһиллиилээх, түөһэйии диэн ыарахан ыарыынан ыалдьар ыарыһахтары кылгас кэмҥэ балыыһаҕа сытыаран көрүү-истии.

«ДолгоЖить» бырайыак биир хайысхата – «Студия когнитивного здоровья» диэн кабинекка икки нэдиэлэ устата киһи бэйэтэ кэлэн күнүскү өттүгэр дьарыктанар. Клиническай психологтар түөһэйиини утары уонна бу ыарахан ыарыыга ылларбыт дьоҥҥо аналлаах дьарыктары ыыталлар, көрөллөр-истэллэр, сүбэ-ама биэрэллэр. Эт-хаан, мэйии эрчиллиитин ааһан, болҕомтоҕо, кэпсэтиигэ, алтыһыыга туһуланар. Ону таһынан медсестра дабылыанньа, кыраадыс кэмниир, битэмиин биэрэр, укуол туруорар.

Бырайыак өссө биир хайысхата – дьиэлэринэн миэстэтигэр тиийэн дьарыктары ыытыы. Ону таһынан тэйиччиттэн олорон дьарык эмиэ ыытыллар.

– Тус бэйэҥ маннык дьоҥҥо туох методикалары туттаҕын?

– Сахабыт сирин араас муннуктарыттан саастаах дьон көрүүгэ-истиигэ наадыйан, эмтээх-томтоох киин сиргэ, оҕолоругар чугаһаан куоракка олорор буоланнар, төрөөбүт сирдэрин ситимин тутар сыаллаах остуол оонньууларын, өй эрчийэргэ аналлаах дьарыктары ыытабын.

Уопсай дьарыктары сэргэ күргүөмүнэн сэһэргэһиилэргэ эбэтэр соҕотохтуу кэпсэтиигэ үлэлэһэбин. 

Аҕам саастаах, ыарахан ыарыыга ылларбыт дьоҥҥо ураты болҕомто, истиҥ сыһыан, баарынан ылыныы, өйөбүл наада. Дойдуларын туһунан кэпсэтии, биллэр-көстөр дьоннорун, дьикти сирдэрин, айылҕатын, үгэстэрин санаһыы, кэпсэтиннэрии дьон санаатын бөҕөргөтөр, киэн туттуута күүһүрэр.

Онно хомус, тоҕус алгыстаах хамсаныы, этнофитнес, ыллатыы, хоһоон үөрэтии, аахтарыы, өс хоһооннору санаһыы, тэттик викториналар курдук ньымалары туттабын. Викториналар, таабырыннар, хоһооннор мэйии үлэтигэр көмөлөһөллөр, музыка, ырыа, үҥкүү иэйиилэрин уһугуннарар, сүргэлэрин көтөҕөр диэн санаалаахпын.

«Тэбиэн саҕа хара санааттан түөн саҕа үрүҥ санаа ордук» диэнинэн сирдэтэн, доруобуйаларынан хааччахтаах оҕолору үөрэтэрбэр да, аҕам саастаах дьону кытта психолог быһыытынан алтыһарбар да кыра эмэ сырдык санааны, истиҥ  иэйиини, сылаас сыһыаны сахтарбын диэн санаалаахпын.

– Марфа Васильевна, эйигин кытта сэһэргэһэ олорон бу нарын-намчы санныгар доруобуйаларынан хааччахтаах оҕо аймахха, сааһырбыт дьоҥҥо хайдахтаах курдук улахан үлэни ыытаргын көрө сөхтүм.

Бу чэпчэкитэ суох үлэни тулуурдаах, дьулуурдаах, күүстээх санаалаах эрэ киһи кыайар буолуохтаах диэн тураммыт, кинилэр олохторун чэпчэтэргэ аналлаах хоннохтоох үлэҕэр ситиһиилэр эрэ сиэттис-тиннэр диэн этэбит. Дириҥ махталбытын тириэрдэбит.